Vilnius Üniversitesinde Türkolojinin durumu

Bu kitap, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsünce düzenlenen “Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl” konulu III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu” bildirilerini kapsar. The Present volume contains the Papers which will be presented at the international symposium The 3rd International Turkish Studies Symposium on the state of Turkology after the discovery of Orkhon Inscriptions and at the 21st Century organized by Turkish Studies Institute, Hacettepe University.

ISBN: 978-975-491-313-2 Editör / Editor Ülkü Çelik Şavk Yayına hazırlayanlar / Edited by Mikail Cengiz Tevfik Orçun Özgün Meral Uçmaz Gülhan Yaman Hacettepe Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Birimi Proje Adı: Orhon Vadisi Anıtlarını Yeniden Yorumlamak Proje No: 010A802001 Kapak tasarımı / Cover design Hakan Balcı Hacettepe Üniversitesi Hastaneleri Basım Yayın ve Tanıtım Koordinatörlüğü Baskı / Printing Hacettepe Üniversitesi Basımevi 06100 Sıhhiye, Ankara Baskı adedi / Printing run 500 Adet

Ankara / 2011

Sempozyum Düzenleme Komitesi / Organizing Committee Ülkü Çelik Şavk Âbide Doğan Özkul Çobanoğlu İsmail Hakkı Aksoyak Fatma S. Kutlar Oğuz G. Gonca Gökalp Alpaslan Hayati Beşirli Cahit Gelekçi Cafer Gariper Fatih Müderrisoğlu Erdal Aksoy Turgay Yazar Faruk Gökçe Eyüp Bacanlı Ali Emre Özyıldırım Fatma Türkyılmaz Bülent Gül Mikail Cengiz Tevfik Orçun Özgün Gülhan Yaman

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Hacettepe University Turkish Studies Institute Beytepe, 06532 Ankara Tel/Phone: +90 312 297 67 71, Belgeç/Fax: +90 312 297 71 71 E-posta: [emailprotected] Ankara / 2011

I. CİLT İÇİNDEKİLER SUNUŞ AÇIŞ KONUŞMALARI Prof.Dr. Ülkü ÇELİK ŞAVK ................................................................................................................................ i Doç. Turhan ÇETİN ................................................................................................................................................ iii Prof.Dr. Şükrü Halûk AKALIN ........................................................................................................................ v Düsen KASEİNOV ....................................................................................................................................................ix Musa KULAKLIKAYA ....................................................................................................................................... xi Prof.Dr. Hasan KAZDAĞLI ............................................................................................................................. xiii BİLDİRİLER A. Deniz ABİK ............................................................................................................................................................ 15 Orhun Yazıtlarında –mA- Olumsuzluk ĠĢaretleyicisi Alan Fiiller Metin AKAR ................................................................................................................................................................ 31 Türkiye ile Kazakistan‟ın Yazılı Eski Edebiyatlarında Ortak Konulu Eserler Rysbek ALİMOV ...................................................................................................................................................... 43 Bugünkü Kırgızcada Bir Hayalet Kelime: Aco Ebülfez AMANOĞLU ....................................................................................................................................... 51 Orhon Yazıtlarındaki Bulak Boy Ġsmi ve Türk Tarihinde Yansımaları Aierken AREZI .......................................................................................................................................................... 55 Orhon Yazıtları‟nın ÇağdaĢ Uygurca Çevirisi ve Çin Halk Cumhuriyeti‟ndeki Ġlgili ÇalıĢmaların Genel Bir Değerlendirilmesi Numan ARUÇ ............................................................................................................................................................ 71 Makedonya‟da Türkiyat AraĢtırmaları Tarihi Ramiz ASKER ............................................................................................................................................................ 77 Orhon-Yenisey Yazıtlarının Azerbaycan‟da Ġncelenmesi Tarihinden Bazı Sayfalar Aysu ATA....................................................................................................................................................................... 83 Kur‟an Tercümesi, Kısasü‟l-Enbiya ve Nehcü‟l-Feradis‟i Ortaya Çıkaran Kaynaklar Erhan AYDIN ............................................................................................................................................................. 89 Yenisey Yazıtlarıyla Ġlgili Genel Sorunlar Üzerine Notlar

Ingeborg BALDAUF........................................................................................................................................... 97 Uzbek Dialects of North-East Afghanistan. A Preliminary Report Kuzeydoğu Afganistan Özbek Lehçeleri Bir ÇalıĢma Raporu Almancadan çeviren Semih TEZCAN ....................................................................................................... 105 Nesrin BAYRAKTAR........................................................................................................................................ 121 Orhon Yazıtlarında Geçen Renk Adlarının Anlam Alanları Üzerine Hayati BEŞİRLİ .................................................................................................................................................... 129 Türkiye‟nin Türk Cumhuriyetleri ve Türk Toplulukları ile Siyasal, Kültürel ve Ekonomik ĠliĢkilerinde Yüksek Öğrenimin Yeri -Kırgızistan ÖrneğiUwe BLÄSİNG ....................................................................................................................................................... 141 Gena TökmiĢ Muruzlarini Yörenin Diliyle ġavĢatlı Bir Halk ġairi ve Karadeniz Hanımlarının Bozuk Havaları Bernt BRENDEMOEN ..................................................................................................................................... 161 Söz Varlığı Seviyesindeki Ödünçleme ile Ġlgili Bazı DüĢünceler Maryam BULGAROVA .................................................................................................................................. 167 Türk Dilleri Sisteminde Nogay Türkçesi Cantürk CANER................................................................................................................................................... 171 Kamu Yönetimi Eğitiminde Tarih Bilinci ve Tarih Öğretimi: Türk Yönetim Tarihi Dersleri Suzan D. CANHASİ ............................................................................................................................................ 189 Batı Rumeli Türk Dilinin Dünü Bugünü Yarını Ali Asger CEMRASİ .......................................................................................................................................... 197 Xələc Türkləriçə Küdən Mərasimi və Qədim Türk İnənləriniyn Hizi Halaç Türklerinde Düğün Merasimi ve Eski Türk Ġnançlarının Ġzi Halaççadan çeviren Semih TEZCAN ........................................................................................................ 209 Danuta CHEMIELOWSKA .......................................................................................................................... 227 Lehçedeki Türkçe Kelimeler Marika CIKIA ........................................................................................................................................................ 229 Türk Tabakası Gürcü KiĢi Adları Hazinesinde M. Volkan COŞKUN .......................................................................................................................................... 235 Orhun Yazıtları -Türkiye Türkçesi ĠliĢkisinde Ses AkıĢı Çetin CUMAGULOV.......................................................................................................................... 239 Kırgızistan‟daki Eski Türk Yazıtlarının Bulunması ve Ġncelenmesi Tarihinden Ülkü ÇELİK ŞAVK ............................................................................................................................................ 243 Türklük Bilimi AraĢtırmalarında 21. Yüzyıl Hedefleri

Özkul ÇOBANOĞLU ........................................................................................................................................ 245 Batı Sibirya Türk Kültürü Tetkiklerine Göre Kayın Ağacının Türk Mitolojisinde “Kutsal”laĢmasının Maddi Kültürel Nedenleri Yavuz DALOĞLU................................................................................................................................................ 249 Eski Türklerde Musiki Robert DANKOFF ............................................................................................................................................... 259 Is the Vatican Map of The Nile Evliya Celebi‟s? Vatikan‟da Bulunan Nil Haritası, Evliya Çelebi‟nin mi? İngilizceden çeviren Rukiye Aslıhan SHERIDAN-AKSOY........................................................ 273 İsmail DOĞAN ....................................................................................................................................................... 287 Karakilise‟deki Soy Damgaları ve Gotik Yazıya Türk (Runik) Yazısının Tesirleri İsmail DOĞAN ....................................................................................................................................................... 301 Macaristan‟da Ulus ĠnĢası Sürecine Türkolojinin Etkisi Şaban DOĞAN ....................................................................................................................................................... 303 Eski Uygurca Tövbe Duaları Süer EKER................................................................................................................................................................ 321 Orhon Yazıtları: Ġran Dilleri ile Ġlk Temaslar ve Benzer Birkaç Öge Üzerine Erkin EKREM........................................................................................................................................................ 333 General Çaça ve Gök Türk-Çin Ming-Sha SavaĢı İnci ENGİNÜN ....................................................................................................................................................... 341 Orhun Yazıtları: Besleyici Güç Kemal ERASLAN................................................................................................................................................. 347 Türkiye‟de Türkiyat AraĢtırmaları‟nın Son Elli Yılı: Genel Bir Değerlendirme Bilge ERCİLASUN .............................................................................................................................................. 349 Göktürklerle Ġlgili Romanlar Ahmet Bican ERCİLASUN ............................................................................................................................ 357 Köktürkçe Nasıl Bir Dildir? Marcel ERDAL ...................................................................................................................................................... 363 Ongin Yazıtı İngilizceden çeviren Semih TEZCAN Jale GARİBOVA................................................................................................................................................... 373 Türk Dilleri BirleĢmesinin OluĢumu ve Yeniden DoğuĢu: Ġki Çağın Altın Rüyası Cafer GARİPER ..................................................................................................................................................... 385 Edebiyat Teorisi ve EleĢtiri Ġhtiyacı

Saadettin GÖMEÇ / Hamiyet Sezer FEYZİOĞLU ....................................................................... 391 Boyla ve Baga Unvanı Viktor G. GUZEV ................................................................................................................................................ 397 Göktürk Yazısında Resim Göstergelerinin Tespiti Yöntemleri ve Önemi Üzerine Çimen GÜNAY ERKOL.................................................................................................................................. 403 Hollanda‟da Türkoloji ÇalıĢmalarında Yeni Perspektifler: Leiden Üniversitesinde Türkoloji Abdullah GÜNDOĞDU ................................................................................................................................... 409 Dil Malzemeleri Bakımından Türk Sosyal Hayatının Evrimi Üzerine Değerlendirmeler (Göktürklerden Osmanlılara) Tofiq HACIYEV.................................................................................................................................................... 415 Kül Tigin və Bilgə Kağan Dastanlarının ġe‟ri Tacida ZUBÇEVİÇ - HAFIZ........................................................................................................................ 425 Baltam‟ın Balkan Türkolojisindeki Yeri ve Önemi Nimetullah HAFIZ ............................................................................................................................................... 429 Kosova‟da Türkçe Eğitim Tarihine Genel Bir BakıĢ Nazmiye HASANOVA....................................................................................................................................... 437 ġumnu Üniversitesinde Türkoloji ÇalıĢmaları Alimcan İNAYET ................................................................................................................................................. 451 bir kişi : y(a)ŋ(ı)ls(a)r : og(u)şı : bod(u)nı : bişükiŋä : t(ä)gi : kıdm(a)z : (ä)rm(i)ş ve in(i)si : [(ä)ç]isin : bilm(ä)z : (ä)rti : oglı : k(a)ŋın : bilm(ä)z : (ä)rti Ġbareleri Üzerine Leylâ KARAHAN ................................................................................................................................................. 457 Köktürkçe Metinlerdeki Üçüncü ġahıs Özneli ArdıĢık Cümlelerde Özne Bağlantıları ve Belirsiz Özneli Cümleler Ceval KAYA............................................................................................................................................................. 463 Köktürkçe idi oksuz Üzerine Sergei G. KLYASHTORNYJ ....................................................................................................................... 469 Древнетюркские Рунические Памятники И Их Авторы Eski Türk Runik Anıtları ve Onların Yazarları Rusçadan çeviren Eyüp BACANLI ................................................................................................. 474 Fatma KOÇ / Emine KOCA / Beyhan PAMUK .............................................................................. 479 17-18. Yüzyıl Türk Minyatürlerindeki Kadın Giysilerinde Yaka ve Kol Formu Özellikleri Kadirali KONKOBAEV .................................................................................................................................. 497 Kırgız KonuĢma Dili ve Türk Diller Tarihine Ait Dil Özellikleri

II. CİLT İÇİNDEKİLER Zeynep KORKMAZ ........................................................................................................................................... 503 Yine KarıĢık Dilli Eserler Üzerine İgor KORMUŞİN ................................................................................................................................................. 511 Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında Bahıtgül KULJANOVA.................................................................................................................................... 519 Eski Türk Anıtlarındaki Halk Birliği ve Memleket Bütünlüğü Ülküsü («Orhon» ve «Kutadgu Bilig» Eserlerine Göre) Yuu KURIBAYASHI ......................................................................................................................................... 523 Turkological Studies in Japan: Past and Present Piotr KWIATKOWSKI.................................................................................................................................... 531 Polonya‟daki Türkoloji ÇalıĢmaları Murat LÜLECİ ...................................................................................................................................................... 541 „Gerçek‟leĢsek de mi, Öğretsek? Yabancı Dil Olarak Türkçenin Öğretiminde Otantik Malzeme Ahtem MAZİNOV ............................................................................................................................................... 555 Тюркские Языки Крыма. Структура, Функционирование, Контактные Явления Galina MİŞKİNİENE ........................................................................................................................................ 561 Vilnius Üniversitesinde Türkolojinin Durumu Dmitriy M. NASİLOV ....................................................................................................................................... 569 Türk Edebî Dilleri ve Lehçeleri Tarihinde Runik Anıtlar Candan NEMLİOĞLU ..................................................................................................................................... 575 Selçuklu ve Osmanlı Bezeme Sanatının Anlatımında Kullanılan Terim KarmaĢası Kamil Veli NERİMANOĞLU ...................................................................................................................... 579 ÇağdaĢ Türkolojide Yeniden Yapılanma ġartları Üzerine (Türkoloji Strateji Denemesi) Irina NEVSKAYA................................................................................................................................................ 589 Some Palaeographic and Orthographic Features of Altay Runic Inscriptions Mehmet OKUR ...................................................................................................................................................... 599 Türklük Bilimi AraĢtırmalarında Halkevlerinin Rolü Takashi OSAWA................................................................................................................................................... 611 Türk Bilge Kağan Tahta Oturduğu Zaman Kim Tölis ġad Ġdi? Mehmet ÖLMEZ .................................................................................................................................................. 629 Eski Uygur ve Çin Kaynakları IĢığında Orhon Yazıtlarında Geçen Yer ve KiĢi Adları

Ufuk ÖZDAĞ / G. Gonca GÖKALP ALPASLAN ......................................................................... 641 Türkiyat AraĢtırmalarında Yeni Bir Alan: Çevreci EleĢtiri İlhan ÖZKEÇECİ ................................................................................................................................................ 653 Orhun Abidelerinin Estetik ve Muhtevasının Önemi Şahru PİLTEN ....................................................................................................................................................... 669 Orhon Yazıtlarında Seçmesel ve EĢ Dizimsel Sınırlamalar Gisela PROCHÁZKA-EISL .......................................................................................................................... 681 Viyana Üniversitesinde Türkçe Öğretimi Dünü Bugünü Yarını Abdureşit Jelil QARLUQ ................................................................................................................................ 689 Orhun Yazıtlarında Gözüken Çin Kültür Analizinden Türklük AraĢtırmalarında Sinolojinin Önemi Saim SAKAOĞLU ............................................................................................................................................... 695 Orhun Anıtlarından Günümüze Süzülen Birkaç Erkek Adı Karjaubay SARTKOJAULI ......................................................................................................................... 703 Eski Türkçedeki  (ž, j) Fonemi Üzerine Ayşegül SERTKAYA ......................................................................................................................................... 709 Kul Süleyman Hikmetleri Üzerine Osman Fikri SERTKAYA .............................................................................................................................. 721 Eski Türkçe‟de “Mızrak” Anlamına Gelen Kelime [süŋ(ü)g] mü, Yoksa süŋg(ü) ~ süŋü mü Okunmalı? Mustafa SEVER .................................................................................................................................................... 727 Orhun Yazıtları‟ndaki Bazı Kavramları Yeniden Okumak Elfine SİBGATULLİNA .................................................................................................................................. 733 Günümüzde Rusya'da Türkoloji ÇalıĢmaları Muratgeldi SÖYEGOV..................................................................................................................................... 739 Tonyukuk Yazıtının Edebi Tarihi Bir Eser Olarak Değerlendirilmesi: Günümüz Türkmence, Rusça ve Ġngilizce Çevirileri / Hatice ŞİRİN USER ............................................................................................................................................ 767 Yenisey Yazıtlarının Okunma ve Anlamlandırılması Üzerine Yeni Öneriler -IIAhmet TAŞAĞIL .................................................................................................................................................. 775 Çin Kaynaklarına Göre Köl Tigin Yazıtının DikiliĢi Hakkında Bir Değerlendirme Nuran TEZCAN .................................................................................................................................................... 785 Nil Haritası ile Seyahatname Arasındaki Paralellikler

Mehmet TEZCAN ................................................................................................................................................ 799 Orhon Harflerinin Muhtemel En Eski ġekilleri Olarak Kuzey Hindistan Bölgesi‟nde Saka / KuĢan Dönemi Yazıları Semih TEZCAN ..................................................................................................................................................... 819 Etimoloji Önerileri Funda TOPRAK.................................................................................................................................................... 831 Orhon Yazıtlarından Anadolu Ağızlarına KarĢılaĢtırmalı Dil ÇalıĢmaları ve Ġki Örnek Fiil Gülseren TOR ......................................................................................................................................................... 837 Anadolu Ağızlarında „ārı‟ Ġlgeci ve „aŋarı‟ Yön Belirtecinin Kullanımı Battulga TSEND .................................................................................................................................................... 859 Review on the Ancient Turkic Archaeological Monuments in Mongolia / Bayan-Ulgii Province/ Mollaniyaz TURNİYAZ ................................................................................................................................... 863 Orhun Yazıtları‟ndaki Ünsüzlerin Uyumu Üzerine Nadezda TYDYKOVA ...................................................................................................................................... 873 О Форме –Ган В Алтайском и Форме –Dık В Турецком Языках / Altay Türkçesindeki -Gan ve Türkiye Türkçesindeki -Dık ġekilleri Hakkında .................... 879 Carmen URIARTE .............................................................................................................................................. 885 Aproximación a la Lengua y Cultura Turcas Desde la Universidad Del País Vasco / Ġspanya Bask Bölgesi Üniversitesinde Türk Diline ve Kültürüne YaklaĢım........................... 893 Dmitriy D. VASİLYEV ..................................................................................................................................... 901 Güney Sibirya‟daki Gök Türk Runik Yazıtlarında Adları Geçen KiĢilerin Hayatları ve Kahramanlıkları Hakkındaki Tarihi Bilgiler Haydar YALÇIN / Mikail CENGİZ......................................................................................................... 911 Türklük Bilimi AraĢtırmaları Ġçin Bir Veri Tabanı Önerisi: TBAVT Kemal YAVUZ ....................................................................................................................................................... 919 ÂĢık Ömer ve ġiiri Üzerine Bazı Dikkatler Ahmet Burçin YERELİ .................................................................................................................................... 941 Yağma Kültürüyle Üretim Kültürü Arasında Türklerin “Devlet” Ġdeali Mohammed Salih Rasekh YILDIRIM.................................................................................................... 951 Afganistan‟da Türkoloji ÇalıĢmalarının Dünü, Bugünü ve Geleceği

Peter ZIEME ........................................................................................................................................................... 955 Ein Fragment Einer Sogdisch-Altuigurischen Wortliste Sogdca-Eski Uygurca Bir Kelime Listesinde ArtakalmıĢ Bir Parça Almancadan çeviren Semih TEZCAN ....................................................................................................... 959 Hamza ZÜLFİKAR............................................................................................................................................. 963 Meslek Ekleri ve Bazı Adlandırmalar Üzerine Değerlendirmeler SON OTURUM ....................................................................................................................................................... 967 DEĞERLENDİRME VE KAPANIŞ OTURUMU .............................................................................. 979 KATILIMCILAR .................................................................................................................................................... 989 SEMPOZYUM FOTOĞRAFLARI .............................................................................................................. 999

SUNUŞ Hacettepe Üniversitesi Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü, 1992 yılında tam da Sovyetler Birliği‟nin dağılıp, Türk Cumhuriyetlerinin birer birer bağımsızlıklarını kazandıkları bir dönemde kurulmuĢtur. Uzun zaman alan fiziki yapılanmadan sonra lisansüstü eğitim, bilimsel etkinlikler, sosyal ve kültürel etkinlikler, dergi ve kitap yayınları ile faaliyetlerini etkili bir çizgiye taĢımıĢtır. 2004 yılında ilk sayısı yayımlanan Türkiyat AraĢtırmaları Dergisi (HÜTAD), 13. sayısında uluslararası tarama indekslerinden üçüne (TÜBĠTAK-ULAKBĠM, MLA ve EBSCO) girme baĢarısına eriĢerek ulaĢmıĢtır. Alanda önemli dergiler arasında görülen HÜTAD, kısa süre sonra elektronik eriĢime de açılacaktır. GerçekleĢtirilen bilimsel toplantıların bildiri kitapları kısa sürede yayımlanma özelliği ile Enstitümüzün yayın alanındaki baĢarısına birer örnektir. ġu ana kadar üçü uluslararası, biri ulusal nitelikte 4 sempozyum düzenlenmiĢtir. 2006 yılında 1. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, Türkiyat Araştırmalarında Yöntem ve Arayışlar konusunda olup bildiriler kitabı yayımlanmıĢtır. Bir yıl sonra Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni‟nin bildiriler kitabı da aynı yıl içinde yayımlanmıĢtır. UNESCO tarafından dünyada KâĢgarlı Mahmud yılı ilan edilen 2008 Mayıs ayında Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi konulu 2. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu etkisi geniĢ ve baĢarılı bir bilimsel toplantı olmuĢ ve bildiriler kitabı yayımlanmıĢtır. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü, Türklük Bilimi ekseninde disiplinlerarası çalıĢmalar yapmak, ele aldığı konuları bütüncül bakıĢ açısı ile incelemek ve bilimsel ve evrensel değerlerden ĢaĢmadan tarihte ve günümüzde Türk dünyasının hemen her alanında etkin olmayı hedeflemektedir. Bu yaklaĢımın örneklerinden biri de 9. Türk Dünyası Ekonomi, Bilişim ve Kültür Forumu‟dur. T.C. DıĢ Ticaret MüsteĢarlığı tarafından 2001 yılından itibaren baĢarı ile ve istikrarlı biçimde düzenlenmiĢ olan Forum, 2009 yılında Enstitümüz iĢbirliği ile ve Küresel Krizde Türk Dünyası Ekonomileri ve Kültürel Destekler konusunda gerçekleĢtirilmiĢtir. Dünya üzerinde birçok ülkenin zararlı etkilerinden kaçamadığı küresel ekonomik krizden Türk Cumhuriyetlerinin köklü ve güçlü ortak kültürel değer ve birikimlerinden nasıl ve ne biçimde yararlanarak en az zararla çıkabileceklerinin tartıĢıldığı Forum üç günde farklı ülkelerden gelen bilim adamlarının katılımı ile düzenlenmiĢ ve bildiriler kitabı yayımlanmıĢtır. Hazırlıklarına Mayıs 2009‟da baĢlanan ve 10-29 Mayıs 2010 tarihinde iki temel bölümde gerçekleĢtirilen Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu ve bu kapsamda düzenlenen Orhon Vadisi Anıtlarını Yeniden Yorumlamak konulu Taş Heykel Çalıştayı, son derece baĢarılı geçmiĢtir. Beytepe‟de gerçekleĢtirilen açılıĢ programının tamamlanmasından sonra Sempozyum katılımcıları otele geçerek, bilimsel oturumlara devam etmiĢlerdir. Yurt dıĢından 50, yurt içinden 70 bilim insanının katıldığı 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu‟nda 116 bildiri sunulmuĢtur. Türk Dil Kurumu iĢbirliği ile gerçekleĢtirilen Sempozyuma TĠKA, T.C. BaĢbakanlık Tanıtma Fonu ile Kültür ve Turizm Bakanlığı da destek sağlamıĢtır. Elinizde bulunan Bildiriler Kitabında 97 sunulmuĢ bildiri bulunmaktadır. TÜRKSOY ve Hacettepe Üniversitesi Heykel Bölümü ile birlikte gerçekleĢtirilen Orhon Vadisi Anıtlarını Yeniden Yorumlamak konulu Taş Heykel Çalıştayı ise, Türk dünyası

sanatçılarının ortak kültürel miraslarımızdan birinin konu seçildiği bir etkinlikte buluĢmaları yönüyle bir ilktir. Ayrıca eski Türk anıtlarının çağdaĢ yorumlanması da bir ilktir. ÇalıĢtayın gerçekleĢtirilmesinde ELGĠNKAN Vakfının ve Hacettepe Üniversitesi Bilimsel AraĢtırmalar Biriminin de değerli katkıları olmuĢtur. Türk dilinin temel dayanakları Eski Türk Anıtları‟nın 21. yüzyıl Türk dünyası sanatçılarının bakıĢ açılarından ve sanat anlayıĢları çerçevesinde ortak ve çağdaĢ yorumlanması sonucu oluĢturulacak eserlerin kalıcı olarak sergilenmesi düĢüncesi duyan herkesi heyecanlandırmıĢtır. Bu heyecan ile baĢlayan Orhon Vadisi Anıtlarını Yeniden Yorumlamak TaĢ Heykel ÇalıĢtayı‟na Azerbaycan, BaĢkurdistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Tataristan ve Tıva‟dan birer, Türkiye‟den ise üç heykeltıraĢ katılmıĢ ve 15 günde hepsi birbirinden güzel ve anlamlı anıt eserler oluĢturmuĢlardır. Eserler, Hacettepe Üniversitesi Beytepe YerleĢkesi‟nin YeĢil Vadi bölgesine yerleĢtirilmiĢ ve ilgilenenlerin ziyaretine açılmıĢtır. Her ikisi de kendi alanında önemli ve nitelikli bu etkinlik, çeĢitli kurum, kuruluĢ ve kiĢilerin katkılarıyla gerçekleĢtirilmiĢtir. Sempozyum, Türk Dil Kurumu ortaklığı ile ve değerli BaĢkan Prof.Dr. ġükrü Halûk Akalın‟ın destekleriyle düzenlenmiĢtir. Kendisine ve Kurum çalıĢanlarına çok teĢekkür ederim. Türk ĠĢbirliği Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı ve Türkiye Cumhuriyeti BaĢbakanlık Tanıtma Fonu yönetici ve çalıĢanlarına sağladıkları destek için teĢekkürlerimi sunarım. ÇalıĢtay TÜRKSOY, Hacettepe Üniversitesi Heykel Bölümü ve ELGĠNKAN Vakfı iĢbirliği ile düzenlenmiĢtir. Kurumların yönetici ve elemanlarına çok teĢekkür ederim. Hem Sempozyum hem de ÇalıĢtay‟da maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen Rektörümüz Prof.Dr. Uğur Erdener ve Rektör Yardımcımız Prof.Dr. Hasan Kazdağlı olmak üzere üniversitemiz yöneticilerine, değerli katkıları için Bilimsel AraĢtırmalar Birimi ile Basım, Yayın ve Tanıtım Koordinatörlüğü‟nün bütün elemanlarına teĢekkürlerimi sunarım. Hazırlık çalıĢmalarından gerçekleĢtirilmesine kadar her aĢamada bir ekip olarak birlikte çalıĢtığım Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü‟nün akademik ve idari personeline de sevgiyle teĢekkür ederim.

Ülkü ÇELĠK ġAVK

YİNE KARIŞIK DİLLİ ESERLER ÜZERİNE Zeynep KORKMAZ I. Bilindiği üzere Türk tarihinde Oğuzların, Türk dili tarihinde de Oğuzcanın çok önemli bir yeri vardır. Son zamanlardaki Eski Çağ tarihi araştırmalarının ve arkeoloji kazılarının ortaya koyduğu bazı belgelere ve M. Erdal tarafından ortaya atılan bir teoriye göre de Türklerin ve bir bakıma da Oğuzların tarihi, yalnız milattan önce III. Yüzyıla kadar uzanan Hunlar ile sınırlı kalmamaktadır. Hunlardan önceki dönem ve kavimleri de aşarak milattan birkaç bin yıl öncesine kadar uzanan, hattâ Anadolu’da Mezopotamya’daki Sümerler ile yaptıkları komşulukta, aralarında kelime alışverişi gerçekleştirdikleri bir döneme kadar uzanmaktadır. (Erzen, 1986, ss. 1-17; Memiş, 2007, ss. 21-28; Ercilasun, 2004, ss. 33; Tuna, 1997, ss. 5-15; Erdal, 2004, ss. 929937; Korkmaz, 2010, ss. 33-37). Milattan birkaç yüzyıl önceki dönemlerde tarihlerini genellikle Çin kaynaklarından izleyebildiğimiz Doğu Hun Devleti içinde, öteki Türk kavim ve boyları arasında, elbette Oğuzların da bir yeri olmuştur. Ancak, bu Hun Devleti’ni oluşturan kavimler arasında Oğuzların adına rastlanmamaktadır. Bu konuda Hun tarihine ilişkin en zengin bilgileri içeren ve Çin’in Han Hanedanları tarihi olan shih-chi (MÖ 195-26 arası olayları içerir) ile bunun 2. kısmını oluşturan Han-Shu’da da (Onat ve diğerleri, 2004) Oğuzlara ait herhangi bir kayıt yer almamaktadır. Tarihçilerin bu konudaki genel yorumuna göre, bunun başlıca nedeni, Oğuzların bu dönemlerde daha kavmî bir oluşum ortaya koyamamış ve tarihî varlıklarını Köktürk Devleti’ne gelinceye kadar başka bir ad altında sürdürmüş olmalarıdır. İ. Kafesoğlu, bu dönemde Oğuzların, varlıklarını Köktürkler döneminde de devam ettiren ve birçok Türk boyunu içine alan TÖLÖS budunları içinde yer aldığı görüşündedir. (Kafesoğlu, 1993, ss. 90-91). Büyük Hun Devleti’nin Çin’in kuzeyinde bir imparatorluk oluşturan ve Hiung-nu diye adlandırılanı doğu kolunun yıkılıp dağılmasından sonra, bu imparatorluğu oluşturan çeşitli Türk kavim ve boyları varlıklarını bir bakıma Hunların devamı niteliğindeki Köktürk İmparatorluğu (MS 552-630, 682-745) içinde sürdüregelmişlerdir. II. Köktürk tarihi üzerinde yapılan araştırmalar ile Yenisey ve Orhon Yazıtları’nda yer alan kayıtlardan, Oğuzların Köktürk tarihinde önemli bir yer tuttukları anlaşılıyor. Oğuzların bu önemi, Köktürklerin yerini alan Uygurlar döneminde de (MS 744-840) süregelmiştir. Dolayısıyla Oğuzcaya ait birtakım dil özellikleri belirtiler hâlinde de olsa o dönemin eserlerine de yansımış bulunmaktadır. (Korkmaz, 2005/1, ss. 205-216; Doerfer, 1975-76, ss. 81-131; Gülsevin, 2004, ss. 119-125). Oğuzlar, Köktürk ve Uygurlardan sonra Karahanlı-Altınordu-Harezm Devletleri’nin egemen oldukları Orta Asya’nın doğu ve batı kesimlerinde de bu devletlerin sınırları içinde yine önemli ve etkili bir etnik unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Öyle ki VI-IX. yüzyıllar arasındaki Köktürk ve Uygur dönemlerini temsil eden yazı dilleri üzerinde nasıl izlerini bırakmışlar ise, Doğu ve Batı Türkistan bölgelerini içine alan Karahanlı, Altınordu-Harezm Devletleri’nin egemenlik alanları içindeki sosyal yaşamlarında da aynı etkiyi yapmışlardır. Kaşgarlı Mahmud’un 1072-1074 yılları arasında kaleme aldığı ünlü eseri Divanü Lügati’t-Türk’te Oğuzlara ağırlıklı bir yer ayırmış olması, elbette Oğuzların batıya doğru yönelen gözle görülür güçlü durumları ile ilgilidir. Karahanlı Türkçesinden Çağatay yazı diline bir geçiş dönemi oluşturan ve ayrıca Kıpçak, Oğuz lehçeleri temelinde yeni yazı dillerinin oluşumuna da kaynaklık etmiş bulunan AltınorduHarezm bölgesi, Kıpçaklarla birlikte Oğuzların da tarihî varlıklarını etkin biçimde ortaya koydukları bir coğrafyadır. Nitekim Oğuzcanın bu dönemde yazı diline geçmiş ilk belirtileri, Karahanlı Türkçesinden Harezm Türkçesine geçişi temsil eden ve XII-XIII. yüzyıl eseri olan Anonim Kur’an Tefsiri’nde görülmektedir. Bu eserin sözlüğünü hazırlamış olan A. K. Borovkov, birtakım örneklere dayanarak eserde daha yazılış döneminde bir Oğuz tabakasının varlığına işaret Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 503-510

504

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

etmiştir. (1963, s. 12; Türkçe çev. Usta-Amanoğlu, 2002, ss. 18-19). Harezm Türkçesinin önemli eserlerinden Kısasü’l-Enbiya, Nehcü’l-Feradis (Gülsevin, 2003-2007, ss. 166-173), Muînü’lMürîd (Toparlı-Argunşah, 2008, ss. 33-35) gibi eserlerde Oğuzca etkilerin de yer almış olması, bu dönemde Oğuzların bu bölgedeki etkinlikleri ile orantılıdır. Daha sonra bu etki, yer yer Çağatayca bazı eserlerde de göze çarpmaktadır (Kaymaz, 2004, s. 205). Oğuzcanın Harezm döneminde sergilediği bu çarpıcı durum, onun öteki eserleri etkileme yolu ile artık bağımsız bir yazı diline doğru uzanma yönündeki ilk belirtileri olmalıdır, diye düşünüyorum. III. Oğuzların Türk tarihindeki yeri ve önemleri ile ilgili özet niteliğindeki açıklamalara bir de şu hususları eklemekte yarar vardır: Oğuzların tarihî geçmişleri ile ilgili kaynakların incelenmesi ortaya koymuştur ki bu kavme mensup boylar Horasan ve Anadolu bölgelerine göçmeden önce, Orta Asya’daki yaşamlarında varlıklarını birkaç kez yer değiştirerek ve daha batı kesimlere göç ederek sürdürmüşlerdir. Tarihî kaynakların verdiği bilgilere göre, bunlar Batı Köktürk Devleti’nin sınırları içinde daha Oğuz adını almadan önce On-Ok ve Türgiş adları ile anılmakta idiler. Ancak, Oğuz adı ile yeni bir etnik grup olarak ortaya çıkmaları da yine bu dönemdedir (Ercilasun, 2008/2, s. 228). Bu bağlamda Oğuzların MS 760-766 yani VIII. Yüzyılın 2. yarısından başlayarak kitleler hâlinde yoğun göçlerle Karlukların önünden çekilerek Sirderya bölgesine uzanan önemleri, dil tarihi açısından ayrı bir önem taşımaktadır. Çünkü, Oğuzların Seyhun Irmağı’nın aşağı kesimleri ile Aral Gölü kuzeyindeki steplerde bir yandan göçebe yaşamlarını sürdürürken bir yandan da birtakım şehirler kurarak ve bir izolasyona uğramış olarak Yenikent merkez olmak üzere kurdukları Yabgu Devleti (Kafesoğlu, 1999, s. 144; Sümer, 1993, s. 31; Salman, 1993, s. 96) ile yüksek kültürü yerleşik bir yaşama geçtikleri bilinmektedir. Bu dönem Oğuzların Karahanlı Devleti’nin sınırları içinde yer aldıkları dönemdir. Kaşgarlı Mahmud’un Oğuz Türkçesi için verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır ki XI. Yüzyıl Oğuzcası, biraz sonra karşımıza çıkacak karışık dilli eserler açısından ele alındığında, bir yandan Karahanlı Türkçesi ile ortaklaşmakta, bir yandan da boylar arası farklılıklara ve kendisine özgü şekillere sahip bulunmaktadır. Bu konuda şimdiye kadar bilim çevrelerinde ayrıntılı ve karşılaştırılmalı çalışmalar yapıldığı için (Korkmaz, 2005/1, ss. 241-253) örnekler vermeyi gereksiz buluyoruz. Ancak, Oğuzcanın, Oğuzların Yakın Doğu’ya göçmeden önceki tarihî süreçleri eldeki verilere dayanan dikkatli bir incelemeden geçirildiğinde, şöyle bir yargıya varılabileceğini düşünüyoruz: Oğuzca bir yandan kendi tarihî gelişme koşullarının öngördüğü biçimde şekillenirken bir yandan da Sirderya bölgesindeki izolasyona uğramış Yabgu Devleti sınırları içindeki yapı ve şekillenmesi ile her hâlde kendine özgü farklı bir ağız yapısını da oluşturmuş olmalıdır. IV. Yukarıdan beri yapılagelen kısa açıklamalardan anlaşılacağı üzere, Oğuzlar, Türk tarihinin VI-XI. Yüzyıllar arasındaki dönemlerini temsil eden Orta Asya Türk devletlerinin siyasî ve sosyal yapılarında önemli bir yer tuttukları, hattâ bir dereceye kadar az veya çok oranda o dönemlerin yazı dillerini de etkiledikleri hâlde, bilindiği üzere, ne yazık ki VI-XI. yüzyıllar arasında Oğuzcaya dayalı bağımsız bir yazı diline sahip olamamışlardır. Bunun başlıca nedeni, XI. yüzyıl ortalarına kadar Oğuz etnik temeline dayalı bağımsız bir devletin kurulamamış olmasıdır. Oğuzların XI-XIII. yüzyıllar arasında Batı Türkistan’dan yani Aral Gölü çevresi ve Sirderya havzası ile Harezm bölgesinden Horasan ve Anadolu’ya uzanan yoğun nitelikli göçleri, 1040 yılında Horasan’da Büyük Selçuklu Devleti’nin, 1071 Malazgirt Savaşı’ndan sonra da 1077 yılında Anadolu Selçuklu Devleti’nin kuruluşunu sağlamıştır. Bunun doğal sonucu da elbette Oğuzcaya dayalı bir yazı dilinin oluşmasıdır. V. Horasan’daki Büyük Selçuklu Devleti bir yana, Anadolu’da, Oğuz Türkçesi temelinde kurulup gelişen ve Eski Anadolu Türkçesi ya da Eski Türkiye Türkçesi diye adlandırılan yazı dili, bilindiği gibi kendi içinde üç alt döneme ayrılmaktadır. Bunlar:

Zeynep KORKMAZ

505

1- Selçuklu dönemi Türkçesi, 2- Selçukluların mirası üzerinde kurulan Anadolu Beylikleri dönemi Türkçesi ve 3- Osmanlı Türkçesine geçiş dönemi Türkçeleridir. Bizim karışık dilli eserler açısından üzerinde duracağımız dönem XI-XIII. yüzyıllar arasına giren Selçuklu dönemi Türkçesidir. O dönemin tarihî, siyasî ve kültürel koşulları dolayısıyla resmî dilin Farsça; din, bilim ve dış yazışmalar dilinin de Arapça oluşu, her ne kadar Türkçenin kendi doğrultusundaki gelişme ve akışını bir süre engellemiş olsa da halkın konuşma dili Türkçe olduğu için gerek devletin halkla ilişkilerinde gerek halka seslenen dinî içerikli eserlerde Türkçe kullanılmıştır. Bunlara destanî nitelikteki eserler ile bazı halk edebiyat ürünleri de katılabilir. Ne var ki bu döneme ait eserler, sayı bakımından hayli sınırlıdır. Dil yapıları bakımından da doğrudan doğruya Oğuzcayı temsil eden Ahmet Fakih, Yunus Emre, Sultan Veled gibi şahsiyetlerin bilinen eserleri yanında, dil yapılarında hem Oğuz Türkçesine hem de Doğu Türkçesinin ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı açısından birbiri ile zıtlaşan özelliklerini taşıyan Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u, Behcetü’l-Hadaik, Kudurî Tercümesi, Kitabü’l-Feraiz gibi eserler vardır. Üstelik Kıssa-i Yûsuf’un istisnası ile bunların yazılış tarihleri ve yazıldığı yerler de belli değildir. İşte Anadolu Selçuklu Türkçesini temsil eden eserlerin dil yapıları bakımından böyle ikili bir oluşum göstermesi, bu eserler üzerinde çalışan ya da görüş bildiren dilcileri, birbirinden farklı iki temel görüş ayrılığına yöneltmiştir. R. Rahmetî Arat’tan başlayarak (1960, ss. 225-232), S. Buluç (1955, ss. 119-131), M. Canpolat (1968, ss. 165-175), Z. Korkmaz (2005/1, ss. 241-253; ss. 268-273; ss. 274-286) gibi dilciler, Oğuzcanın Doğu Türkçesinden Batı Türkçesine uzanan bir geçiş dönemini temsil ettiği, dolayısıyla bu özelliklerin normatif olduğu görüşünü benimsemişlerdir. Biz kendi yazımızda bu nitelikteki Oğuzcayı Selçuklu Oğuzcası (2005/1, ss. 274-286) veya Doğu Oğuzcası (993- 57- 18/5) olarak adlandırmıştık. Ş. Tekin ise, üzerinde çalıştığı Feraiz Kitabı (MS 1343 tarihli) ve Kitâb-ı Güzîde dolayısıyla bu konuya eğilmiş ve bu türlü karışık dilli eserlerde görülen ikili özelliklerin Oğuzcanın XI-XIII. yüzyıllar arasındaki yapısından değil, doğrudan doğruya Doğu Türkçesi konuşan bazı göçmen yazarların kendi ağız özelliklerinden kaynaklandığını belirtmiş ve görüşünü, yönelttiği bazı sorulara verilecek yanıtlarla desteklemeye çalışmıştır. Böylece, karışık dilli eserler konusunda birbiri ile zıtlaşan iki farklı görüş ortaya çıkmıştır. Bu konuda “hangisi doğru?” sorusunu ortaya çıkaran bir ikilem söz konusu olunca, kendisi de karışık dilli eserler üzerinde çok yönlü çalışmalar yapmış olan G. Doerfer, devreye girerek bazı noktalarda kısmen Ş. Tekin’in bazı noktalarda da kısmen bizim haklı olduğumuz görüşüne yer vermiştir. (TDAY-B, 1977, s. 132). Ancak, bu çalışmaları sırasında, İrandaki Halaç ve özellikle Horasan Türkçesi üzerinde yaptığı araştırmaların ortaya koyduğu veriler, Oğuzcanın ve Selçuklu dönemi Türkçesinin dil yapısı konusundaki mevcut görüşleri değiştiren yeni sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Bu durum karşısında, kişisel olarak benim de içinde bulunduğum, karışık dilli eserlerin, Doğu Türkçesinden Batı Türkçesine uzanan bir geçiş dönemini temsil ettiği yolundaki kısmî yanılgı, herhâlde XI-XIII. yüzyıllar arasındaki Oğuzcayı, tarihî gelişme süreçlerini tamamlayarak standartlaşmış bir yazı dili olarak görme beklentisinden kaynaklanmış olmalıdır. Oysa Kaşgarlı’nın verdiği bilgiye göre, Oğuzların 22, Camiü’t-Tevârih’te yapılan açıklamaya göre de 24 boya ayrılmış ve Kaşgarlı’nın Oğuz boyları arasında birtakım ağız ayrılıklarının bulunduğunu, ancak, esere fazla bir yük getireceği endişesi ile bu ayrılıklara girmediğini belirtmiş olması, dolayısıyla, daha bir yazı dili olarak şekillenmesinin başında bulunan bu lehçenin kendi içinde birtakım ağız ayrılıklarına sahip olabileceği de düşünülebilirdi. İşte yapılan çalışmalar sırasında eksik kalmış olan bu husus, yine Doerfer’in İran’daki Horasan Türkçesi üzerinde asistanları ile bir ekip hâlinde gerçekleştirdiği çalışmalarla tamamlamıştır.

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

506

G. Doerfer’in bu konudaki araştırmalarla ulaştığı sonuç kısaca şu noktalarda özetlenebilir: Oğuzca, daha standart bir yazı diline ulaşamadığı dönemlerde, kendi içinde geçirdiği şekillenme süreçleri ile birbirinden farklı ağız yapıları sergileyebilmiştir. Doerfer, bu konuda, “Das Horasantürkische” adlı makalesinde (TDAY-B, 1977, ss. 127-204), daha önce yazdığı bir makaleye gönderme yaparak (“Die Türkische Sprachen Irans” TDAY-B, 1969, ss. 10-22) Horasan Türkçesini Türkmence ile aynı nitelikte bir lehçe olarak kabul ettiğini, ancak Horasan Türkçesi üzerinde yaptığı köklü analizler sonunda görüşünü değiştirdiğini bildirmiştir. Ona göre Horasan Türkçesi, hiç şüphe yok ki Doğu Türkçesinin etkisinde kalmış bir Oğuz lehçesidir; Azerbaycan Türkçesi ile Türkmence arasında bir bağlantı unsurudur. Ancak, onlardan farklı özel bir yapısı vardır. Bu nedenle hem Oğuz Türkçesine özgü özellikler taşımakta hem de Doğu Türkçesine ait birtakım özelliklere sahip bulunmaktadır. Ayrıca aradan geçen uzun yüzyıllar zarfında Farsçanın da güçlü bir etkisine uğramıştır (agm., s. 127). Horasan Türkçesinin XI-XIII. yüzyıllar arasındaki dönemi ile bugünkü dönemi arasında da dil yapısı açısından bir koşutluk vardır. Bu nedenle karışık dilli eserler grubuna sokulan bütün eserlerle birlikte, Ş. Tekin’in, doğudan gelen göçmen ağızlarını yansıtmıştır diye bildirdiği, söz gelişi Mevlana’nın dilindeki bolgan, yarguka barurmen, bolgay ve fiil çekimindeki -men, -sen kişi ekleri gibi ilk bakışta ET’yi ve Doğu Türkçesini hatırlatan şekiller yer alırken bir yandan da ad çekimi eklerinde hep Batı Türkçesine ait şekillerin yer almış olması gibi çelişkili durumlar, Doğu Oğuzcası yani Horasan Türkçesi için yadırganacak bir durum değildir. Ayrıca Mevlana’nın gelmiş olduğu Belh’te de XIII. Yüzyılda Horasan Türkçesi geçerlidir. Aynı durum Feraiz Kitabı için de söz konusudur (agm., ss. 131-132). Doerfer, bu makalesinde Horasan Türkçesinin ses ve şekil bilgisi özellikleri ile söz varlığı üzerinde ayrıntılı bilgiler verdikten sonra, Oğuzcayı kendi içinde, önce batıda Selçuklu Türkçesi, doğuda Türkmence olarak ayırmış; Selçuklu Türkçesini de kendi içinde bir yanda Batı Selçukçası veya Batı Oğuzcası, diğer yanda Doğu Selçukçası diye iki kola ayırarak Anadolu ve Azerî Türkçelerini Batı Oğuzcasına, Horasan Türkçesini de Özbek-Oğuzcası ile birlikte ve ayrı birer kol hâlinde Doğu Selçuklu Türkçelerine bağlamıştır. Çizilen şema şöyledir: Oğuzca

Selçukça

Batı Selçukçası (Batı Oğuzcası)

Anadolu Türkçesi

Türkmence

Doğu Selçukçası

Azerbaycan Türkçesi

Horasan Türkçesi

Özbek Oğuzcası

Zeynep KORKMAZ

507

İşte XI-XIII. Yüzyıllar arasında Anadolu’daki, Batı Oğuzcasını etkilemeye çalışan Horasan Türkçesi’nin olga-bolga yapısındaki eserlerine karşı XV. yüzyılda gösterilen tepki, bu iki kol arasındaki ağız yapıları ayrılığından kaynaklanmıştır. Doerfer’in Horasan Türkçesinin yapısı üzerinde ortaya koyduğu sonuçlar dikkate alınarak bizce karışık dilli dediğimiz eserler ve Oğuzcanın tarihî gelişme süreçleri şöyle bir değerlendirmeden geçirilebilir: 1. Doerfer’in Horasan Türkçesi yoluyla ulaştığı sonuçlar, Selçuklu döneminin dil yapısını karışık dilli eserler anlayışından farklı yeni bir değerlendirmeden geçirme gereğini ortaya koymuş bulunmaktadır. 2. Buna göre XI-XIII. yüzyıllar arasındaki Selçuklu dönemini temsil eden eserler, bir yandan Batı Oğuzcasını bir yandan da “karışık dilli” diye nitelendirilen eserler yolu ile Doğu Oğuzcasını yansıtan ürünlerdir. Bu bakımdan XI-XIII. yüzyıllar Oğuzcası, her ne kadar kendi içinde en az iki temel ağız bölgesi oluşturan bir yapılanma sergilemekte ise de sonuç olarak her ikisi de doğrudan doğruya Oğuz Türkçesi temelindeki farklı şekillenmelerden kaynaklandığı için artık bu dönem dilinin, Doğu Türkçesinden batı Türkçesine uzanan bir geçiş evresi olarak değil, doğrudan doğruya Oğuzcanın kendi içindeki farklı biçimlenme süreçlerinin ortaya koyduğu birer ayrılık olarak değerlendirilmesi gerekir. Bu nedenle de şimdiye kadar kullanılagelen ve değişik bir anlam taşıyan “karışık dilli eserler” terimi bırakılarak bunun yerine tarihî gelişme ve biçimlenme süreçlerine uygun düşen “Selçuklu Türkçesi Ağızları” teriminin kullanılması yerinde olur diye düşünüyoruz. Böylece, siyasî açıdan farklı birer yapıyı temsil eden Selçuklu dönemi ile Anadolu Beylikleri döneminin dil yapıları da birbirinin devamı niteliğinde bir bütün olarak ele alınabilir. 3. Oğuz Türkçesinin XI-XIII. yüzyıllar arasındaki Doğu Oğuzcası ya da Doğu Selçukluçası diye adlandırılan kolunun ağız yapısı, bizce, daha önceki bir dönemin özel koşulları içinde şekillenmiş olmalıdır. Doğu Oğzucanın dil yapısı ile Kaşgarlı’nın XI. yüzyıl Oğuzcası için verdiği bilgilere dayalı dil yapısı arasındaki genel uyum ve Oğuzların VIII. Yüzyılın 2. yarısından başlayarak IX. ve X. yüzyıllarda Sirderya Irmağı ve Aral Gölü çevrelerinde yani Karahanlıların batı kesimindeki Yabgu Devleti sınırları içinde, izolasyona uğramış bir şekilde yaşam geçirmiş olmaları, bize, Oğuzcadaki bu şekillenmenin Yabgu Devleti dönemine ait olduğu görüşünü benimsetmiştir. Ancak, bu duruma rağmen, dolaylı olarak Doğu Oğuzcasının şekillenmesinde bir dereceye kadar yine Doğu Türkçesinin etkisi söz konusu olmaktadır. 4. Görülüyor ki Oğuz Türkçesi, daha Oğuzların Orta ve Batı Asyanın çeşitli Türk devletleri içinde yer alan yaşamları boyunca kendi içinde birtakım temel şekillenmelerden geçerek bazı ağız grupları oluşturmuş bulunmaktadır. Horasan’ın Doğu Oğuzcasına karşı Selçuklu Anadolusunda farklı nitelikte bir Batı Oğuzcasının da ortaya çıkmış olması, bu lehçenin daha Anadolu öncesi dönemlerden başlayarak böyle birer ağız şekillenmesinden geçmiş olduğu görüşünü benimsetmektedir. 5. Selçuklu döneminin devamı niteliğindeki Eski Anadolu Türkçesinin dil yapısında Batı ve Doğu Türkçesini temsil eden bazı özellikler açısından, söz gelişi b>m, b>v, t>d, k->gdeğişimleri ile g ünsüzünün kelime sonu ve hece başlarında geçirdiği değişimlerle ilgili ikili durumların yer almış olması, acaba bu değişimlerin doğrudan doğruya Oğuzcanın kendi içindeki tarihî değişim ve gelişim evrelerinin sonucu mudur? Yoksa Doğu Türkçesinin Doğu Oğuzcası yolu ile bir dereceye kadar da olsa Batı Oğuzcasını da etkilenmiş olmasından kaynaklanan bir durum mudur? Bu hususun da araştırılması gerekmektedir. 6. Oğuzların 23 veya 24 boy hâlinde Anadolu’ya gelmiş; hattâ araya Kıpçak, Karluk vb. daha başka bazı Türk etnik unsurlarının da karışmış olması, Oğuzcanın Anadolu’da daha Selçuklu döneminde bile farklı ağız özelliklerine dayalı bir dil yapısına sahip olduğuna işaret eder

508

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

niteliktedir. Ancak, elimizde bu döneme ait pek sınırlı ölçüde malzemenin bulunması, bugün için sağlıklı bir değerlendirme yapılmasına engel olmaktadır. Ne var ki elde, Eski Anadolu Türkçesinin 2. alt dönemini oluşturan Anadolu Beylikleri dönemine ait pek çok eserin var olması, bu eser üzerinde yapılacak araştırma ve incelemeler yoluyla geriye doğru uzanan bir değerlendirme yapılabilmesine de olanak sağlanmış olacaktır. Eski Anadolu Türkçesinin XV. yüzyıl ortalarına kadar uzanan eserlerindeki ortak özellikler, bir yandan standart bir yazı dilinin oluşumuna yönelen gidişe işaret ederken bir yandan da bölgeden bölgeye, beylikten beyliğe hattâ eserden esere değişen ve ortak özellikleri aşan ayrılıkların yer almış olması, bugün karşımıza doğal olarak Eski Anadolu Türkçesindeki ağızlar ve alt ağız grupları konusunu gündeme getirmiş bulunmaktadır. Esasen öteden beri dikkati çekmekte olan bu konuda da, bugün için “Eski Anadolu Türkçesinin Kuruluşunda Yazı Dili Ağız İlişkisi” (Karahan, 2006, ss. 2-12), “Eski Anadolu Ağızları” (Gülsevin, 2008, ss. 1-10), “Eski Türkiye Türkçesi Ağızlarının Sınıflandırılması” (Dereli, 2008, ss. 213-230) gibi değerli birkaç deneme de yapılmış bulunmaktadır. Ancak, bu dönemin dil yapısının temel ağız ayrılıkları ile ikinci üçüncü derecedeki ağız ayrılıkları ve alt ağız grupları açısından yeterince aydınlatılabilmesi için öncelikle var olan bütün eserlerin yayımlanmış olması gerekiyor. Ancak bundan sonraki bir aşamada, bu eserlerin ağız ayrılıkları açısından ayrıntılı ölçülere dayanan değerlendirmeleri devreye girmiş olacaktır. Bu türlü çalışmaların ortaya koyacağı sonuç ve sınıflandırmalar, doğal olarak bir önceki Selçuklu Türkçesi alt dönemine de ışık tutacak ve bu dönemin dil yapısını karışık dilli bir geçiş evresi olmaktan çıkararak Beylikler döneminin dil yapısı ile bağdaştıran daha sağlıklı bir zemine oturtmuş olacaktır. 7. Gerek Eski Anadolu Türkçesinde gerek günümüz Anadolu’sunda, birbirinden farklı temel ağız bölgeleri ile bunlara bağlı birtakım alt ağız gruplarının var oluşu, aslında, XI. yüzyıldan başlayarak bu topraklara yerleşmiş olan Oğuz boyları arasındaki ağız ayrılıklarından kaynaklanmaktadır. Buna elbette yüzyılları kapsayan dönemler içindeki birbirinden farklı koşulların ortaya koyduğu değişim ve gelişimler de eklenmelidir. Ancak, temel etken, Oğuz boyları arasındaki ağız ayrılıkları olduğuna göre, elbette bu yöndeki köklü birtakım çalışmalara da ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nitelikte çalışmaların gerçekleştirilebilmesi ise, öncelikle EAT’nin ağız yapısının sağlıklı bir biçimde ortaya konmasına, bu yapının günümüz Türkiye Türkçesi ağızları ile olan bağlantı ve ayrılık noktalarının belirlenmesine, daha sonra da tarihî kaynaklara, yer adları bilgisine ve çok çeşitli arşiv belgelerine dayanılarak boylar ile ağızlar yapısı arasındaki bağlantıların bir dereceye kadar olsun gün ışığına çıkarılmasına bağlı bulunmaktadır. Vaktiyle bizim Anadolu ağızları çerçevesinde ele aldığımız “Anadolu Ağızlarının Etnik yapı İle İlişkisi Sorunu” (Korkmaz, 2005/2, ss. 179-187) Konusunda Kınık, Avşar ve Salur boyları ağızları üzerindeki bir araştırma denemesi oldukça ilgi çekmiştir. Yalnız unutmamak gerekir ki Eski Anadolu Türkçesi üzerindeki ağız araştırmalarının doyurucu bir düzeye getirilebilmesi, bizce hem bir veya birden fazla projeye bağlı kapsamlı ekip çalışmalarını hem de Türk Dil Kurumu ile üniversitelerin işbirliğini gerekli kılmaktadır.

Zeynep KORKMAZ

509

Kaynakça Adamoviç, M. (1993). “Die alten Oghusen”, Materialia Turcica 7/8. Arat, R. R. (1960). “Anadoluda Yazı Dilinin Tarihi İnkişafına Dair”. V. Türk Tarih Kongresi (Ankara 12-17 Nisan 1956). Ankara: TTK. Yay. 225-232. Atalay, B. (1940-1941). Divanü Lûgati’t-Türk Tercümesi I, III. Ankara: TDK. Yay. Borovkov, A. K. (1963). Leksika Sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv., Moskva Akad. Nauk SSSR (Türk. Çev. Usta, Halil İbrahim-Amanoğlu Ebülfez, Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı XII-XIII. Yüzyıllar, Ankara: TDK. 2001). Buluç, S. (1955). “Eski Bir Türk Dili Yadigârı Behcetü’l- Hadâ’ik fi Mev’izeti’l-Halâ’ik” TDED, IV, 119-131. Canpolat, M. (1968). “Behcetü’l- Hadâ’ik’ın Dili Üzerine”. TDAY-Belleten. 1967, 165-175. Demir, N. (2006). “Batı Türk Yazı Dilinin Oluşumu”. Türk Edebiyatı Tarihi I, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Develi, H. (2008). “Eski Türkiye Türkçesi Ağızlarının Sınıflandırılması”, Türkish Studies, vol. 3/3, 213-230. Doerfer, G. (1969). “İrandaki Türk Dilleri, Die Türkische Sprachen Irans” TDAY-Belleten, Ankara: TDK Yay., 1-23. Doerfer, G. (1975-1976). “Das Vorosmanische (die entwicklung der oghusischen Sprachen vom den Orchoninschriften bis zu Sultan Veled). TDAY-Belleten, 81-131. Doerfer, G. (1977). “Das Chorasantürkische” TDAY-Belleten, 127-204. Eckmann, J. (1966). Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar (Yay. Hz. O. F. Sertkaya). Ankara: TDK Yay. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan Yirminci Yüz Yıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Ercilasun, A. B. (2008/2). “Oğuzlar ve Oğuz Adı Üzerine”. Türk Kültürü. Ankara: 226-233. Erdal, M. (2004). “Türkçenin Hurrice ile Paylaştığı Ayrıntılar”. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara: TDK. Yay., 929-938. Erzen, A. (1986). Doğu Anadolu’da Urartular, Ankara: TTK. Yay., 1-17. Gabani, A. (1938). “ Briefe der uigurischen Hüem-tsang Biographie”, SBAW 29, Berlin, 371-415. Gülsevin, G. (2004). “Eski Türk Yazı Dilinde Oğuz Lehçesinin Ses, Şekil ve Söz Varlığı” “Uluslararası Amanzholov Reading-2004” The International Sience-practical Conference, 119-125. Gülsevin, G. (2006). “Oğuzca Olmayan Türk Lehçelerindeki Oğuzca Unsurlar ve Bunlara Teorik Bir Yaklaşım”. Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri, 75-92. Gülsevin, G. (2007). “Oğuzca olmayan Tarihî Metinlerde Oğuzca Unsurlar ve Nehcü’l Feradis Örneği”, 46. Uluslararası Altaistik Konferansı (PİAC), 22-27 Haz. 2003, Ankara: TDK. Yay. 2007, 163-175. Gülsevin, G. (2008). “Eski Anadolu Türkçesi Ağızları Üzerine” VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı 2008, Ankara: TDK. Yay. (baskıda) Kafesoğlu, İ. (1993-1999). Türk Millî Kültürü, İstanbul: Boğaziçi Yay. Karahan, L. (2006). “Eski Anadolu Türkçesinin Kuruluşunda Yazı Dili Ağız İlişkisi”, Türkish Studies, vol. 1/1, 2-12. Korkmaz, Z. (2005/1). Türk Dili Üzerine Araştırmalar I, 2. baskı Ankara: TDK, Yay. Korkmaz, Z. (2005/2). Türk Dili Üzerine Araştırmalar II, 2. baskı, Ankara: TDK, Yay. Korkmaz, Z. (2010). “Oğuz Türkçesinin Tarihî Gelişme Süreçleri” Türkish Studies, vol. V/1., 141.

510

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Onat, A. O., Sema-Ercilasun, K. (2004). Han Hanedanlığı Tarihi: Hsungnun (Hun) Monografisi, Ankara: TTK. Yay. Memiş, E. (2007). Eskiçağ Türkiye Tarihi. Konya: Çizgi Kitabevi. Özkan, M. (2000). Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Genişletilmiş 1. baskı. İstanbul: Filiz Kitabevi. Salman, H. (1998). Türgişler, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. Sümer, F. (1993). Oğuzlar (Türkmenler). 5. baskı. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. Tekin, Ş. (1973-1974). “1343 Tarihli Bir Eski Anadolu Türkçesi Metni ve Türk Dili Tarihinde “olga-bolga” Sorunu”, TDAY-Belleten, Ankara, 59-157. Toparlı, R., Argunşah, M. (2008). Muînü”l-Mürîd, Ankara: TDK. Yay. Tuna, O. N. (1997). Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi İle Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Ankara: TDK. Yay.

ÇOYR RUNİK KİTABESİNİN YENİ OKUMA YORUMLAMASI HAKKINDA İgor KORMUŞİN Moğolistan‟da bulunan sadece 70 küsur karakterden oluşan Çoyren Yazıtı Prof. S.G. Klaştornıy tarafından yeniden yayımlandıktan sonra [Klaştornıy 1969; 1971] Türkologların dikkatini çekti. Bu yazıtın ilk yayını, S.Ye. Malov ile H.N. Orkun gibi çok saygıdeğer Göktürk yazıtları uzmanları tarafından 1936 ve 1938 yıllarında gerçekleştirildiği hâlde genel olarak pek başarılı sayılmaz. Bunu kanıtlamak için S.Ye. Malov‟un yaptığı çeviriye bakmak yeterlidir: I ... benim (?) ve benim ... II yol çatallanmasında III yazdı, uzak ve yakınları belirleyerek. IV (Yol) çatallanmıyor (ilerde?) göz gördüğü kadar. V Nehirden yavaşça geçin! [Malov, 1936, ss. 255-256]. Bence metnin anlamsız olması, yazıt karakterlerinin yanlış tespit edilmesinden kaynaklanmaktadır. Hesabımıza göre, şimdiki aşamada tespit edilen 70-80 karakterden S.Ye. Malov 50‟sini görmüş bunların sadece 17‟si doğru okunabilmiştir. S.Ye. Malov‟un oluşturduğu metinde birinci satırın başı ile ikinci satır eksiktir. Bütün bunların sebebi, Moğol araştırmacılarının S.Ye. Malov‟a sunduğu mükemmelden uzak olan fotoğraf ve çizimlerdir. Mevcut durumun suçlusu ise zamandır. Çoyren yazıtının birçok karakteri bayağı aşınmış olup, tecrübeli paleografi uzmanları tarafından doğrudan araştırılsa bile gerçekten zor okunur. Türk bilim adamı H.N. Orkun, S.Ye. Malov‟un makalesinde yayımlanan karakterleri ve transkripsiyonu «Bir baba yazıtı» ismi altına kendi kitabına dâhil ederek, S.Ye. Malov‟un yaptığı bazı tespitlere katılmadığı için çeviriyi yayımlamaktan vazgeçmiştir. H.N. Orkun, S.Ye. Malov‟un çözdüğü bazı sözcükleri farklı yorumlayıp yazıtın bir epitafya değil, bir sınır taşı yazısı olduğu kanaatine varmıştır. Ayrıca H.N. Orkun, Çoyren yazıtının karakterlerini Yenisey karakterlerine benzeterek, yazıtın S.Ye. Malov‟un yaptığı gibi VIII. yy.a değil, daha geç bir döneme ait olduğunu düşünmüştür [Orkun, ETY-II, ss. 164-168]. H.N. Orkun‟un bu isnadı bugünlerde reddedilmiştir. Birincisi, Çoyren yazıtı artık epitafya olarak yorumlanmaktadır. İkincisi, Çoyren karakterleri, en eski Orkon yazıtı olan VIII. yy.ın başına ait olan Tonyukuk yazıtının karakterlerine (özellikle t¹, M, n², b², Z vb. harflerinin yazılışında) büyük benzerlik sergilemektedir. S.G. Klaştornıy tarafından 1969 ve 1971 yıllarında gerçekleştirilen Çoyren yazıtına ait yeni yayında büyük bir gelişme kaydedilmiştir. Bütün satırlar tam olarak tespit edilip 70 karakterden 61‟i doğru okunmuştur. S.G. Klaştornıy, metnin başındaki satırların birinde İlteriş Kagan ismini bulmuştur (isim vardır, hem de bu satır, metnin baş satırıdır). Bu tahmine dayanarak S.G. Klaştornıy yazıtın adı geçen Kagan‟ın dönemine, yani 682-691 yıllarına ait olduğunu tahmin etmiştir. Çin tarih kaynaklarının bazı yorumlarına dayanarak ise ilgili dönem daha da daraltılmıştır. S.G. Klaştornıy‟e göre yazıt, Türklerin Ötüken‟e (Hangay‟a) yerleştikleri 688 yılı ile Türk Kağanlığını yeniden oluşturan İlteriş Kağan‟ın öldüğü 691 yılı arasındaki döneme aittir. Dolayısıyla S.G. Klaştornıy, Çoyren yazıtının ‘İkinci Türk Kağanlığına ait olan ilk yazıtı, tarihlendirilebilen en eski Türk yazıtı sayılabildiğini’ yazmıştır [Klaştornıy, 1971, s. 257]. Bu iddiaya dayanarak ilk Türk yazıtları, daha önce düşünüldüğü gibi VIII. yy.ın başına değil, VII. yy.ın sonuna aittir. A.N. Kononov bu şekilde düşünerek “Türk Runik Abideleri Dilinin Grameri” kitabının alt başlığında tarihlerini “VII.-IX. yy.” olarak vermektedir. A.N. Kononov, S.G. Klaştornıy‟ın yukaOrhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 511-518

512

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

rıda bahsedilen yorumunu bir alıntı olarak vermektedir [Kononov, 1980, s. 3, not 1]. Böylece Çoyren yazıtının yorumu özel bir anlam kazanarak dikkatlice araştırılacaktı. Ancak yazıt yoğun bir ilgi görmedi. 1990 yılında, Ulan-Bator‟daki Baş Tarih Müzesinde saklanan Çoyren yazıtı A.B. Ercilasun ve O.F. Sertkaya tarafından incelendi. O.F. Sertkaya, 1996 yılında Seged‟te yapılan PIAK toplantısındaki konuşmasında yaptığı araştırmanın sonuçlarını açıklamıştır. Tespit ettiği 83 karakterden 66‟sı doğru okunmuştur. İlk bakışta O.F. Sertkaya, S.G. Klaştornıy‟e nazaran fazla ilerlememiştir, ancak runik yazıtlarda sadece karakterleri doğru tespit etmek yeterli değildir. Önemli olan ikinci şart, bu karakterlerin sözcüklere doğru şekilde ayrılması/birleştirilmesidir. Metni doğru olarak okuyabilmenin üçüncü kesin şartı ise bustrofedon denilen birbirini ters yöne takip eden satırların sırasını doğru çözmektir. S.G. Klaştornıy‟ın görmeyip O.F. Sertkaya‟nın gördüğü birkaç karakter tarihin bir kısmını oluşturmaktadır, yani üčinč ay „üçüncü ay‟. O.F. Sertkaya, bu ifadeye satırın yatay kısmını, yani ayın gününü belirten yetiqa kelimesini bağlamıştır. S.G. Klaştornıy ise tarihi hiç okumamıştır. O.F. Sertkaya‟nın, S.G. Klaştornıy‟den farklı olarak adı geçen tarihi İlteriş Kağan ismini içeren satıra bağlaması da önemlidir. Bu yüzden O.F. Sertkaya‟nın katkısı çok küçük görünse de anlam açısından çok önemlidir [Sertkaya, 1996]. Diğer taraftan S.Klaştornıy yetiqa kelimesini, aşağıdan yukarıya doğru dik olarak geçen satırdaki (a)drlmz kelimesine haklı olarak bağlamıştır. O.F. Sertkaya‟nın metninde ise bu satır, metnin diğer kısımlarına bağlı değildir. O.F. Sertkaya‟nın tebliği ve makale etkisi altında Çoyren kitabesinin yeni iki okuma denemesi bulunmaktadır. Bu denemeler, F.S. Barutçu-Özönder‟e ve K. Suzuki‟ye aittir. Harflerin tespitinde iki bilgin önceki tespitleri takip etmesine rağmen harfleri kendince okumaya çalıştılar. Okumalarında iki olumlu madde vurgulamamız gerekir. İlki ikisi de bilgin S.G. Klaştornıy ve O.F. Sertkaya‟dan farklı olarak kitabenin başlangıcı olarak İlteriş Kağan ismini içeren satırda durdular. İkincisi olarak kitabede geçen tarih üçinç ay yetika devamını olarak (a)d(ï)r(ï)lm(a)z sözcüğünü kabul etti – bunun gibi devamı yalnızca S.G. Klaştornıy‟deydi. Dediğim gibi Çoyren yazıtının doğru okunması için satır sırası son derece önemlidir. Bu yüzden taş şekli ve metin yapısına tekrar bakalım. Karakterler, insan vücudunu teşkil eden bir taşın ön tarafında derin, kesintisiz oluklardan oluşmaktadır. Bu heykel Ulan-Bator şehrinin 180 km güneybatısında ve Gobi Çölünün kuzey sınırında bulunan Çoyr Demiryolu İstasyonunun 15 km kuzeydoğusundaki geniş bir kurgan üzerinde bulunmuştu. 1929 yılından itibaren Moğolistan Merkez Devlet Müzesinde saklanmaktadır. Heykelin ebatları 135 х 43 cm, kalınlığı 46 cm‟dir. Uzmanlara göre, heykel daha eski döneme ait olup yazıt için, yani dikili taş olarak sonradan kullanılmıştır. Satırlar insan vücudunun ön kısmında, boyundan karnın alt arasında oyulmuştur. 6 satırdan 4‟ü yukarıdan aşağıya doğru, 2‟si ise aşağıdan yukarıya doğru geçmektedir. O.F. Sertkaya‟nın tespit ettiğine göre, karnın alt kısmındaki yatay satır kısmı ayrı bir satır değil, İlteriş Kağanın ismini ve tarihi içeren satırın devamıdır. S.G. Klaştornıy‟ın tespit ettiğine göre, aşağıdan yukarıya doğru geçen ve drlmz kelimesini içeren satır, bu satırın devamını oluşturmaktadır. S.G. Klaştornıy, O.F. Sertkaya, F.S. Barutçu-Özönder ve K. Suzuki, metinleri aşağıda gösterdiği şekilde oluşturmuştur (parantez içine aldığım sesliler yazıda gösterilmeyen seslilerdir). S.G. Klaştornıy, satır sırasını aşağıdaki gibi düzenleyip şöyle okumuştur [Klaştornıy, 1969: 99; 1971: 254]:

İgor KORMUŞİN

(1) ...(i)l(i)g (y)ty s(ä)b(i)n b(a)r(y)ŋ (2) ält(ä)r(i)š q(a)ġ(a)nqa (3) tun b(i)lgä (4) tun j(ä)g(ä)n (i)rkin (5) j(ä)ti qa (aqa?) (a)d(ï)r(ï),lm(a)z t(u)t(u)n(u)z da (6) t(o)ń[uquq] ... [i]tdim yrq (u)č(u)n (?) äb aγyl baŋa

513

...sahip (beni) gönderdi: «Sevin ve git!» (dedi) Elteriş Kağan‟dan... (siz) Tun-bilge, Tun-yegen-irkin, siz, yedi akraba (ağabey?) ayrılmamaya bakınız ise! Ben, Ton [yukuk], (devleti?) düzene soktum (yarattım). Kehanet uğruna (? tahminim uğruna? tavsiyelerim için?) evler ve ahırlar

O.F. Sertkaya metni şöyle sunmuştur: (1) tulku b(i)t(i)d[d](i)m ırk (a)çu (a)yg(ı)l Taş baba üzerine yazdırdım. Fal açarak söyle b(a)ga [?; b(a)ŋa] bana! (2) (a)d(ï)r(ï)lm(a)z t(a)t b(a)rda Birbirinden ayrılmayan yabancı [düşman] oduğu zaman (3) tun j(i)g(e)n (i)rkin Tun Yigen İrkin (4) tun b(i)lgä şad Tun Bilge Şad (5) ilt(i)r(i)ş k(a)g(a)nqa (i)ç(i)k(i)g İltiriş Kagan'a tabi olun (?). Üçünç(ü) ay(ın) üç(ü)nç (a)y y(i)ti ka yedi(nci günün)de (6) ög(ü)ni s(e)b(i)ni b(a)r(ı)g(ı)z sevinerek gidiniz F.S.Barutçu-Özönder, Çoyren kitabesini şu halde oluşturmaktadır [Barutçu, 2006: 113]: (1)sol (e)lt(ä)r(i)s q(a)γ(a)nqA ç(w)ç sol dış wg(ü)nI s(ä)b(i)nI b(a)r(ı)ŋ alt üç(ü)nç (a)y y(i)tIqA sağ (a)d(ï)r(ï)ldm(ı)z (a)t t(a)b(a)rda (2) tun b(i)lgä (3) tun y(ä)g(ä)n (ä)rkin (4) toluk b(i)t(i)d(i)m ırk (a)çu (a)yg(ı)l b(a)ŋa

İl Teriş Kagana tâbi olun; ögünerek sevinerek hayat sürün . Üçüncü ay(ın) yedisinde ayrıldık at(tan) tavardan (= mal-mülkten). Tun bilgä. Tun Yägän Ärkin. Toluk yazdım. Baht açıklığı dile bana

K.Suzuki, metni şöyle bir şekilde teklif etmektedir [Suzuki, 2009: 421]: (01) (e)lt(ä)r(i)s q(a)γ(a)nqa (02) tun y(ä)g(ä)n (i)rkin (03) tolku (e)l (e)td(i)m ïr : q(a)č(a)n (a)yg(ï)l b(a)ŋa (04) ög(ü)ni s(ä)v(i)ni b(a)r(ï)ŋ (05) tun b(i)lgä ... üčünč (a)y y(e)ti-qa (06) (a)d(ï)r(ï)lm(a)z t(a)t b(a)rdï

For Eltäriš Qaγan I (myself) Tun Yägän Irkin organized all over (our) nation. Sing a song (of praise) at any time for me! Praising and pleasing oneself, You (Tun Yägän Irkin) go rising to heavens! Tun Bilgä .... on the 3rd month 7, The faithfool alien (who does not betray you) had gone (as a sacrifice for you to the other world).

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

514

S.G. Klaştornıy, satırları soldan sağa doğru, yani insanın sağ omuzundan sol omuzuna doğru yerleştirmiş, O.F. Sertkaya ise tam aksi – sağdan sola – istikameti takip etmiştir. Fakat ikisi de bustrofedon reddetmeyerek aşağıdan yukarıya doğru geçen satırların özel durumuna dikkat etmemiştir. Bu satırlar aslında, yukarıdan aşağıya geçen normal satırlara bağlanıp son kısımları oluşturmaktadır. Satırların yukarıdan aşağıya ve soldan sağa doğru geçmesi, paleografik açıdan Çoyren yazıtı ile aynı genel özellikleri sergileyen Tonyukuk yazıtının özellikleriyle kanıtlanmaktadır. Ancak Tonyukuk dikili taşlarında bustrofedon yokken, Çoyren yazıtında ise satırın ters istikamette devam etmesi iki yerde görülmektedir (benim, İVK adlı sütunumda, bunlar r-harfini alır: 1b-r ve 4a-r). F.S. Barutçu-Özönder, reversli satırı (1b-r) tarihten sonra doğru koymuş, fakat cümlenin öznesini (yani kağan ismini) devamından (tarihten) ayırıp onunla bağlı olmayan ikinci reversli satırla (4a-r bizde, sol dış satır onun dediğinde) bağladı. Bu hatalı olan bağlantısı dışında Sayın Barutçu‟nun satır sıralaması bence doğrudur (çeviri/anlam yorumlaması hakkında bunu söyleyemem). K. Suzuki ise bu 4a-r satırı Barutçu‟dan farklı olarak metnin en sonuna doğru alıp tarihi ve sonraki sözcükleri İlteriş Kağan ile değil Ton Bilge ile bağladı. Aşağıdaki tabloda yayımcıların, satır ve satırların parçasının takip etmelerini yan yana koyulup gösterilmektedir (SEM – S.E. Malov, SGK – S.G.Klâştornıy, OFS – O.F.Sertkaya, FSB-Ö – F.S.Barutçu-Özönder, KS – K.Suzuzki, İVK – İ.V.Kormuşin, bu makalenin yazarı).

SEM

SGK

OFS

FSB-Ö

İVK

İlt(ä)r(i)š q(a)ġ(a)nqa

1б

5а

1а

…[yї]l üčinč (a)y

5б

1в

5б

y(ä)tiqa

5а

1г

5в

1b-r

ton b(i)lgä [šad]

ton j(ä)g(ä)n (ä)rkin

Ton‟[uquq] / tolqu~toluq

III

4а

3а

bit(i)[t]d(i)m їrqču (a)yġ(ї)l q(a)ŋ

1а

4a-r

Satır metni / satır kısmının metni

(a)d(ї)r(ї)l(ї)m(ї)z t(a)t b(a)rdї

ög(ä)niš b(ä)n öz(ü)ŋ(ü)z

Genellikle bustrofedon durumunda kenar satırların ilk satır olması şart değildir. Çoyr taş babanın satırları taşın tam kenarından geçmesi ve karakterlerin küçülmesi, S.G. Klaştornıy ve O.F. Sertkaya‟nın ilk satır olarak seçtikleri satırın aslında yazıtın başlangıcı olmadığı ipucunu verecektir. F.S.Barutçu-Özönder ve K.Suzuki‟nin kabul ettikleri gibi bence de İlteriş Kağanın ismini datif ekli biçimde içeren satır, metnin baş satırı statüsüne uygundur. İlteriş Kağan isminden sonra neredeyse tamamen silinmiş dört beş karakter bulunmaktaymış. Bunların ardından datif şeklinde tarih gelmektedir: üčinč ay yetiqa “üçüncü ayın yedincisine”. Aydan önce yıl bulunacaktı. Bu yerde *yıl kelimesinin son harfi olabilecek bir karakteri görünüyor gibidir. Önde kalan iki karakterlik mesafe hayvan takvimine göre yıl ismi yer olabilir: ud „inek‟, lü „ejderha‟ veya ıt „köpek‟ mi acaba? S.G. Klaştornıy‟ın gittiği yolu takip edersek, yani yukarıya doğru çıkarsak, sıra iki tane zarfın predikatı olan (a)drlmz kelimesine gelir. (a)drlmz kelimesini negatif fiil şekli olarak değil, bilinçli olarak kısaltılmış kelime olarak okumayı teklif etmekteyim: adïrïlïmïz „ayrılığımız‟ gibi bir şey. Bu şekilde fiilin prosesliliğinden kaçıp isim şekline yaklaşmaya çalışılmıştır. Bu tip kısaltma örneklerinden kitabımda bahsedilmektedir:

İgor KORMUŞİN

515

(a)d(ï)r(ï)l(ï)m Е-282; (a)d(ï)r(ï)l(ï)m-a Е-283, Е-511; bkm E-281; säčlänim-ü Е-283 [Kormuşin 1997: 82]. Aynı yöndeki düşünceyi F.S. Barutçu-Özönder de dile getirdi fakat bu imkândan daha fazla ilgisini çekmiş paleografik izahı: sanki (a)drlmz kelimesinde M harfinin yazılışı burada ligatür dVm varyantı olabildiğini düşünmeye sebep veriyor [Barutçu-Özönder 2006: 113-114], – hiç paylaşılamaz bir tahmindir. Bununla birlikte vurgulamak istiyorum ki Sn Barutçu‟nun ana fikri, yani metnin bu parçasının kompozisyonu – U- şekli ilk satır; ve anlamı – Ton Bilge ve Ton Yegen Erkin adlı iki kişinin ölüm tarihlerini bildirmesi dolayısıyla doğrudur ve yazıtın problemlerinin yarısını çözmektedir. Çoyren yazıtının ilk satırının sonunda kısa bir cümle bulunmaktadır: tat bardï. Bütün araştırmacılar fiilin son karakterini а olarak okumuştur, fakat burada hakikaten ï kazılmıştır, bunu da K.Suzuki tespit etmektedir [Suzuki 2009: 423]. Araştırmacılardan hiç kimse bu iki kelimeyi müstakil bir cümleye ayırmadı ve hep önceki sözcükle birleştirdi. Bu yüzden Suzuki tat kelimesine „düşman‟ yerine (O.F.Sertkaya teklif ettiği anlam) adırılmaz sözcüğü etkisiyle tam zıt „ayrılmaz müttefiği‟ anlamını kabul etmek zorunda kaldı. Yukarıda belirtilenler doğrultusunda ilk satırın anlamı şöyle anlaşılabilir: “İlteriş Kağan ile, filan yılın üçüncü ayının yedinci gününde ayrılmamız yer aldı (yani biz öldük). Düşman gitti”. Birinci satır, önce yukarıdan aşağıya doğru dik olarak, sonra aşağıda yatay olarak ve sonunda yine yukarıya doğru dik olarak geçerek neredeyse 180 derece dönmüştür. Bu şekilde oluşan yarım çemberin (ya da F.S.Barutçu-Özönder dediği U-şekli) içine iki tane kısa satır yerleştirilmiştir. Her birinde birer isim var. Bu isimler, İlteriş Kağan‟dan ayrılanların isimleridir. -mïz ekinin çoğul şekli, memoriantların iki kişi olduğunu göstermektedir. Yıl, ay ve günden oluşan kesin tarih ve tat denilen düşmanın anılmasına göre yüksek mevkilerde bulunan iki kişinin büyük ihtimalle savaşta öldürüldüklerini göstermektedir. Kağanın isminin kullanıldığına göre ölen iki kişinin onun hizmetinde bulunduklarını göstermektedir. Belki de savaşanların başında şahsen Kağan bulunmaktaydı. Metinde hem Kağan, hem de tat denilen düşmanın anıldığına göre Türklerle savaşanların yabancı olduğunu göstermektedir. Yazıtta, ölenler çok ince bir şekilde övülmektedir; boşu boşuna ölmemişlerdir, çünkü düşman geri çekilmiştir. Övgünün çok sınırlı olması, savaşa Kağanın da katılmış olduğunu kanıtlamaktadır. 3. satırdaki 10 harflik Ton Yegen Erkin ismi tam olarak okunmaktadır ve ardından kesinlikle hiçbir harf gelmemektedir. 2. satırdaki isim ise sadece kısmen okunmuştur: Ton Bilge (7 karakter). Bunların ardından en az 9-10 karakter çok siliktir. Bunlardan üçü (8.-10.) O.F. Sertkaya tarafından velar s¹ ve d¹ olarak okunmuştur. Ortadaki karakter ise a‟dır, üçü = šad. Son beş karakter net olmamasına rağmen b²g²čor¹ = beg çor olarak görünüp okunabilir. En azından č karakterindeki yaba burada diğer harflerden net gözükmektedir. Silik harflerin ilk memoriantın rütbesini veya unvanını belirtmektedir. Görünüşe göre de mevkisi oldukça yüksekti. Bütün bunlara rağmen O.F. Sertkaya tarafından 8.-10. ve benim tarafımdan tespit edilen 8.-17. karakterler kesin sayılmaz. Metnin solunda (heykelin sağ yan kısmında) oyulmuş olan iki tane tamga ölenlerle ilgili olabilir. Tamgalardan biri Aşına soyunun simgesi olan dağ keçi sembolüdür. İkincisini ise S.G. Klaştorny, Yu.A. Zuyev ve Lü Mao-Tsay‟ın araştırmalarına dayanarak Aşide soyunun simgesi olarak bahsedilmektedir [Klaştornıy, 1971: 250-253]. Bu durumda Çoyren yazıtı, Tonyukuk yazıtında birkaç defa anılan Aşina ile Aşide arasındaki savaş işbirliğini mi aksettirmektedir acaba?

516

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Çoyren yazıtı, bustrofedon şeklindeki bir tane yarım çemberlik (U-şekli) uzun satır ve bu yarım çember içindeki iki tane kısa satırdan oluşmaktadır. Kenardaki satırlar bence imzalardır, veya kolofondur. En sağdaki (insan heykelinin sol omuzundaki) satırın başındaki üç dört karakter silinmiştir. Bu karakterler Tonyukuk isminin başlangıcını oluşturamaz, çünkü devamı zaten yoktur. Bu yüzden S.G. Klaştornıy‟ın yaptığı gibi [Klaştornıy, 1971: 257] Çoyren yazıtının, Tonyukuk ve onun katıldığı olaylara bağlanması için hiçbir sebep olmamakla birlikte teorik olarak böyle bir ihtimal vardır. 5. ve 6. karakter zar zor tahmin edilebilir. Bunları, S.Ye. Malov‟un yaptığı gibi bi şeklinde, yani bitidim kelimesinin başlangıcı olarak okumak mümkün (ancak O.F. Sertkaya‟nın notuna göre burada yazılmamış bir ettirgen eki bulunmaktadır biti[t]dim). Silinmiş olan iki karakterden, b² karakterinin yuvarlak başlık kısmı biraz daha net görünmektedir. Bu yüzden S.G. Klaştornıy bu kelimeyi itd(i)m „düzene soktum‟ olarak okuması yanlıştır. Bu fiile bağlı olması gereken isim için metinde yer yok, bitidim ya da bititdim fiili ise bağlı isim olmadan kullanılabilir. Ardından yazıtı yaptıran kişinin ismi gelmektedir. Ben onu ïrqču (a)yġ(ï)l q(a)ŋ „baba Ayğıl-kahin‟ olarak görüyorum. İlgili karakterler bir karakter hariç bu şekilde S.Ye. Malov tarafından tespit edilmiştir. S.Ye.Malov l¹ yerine buna benzeyen uq karakterini okumuştur. Bütün araştırmacılar son kelime içindeki ŋ karakterini görüp bu üç kelimeyi farklı farklı okumuşlardır (bk. ykarıda). Söz konusu en sağ satır (hesabıma göre dördüncü olan) yukarıdan aşağıya geçmekte, alt kısmında yazıtı yaptıranın ismi bitince bir karakteri daha vardır. Belki de orada daha fazla karakter vardı. Bu satır, birinci satırın yatay kısmı bittikten sonra daha ilerleyerek bir devamı var olduğunu göstermektedir. Bunun devamı çok büyük ihtimalle heykelin öbür tarafında (heykelin sağ yan kısmında, yani formal olarak birinci satırın öncesinde) bulunan satırdır. S.Ye. Malov, bu satırın yazıttaki pozisyonunu doğru tespit ederek en sona koydu. O.F.Sertkaya‟da da aynen oldu. Bu satırın sonradan eklenmiş olması, kısa olmasından dolayıdır. Çünkü bu satır aşağıda birinci satırın ancak ortasına ulaşmaktadır. Ekleme olduğundan karakterler daha küçüktür, fakat çok dikkatli incelendiğinde kesinlikle: ög(ä)n(i)s b(ä)n „ben Ogeniş‟ olarak okunmaktadır. Böyle bir şekilde cümlenin anlamı da açıktır. İlk kelime özel isimdir, ikinci kelime ise predikatif markeridir. Bu marker, sadece genç Ögeniş yazıtta imza attığını kanıtlamakla kalmayıp bir önceki kelime grubunun da imza olduğunu dolaylı olarak göstermektedir. Yazıtın son kelimesi imza sahibinin duygularını ifade etmektedir: öz(ü)ŋ(i)z „ben sizin yakın akrabanızım‟. Çoyren yazıtını oluşturan karakterler hakkında söylediğim her şeyi birleştirerek şöyle bir metin ortaya çıkmaktadır: Transkripsiyon (1) iltäris qaġanqa ... [yї]l üčinč ay yätiqa (1r) adїrїlїmїz tat bardї (2) ton bilgä [sad] ... (3) ton jägän ärkin (4) biti[t]dim їrqcu ayġїl qaŋ (4r) ögänis bän özüŋiz Çeviri (1) İlteriş Kağan ile …. filan yılının üçüncü ayının yedinci [gününde] (1r) (ebedi olarak) ayrılmamız (gerçekleşti) . [Fakat] düşman geri çekildi. (2) [Bu biziz:] Ton Bilge[-şad] ...

İgor KORMUŞİN

517

(3) [ve] Ton Yegen Erkin. (4) Ben, yaptıran [bu yazıtı], – baba Aygıl-kahin. (4r) [Bu] ben – Ögeniş, özünüzden (kanınızdan) biriyim. Kaynakça Barutçu, 2006 – Barutçu-Özönder F.S. Çoyr Yazıtı // Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. Cilt 3, Sayı 3 (Eylul 2006). Klaştornıy, 1969 – Klaştornıy S.G. Drevnetürkskaya nadpis‟ na kamennom izvayanii iz Çoyrena [Çoyren‟deki Taş Heykeli üzerinde Eski Türk Yazıtı]/ // Pam‟atniki Pis‟mennosti i Kul‟turı Narodov Vostoka. V. M., 1969. Klaştornıy, 1971 – Klaştornıy S.G. Runiçeskaya Nadpis‟ iz Vostoçnoy Gobi [Doğu Gobi‟den bir Runik Yazıtı] // Studia Turcica. Budapest, 1971. Kononov, 1980 – Kononov A.N. Grammatika Yazıka Türkskih runiçeskih pam‟atnikov [Türk Runik Kitabeleri Dilinin Grameri]. . L., 1980. Kormuşin, 1997 – Kormuşin İ.V. Türkskiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekstı i İssledovaniya [Türk Yenisey Epitafları. Metinler ve Araştırmalar]. М., 1997. Malov, 1936 – Malov S.Ye. Novıye Pam‟atniki s Turetskimi Runami [Türk Runalı Yeni Bulunmuş Kitabeler] //Yazık i Mışleniye, VI–VII. L.,1934. Orkun ETY-II – Orkun H.N. Eski Türk Yazıtları. II. Istanbul, 1938. Sertkaya, 1996 – Sertkaya O.F. Göktürk harfli Çoyr Yazıtı // PIAC, XXXIX, Szeged, 1996 – Istanbul, 1996 (отд. оттиск). Suzuki, 2009 –Suzuki K. Revision and reinterpretation of the Choir inscription // Current archaeological research in Mongolia. Bonn, 2009.

518

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Ek. Çoyr Yazıtı

ESKİ TÜRK ANITLARINDAKİ HALK BİRLİĞİ VE MEMLEKET BÜTÜNLÜĞÜ ÜLKÜSÜ («Orhon» ve «Kutadgu Bilig» Eserlerine Göre) Bahıtgül KULJANOVA “Tarihi olan halk tarihini taşla yazar, tarihi olmayan halk yaşla yazar” denildiği gibi, eski Türkler, tarihlerini, medeniyetlerini, kahramanlık geleneklerini ve askerî seferlerini “Taştaki yazıdan ibret alın!” diye, gelecek kuşaklar için ebedi taşa yontarak yazıp bırakmıştır. Eski Türk anıtları, uçsuz bucaksız bozkırı yurt yapan, at koşturup tuğ kapan, Türklerin hayat yolunu destana aktaran, paha biçilmez yadigârlardır. “Kültegin”, “Bilge Kağan”, “Tonyukuk” anıtları ve Orta Türkçe döneminde kaleme alınmış Balasagunlu Yusuf Has Hacib’in “Kutadgu Bilig” adlı destanı işte bu eserlerdendir. Eski Türkler zamanından kalma eserlerin tümünde milliyetçilik duygusunun esintisi sezilir. İnsanoğlunun güzellik beğenisinin ta eski zamanlarda geliştiğini ortaya koyan bu anıtlar, eski Türk boylarının manevi hayatını gösteren edebi eserlerdir. Eski Türklerin toplumsal, edebi ve kültürel yaşamını anlatan bu anıtlar, sadece yazı kültürünün değil, o dönemdeki siyasi düşüncenin de çok değerli mirasıdır. Eski devirlerden günümüze gelen manevi mirasların esas özeti şudur: “Tanrı, devlet güneşini Türklerin burcunda yaratmıştır”.1 Bu millet, halkın birliğini ve bağımsızlığını muhafaza etmek, Türk yurdunu parçalanmaktan korumak için yapılması gerekenleri, bu konuda ürettiği düşünceleri gelecek kuşaklara bırakmıştır. Eski Türk yazıtlarında yurdu korumak, devlet kurmak ve toprakları genişletmek, milleti muhafaza etmek gibi fikirler açıkça, fakat öz halinde anlatılmıştır. XI. yüzyılda yazılmış Balasagunlu Yusuf ise “Kutadgu Bilig” adlı destanında, aynı yoldan devam ederek halkın geleneğini, manevi gücünü ve birlik yolundaki iradesini daha net bir şekilde ortaya koymuştur. Destanda devlet yöneticilerinin görevleri ve yöneticiliğin koşulları dile getirilmiştir. Eser, XI. yüzyılda çok geniş topraklarda saltanat süren Karahanlılar hanedanının devlet yapısını sağlamlaştırmak, yurtdışı ve yurtiçi sorunlarına yanıtlar bulmak amacıyla ortaya çıkmıştır. Destanda ele alınan konuların içindeki en önemlisi, devlet yönetimi, yöneticilerin vazifeleri ile hukuku ve genel olarak insanlık, milliyetçilik problemleridir. Destanın en güncel konusu ve başlıca amacı, halkın refah ve saadet içinde yaşamasını sağlamak, adaletli bir toplum kurmaktır. Yurdun bağımsızlığını, Türk milletinin manevi geleneğini, dilin temizliğini esas değer olarak koruyup “anayurtta birlik halinde bir devlet kurmaktan daha üstün bir şey olmadığını” anlayan Türkler: “Türk halkı yok olmasın!”, “Bey olacak erkek evladı kul olmasın, temiz kızları cariye olmasın!” diye çalışmışlardır. Devlet yönetme geleneğinin devam etmesi, millî âdet ve örflerin korunması konusunda uyarılar yapmışlardır. Başka bir deyişle, “gece uyumadan, gündüz oturmadan” kazanılan hürriyeti elde tutabilmek için bir ve beraber olma meselesi, Türk milletinin birlik olması konusu tarih boyunca gündemden hiç düşmemiştir. Yenisey nehri vadisinde bulunan yazıtlar, oraları yurt edinen eski Türk boylarından bize bırakılan edebi miraslardır. Eski devir anıtlarını araştıran Mırzabek Joldasbekov: “Orhon” yazıtlarını yalın tarihî olayların kronolojisi saymak doğru olmaz, onları Türk milletinin ülküsünü ve can alıp can veren kahramanlarını özel bir ezgiyle şiire döken kahramanlık destanının ilk başlangıçtaki örnekleri olarak değerlendirmek daha uygundur”2 diyor. Türkler dünyanın dört bucağını yurt tuttuklarını bu ilk destanlarında övünerek söylerler. Yeryüzünü ayağa kaldıran Türklerin kuvveti onların birliğindeydi. “Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında kişioğlu yaratılmıştır”. “Başlıların başını eğdiren, dizlileri çöktüren”3 Türklerin bütünlüğü, birliği idi. Ama bu birlik kimi zamanlar gevşemiş, Türkler Batı ve Doğu Kağanlıklarına ayrılmıştır. Türk yurdunun yabancı bir devlete bağımlı olmasının nedeni yazıtlarda şöyle açıklanıyor: 1

Kaşgarlı, Mahmut (1997). Divani Lugat at-Türk. Çeviren Askar Egeubeyev. Almatı, s. 3. Joldasbekov, Mırzatay (1990). Asıl Arnalar. Almatı, 72. 3 Kelimbetov, Nigmet (1991). Ejelgi Deuir Âdebiyeti. Almatı, 10. 2

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 519-522

520

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Küçük kardeşi ağabeyi gibi olmadı, Oğulları ataları gibi olmadı. Bilgisiz kağanlar oturmuşlardır, Çekingen kağanlar oturmuşlardır, Amirleri de hep bilgisizmişler, Hep korkakmışlar. Beylerinin uzlaşmazlıklarından, Çin halkının kötü olmasından, Türk milletinin devleti yıkıldı.4 “Orhon” yazıtlarında Türk devletinin parçalanışı, yok oluşu açıkça söylenerek, gelecek kuşağın bundan ders alması isteniyor. Devletin yıkılış sebepleri tek tek sayılıyor. İlk önce devlet yönetimindeki geleneğin unutulmasından ve küçük kardeşin ağabeyi gibi, oğlunun babası gibi devlet yönetimini yürütemediğinden söz ediliyor. Bilgisizlik, korkaklık ve anlaşmazlığın ortaya çıktığı, Çin devletinin aldatıcı siyasetinin bunda etkili olduğu vurgulanıyor. Türklerin altın, gümüş, ipekli kumaş ve tatlı sözlere aldandığı, beyler ile yöneticilerin birbirine düştüğü, kardeşlerin arasının açıldığı ifade ediliyor. Bunun sonucunda bütünlüğün bozulduğu, Türk milletinin yok olduğu, oğulların kul, kızların cariye durumuna düştüğü, Türk beylerinin Türkçe isimlerini terk edip Çin ismini aldığı, yabancı devlete hizmet ettiği ve tam elli sene esarette yaşadığı dile getiriliyor. Yurt içinde anlaşmazlıklar çıkartmama ve boyları bir bayrak altına toplama işi ön plana çıkarılıyor. Birlik olduğu yerde refah, barış eksik olmaz. Bir diğer mesele devlet yönetimine akıllı bireyler yerine yeteneksiz, sadece kendini düşünen alçak kişilerin gelmesidir. Eski Türk destanlarının tümünde güçlü devletin güvencesinin zeki ve öngörülü yönetici ile adil kanun olduğu, bu kanunun adaletle yürütülebilmesi lazım geldiği kaydedilmiştir. Yani zeki bir yönetici, kendi halkı için özgürlük ve bağımsızlık sağlayabilir ve devleti kuvvetlendirmeyi yaşamının esas amacı olarak bilir. Akıllı kağanların yönettiği toplumda halkın gelenek görenekleri ve kanunları kusursuz yerine getirilir, kötü niyetli kimse olmaz ve devlet kuvvetli olur. Yönetici kötü ise, beraberlik yoksa devletin temeli sarsılır ve egemenlik ortadan kalkar, halk da köle durumuna düşer. Bu yüzden “Halka alp yiğitler gerek şaşmayacak, büyük işlerde büyük asker kumanda edecek”5 veya “Adil, aydın idareci gerek halka, halk için girebilecek cehenneme”.6 Türk destanlarında devleti güçlendirmede büyük şahısların özel yeri olduğu söylenir. “Kültegin” yazıtında Türk devletini kuran ilk kağanların yurdun birliğini korumak için çok çalışkan, akıllı ve kuvvetli oldukları dile getirilir. Özellikle Türk devletinin birliğini sağlamada büyük başarılar gösteren Bilge Kağan ve büyük komutan Kültegin bahadır idi. Kültegin, tahta çıkmaktan ziyade milletin menfaatini üstün sayarak ağabeyi Bilge Kağan’la beraber Tonyukuk gibi bilgin bir kişinin desteğiyle hayatını Türk milletini birleştirme yolunda sarf etmiştir. Sonraları “Kutadgu Bilig” destanında Karahanlılar devletinin yöneticisi Küntuğdı Elig de veziri Aytoldı ile birlikte yurdun gelişmesi için bütün kuvvetini harcamıştır. “Kutadgu Bilig” destanının 2016. beytinde “Nerede bey, kanunu doğru yürütürse, halkın da orada hali iyidir.” diye yazılmışsa, “Kültegin” anıtında da “Yurdunu o kadar iyi idare etmiş, devlet kurup kanun yürütmüştür.” diye iyi idare olmaksızın yurdu barış ile refaha ulaştırmak mümkün olmadığı dile getirilmiştir. “Kültegin” anıtında da, “Kutadgu Bilig” destanında da yurdu yönetme yetkisinin devlet başkanına Tanrı tarafından verildiği belirtilir. “Kutadgu Bilig”in 5469. beytinde “Hükümdarlığı sen dileyerek almadın, Allah buyruğuyla verildi sana.” diyor. “Kültegin” anıtındaki “Hükümdarları da bilge imişler” satırı, Balasagunlu Yusuf’un destanındaki beyler için aranan özelliklere, yani yurdu yönetmenin zeki, bilge kişilerin işi olduğuna dair uyarıya benziyor. “Orhon” anıtlarında halkın varlığı ve devletin bütünlüğü uğrunda yapılanlar nasıl belirli olaylarla dile getirilmişse, XI. yüzyıl destanı Kutadgu Bilig’de de o dönemin sosyal, siyasi, ahlaki problemleri, devlet yönetme hakkındaki değerli fikirler güzel bir şiir halinde ifade edilmiştir. 4

Ejelgi Deuir Âdebiyeti. Seçmeler – derleyen Alma Kıraubayeva (1991). Almatı, , 11. Egeubayev, Aksar (1986). Kutadgu Bilig. Almatı, 1961. beyit. 6 Egeubayev, Aksar (1986). Kutadgu Bilig. Almatı, 1964. beyit. 5

Bahıtgül KULJANOVA

521

“Kutadgu Bilig”, Türklerin devlet kurma yolundaki toplumbilimsel bir destanı olarak değerlendirilmelidir. Orta Asya Türk tarihinde kargaşaların olmadığı, Türk kahramanlığının zirveye çıktığı bir dönemde yaratılmıştır.7 Destan, XI. yüzyılda uçsuz bucaksız toprakları kapsamış Karahanlılar hanedanının devletini sağlamlaştırmak, “devletin iç ve dış nizamı nasıl olmalı, yurt yöneten hükümdar ile halk arasındaki bağlantı şekli nasıl olmalı, devleti korumak için ne gibi kanunlar yürütülmeli?” gibi yaşamın kendisinden doğan sorulara ve sorunlara cevap bulmak amacıyla yazılmıştır. Cahilliğin hüküm süren toplumda insan nasıl mutlu hayat sürecek? Kutlu yurt kurmak için ne yapmak lazım? Balasagunlu Yusuf acı çektiren zaman gerçeğini kızgınlıkla şiire döküyor. “Ne yapsak, temeli sağlam yurt kuracağız, mutlu millet olacağız” diyerek büyük ülküleri benimsemiş devlet yöneticileri nasıl olmalı şeklindeki soruya cevap olarak yöneticilerin öncelikle ahlaklı olmasını öne çıkarır. Halkın saadetinin ilk önce devleti yöneten hükümdarla ilgili olduğunu söyleyerek, beyler ve halka karşı hükümdarın kendisinin örneklik etmesi gerektiğini vurgular. Halkın mutlu olması hükümdarın başlıca amacı olmalıdır. Hükümdarın saygın olması ise kurduğu yönetim sistemine, yurt içindeki barışa bağlıdır. Hükümdar adil olursa saygın olacaktır. İyi hükümdar kötüyü de, iyiyi de adaletle yönetir. İyi hükümdarın yurdu da iyi olacaktır. Beyleri iyi olan memleketin halkı zenginliğe, kut ve berekete kavuşacaktır. İyi hükümdara özgü nitelikler: sabır, insaniyet, merhametlilik ve sertlik. Yurdun yurt olması için ilk önce beyleri bilgili, ferasetli olmalıdır. Yani, yurdun kutu bilgili, merhametli hükümdardır. Kim dahi bey olursa, ilme yakın, Bilgiliyi kendine çeker sonunda. Yurt için emek harcayacak bey, en iyi beydir. Bey iyi olup, yaparsa çok hayır, Yurt il güzelleşip, halk zengin olur (880. beyit). “Yurdu adil kanunla yönetme sayesinde halkı birlikte tutarak kuta, bolluğa yetiştirmek mümkündür” diyor ortaçağda yaşamış bilgin. “Zalimlikle hükümdarlık uzun sürmez, zorbalığı halk çok çekemez.” diyor destan beyitleri. Bununla beraber hükümdarda gayret, cömertlik ve tatlı dil olduğu zaman, yurdunu bütünlük içinde adaletle yönetebileceğini söyler. Bundan bin yıl evvel yazılan destan, hükümdarın fikri ile beden yapısını, yemek yiyişini, başkalarıyla nasıl bağlantı kurması gerektiğini ayrıntılı bir şekilde açıklıyor. Makam hırsının, devlet adamı için büyük kusur olduğunu delillerle kanıtlıyor. Bir de hükümdarın rüşvetçilikten uzak olması için uyarı yapıyor. “Kendin hükümdarsın mal mülke bağlı olma, hüküm bekleme, kendin yönet, yola koy”. “Eğer iyiyse yurdun yöneticisi onun bütün hizmetçileri de iyi olacaktır”. Balasagunlu Yusuf’un bu fikirleri El-Farabi’ye göre, şehir yöneticisinin sahip olması gereken on iki niteliğe de benzer. “Destanı yazmadaki yazarın amacı, Gök Türklerin tarihini yazıya dökmek değil, Türk milletinin eski geleneklerini kendi çağdaşlarına ideal olarak göstermek” diyor Nigmet Kelimbetov.8 Yazarın önem verdiği şey, Türk yurdunun iç ve dış durumu değil, güçsüz halkı Bilge Kağan’ın nasıl varlıklı, mutlu ettiğini okuyucusuna şiir diliyle iletmek, kutlu toplum kurmak ve halkın durumunu iyileştirmek, yurt temelini sağlamlaştırmaktır. Kutlu toplum, güçlü devlet kurmak için lazım olan ne? Devlet yöneticisi kağan, memleket bağımsızlığını her şeyden üstün tutuyor. Gök Tanrısı: “Türk’ün kutsal yeri, suyu, Türk milleti yok olmasın, yurt olsun!” diye haber gönderip çökmüş olan devleti ayağa kaldırarak güç kazanıp Tanrı’nın esirgemesiyle yerinden, ilinden ayrılmış halk tekrar birleşip atalar yurduna dönmüştür. Türk yurdunun bütünlüğü ve bağımsızlığı hakkında “Kültegin” yazıtında şöyle satırlar var: “Türk milletinin adı sanı kaybolmasın diye babam kağanı, anam hatunu tahta çıkaran Tanrı, Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye beni kağan oturttu. Karnı aç, sırtı çıplak çaresiz halka baş oldum. Kardeşim Kültegin ile danıştım. Babamızın, amcamızın yönettiği halkın şanı kaybolmasın diye Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Gücüm kesilinceye dek çalışarak toprağı genişlettim, birleşen halkı ateş-su (düşman) etmedim”. Veya “güçsüz halkı güçlü, çıplak halkı giyimli, fakir halkı zengin ettim. Az halkı çoğalttım, halka iyilik yaptım.” Yazıcı, bu şekilde o dönemin kahramanlarının edebi tipini yaratmayı amaç edinmiştir. “Orhon” anıtları: “Beyleri de, halkı da 7 8

Egeubayev, Aksar (1986). Kutadgu Bilig. Almatı, 21. Kelimbetov, Nigmet (1991). Ejelgi Deuir Âdebiyeti. Almatı, 43.

522

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

güvenli imiş, onun için de yurdu öyle yönetmişler, il tutup, töre yürütmüşler...” diyor, “Kutadgu Bilig” destanında ise “Fakiri ortaya, ortayı da zengine” denkleştiren Küntuğdı Elik döneminde: Halk zengin olup, rızkı arttı ilinin, Överek halkı Elik’i yükseltti. Uğur geldi, dünya görüşü açıldı halkın, Kuzusuyla kurdu beraber gezer oldu. diye destan yaratılmıştır. Bu satırlardan toplumun siyasi-toplumsal dilekleri açıkça görünmektedir. Anıttaki Tonyukuk tipi, bilge hem de büyük komutan, muharip olarak karşımıza çıkar. Kendisi, her tür durumda fikir yürüterek, karar verebilmektedir. “Tonyukuk” yazıtının başlıca özelliği, esas olayların Tonyukuk tarafından söylenmesidir. “Tonyukuk”, anıtında önce kağanları övüyor, onlarla beraber gece uyumadan, gündüz oturmadan Türk milleti için, Türk yurdu için kızıl kanını su gibi akıtarak, terler dökerek işini gücünü sarf ettiğini ve azametli, kudretli bir toplum kurabildiklerini övünerek açığa vuruyor. Bilge kişi olarak her tür durumu değerlendirmektedir. Devlet yönetimini elinde bulunduran hükümdarla hakimin birliği ve sözle işin bir aradan yapılması daima dikkate alınmaktadır. Birlik, beraberlik ve istiklali sağlamak için kağanı saymak, hakime kulak vermek ve yurt tehlikeye maruz kaldığında yurt uğruna hayatını feda edecek kahramanları övmek, düşünce birliğini şiirleştirmek gibi görüşler bengü taşa yazılmıştır. Türk yurdunun bütünlüğünün uzlaşma ile mümkün olduğu ve bütün kuvvetlerin birleşmesinin esas amaç olduğu muhakkaktır. Birlik beraberlik içinde yaşayan Türk milletini alt edebilecek gücün dünyada mevcut olmadığı belirtilmektedir. “Kutadgu Bilig” destanında ise bilgin vezir Aytoldı da Küntuğdı Elik’in hizmetine geliyor ve kendi yaşam tecrübesini, bildiklerini anlatıyor. Örneğin, “Tonyukuk”ta: “Küçüğü ezmek, inceyi koparmak kolaydır”, “Kağanı bahadır, veziri bilgin milletin kutu başındadır”; “Kutadgu Bilig”te: “Gelen kutu tutamazsan geçer, elindekine sahip çıkamazsan eskir”, “Kut gelirse kişi su gibi taşar, yeni ay gibi parlar” gibi satırların günümüzde bile anlamı gitmemiştir. Devletin devlet olması için gerekli olan önemli şeylerden onun dili, hududu, başkenti sayılırsa, eski Türkler bunlara özel saygıyla bakmışlardır. “Orhon” anıtlarında atalar yurdu Ötüken çok büyük hürmetle dile getirilir. “Oraya gidersen Türk milleti ölmeyeceksin, Ötüken koynunda oturursan ebedi yurt tutacaksın. O zaman Türk milleti tok olacak.” diye yazılmıştır. Bilge Kağan hükümdar olduğu zamanda Türklerin başkenti Ötüken idi. Orada toplumsal ilişkiler yola koyulmuştur. Devlet yönetmedeki başarılar ile eksiklikler beraber dile getirilip, ondan ders almayı nasihat eden eski Türk anıtlarının temel konusu kağanın halka, devlet yönetimine bakışı ve halkın kağanına bağlılığıdır. “Orhon” anıtları: “Eğer sen, Türk milleti kendi kağanından ve kendi beylerinden, kendi vatanından ayrılmazsan, o zaman kendin mutlu hayat sürerek, kendi evinde olacaksın, tasasız üzüntüsüz yaşayacaksın” diyor. Kağanın başlıca amacının ise “Halkı, milleti için çalışmak ve işini gücünü devlet çıkarı için harcamak” olduğu belirtiliyor. Kağan için dikilmiş taşta ise: “O kendi milletini istediği gibi besledi” satırı bulunuyor. XI. yüzyıl destanında da hükümdarın millet karşısındaki vazife ve yetkisi yanında, halkın da hükümdar üzerinde hakkı olduğu açıkça söylenir. İşte bu üç şart yerine getirildiği zaman devletin gelişip yurdun zenginleşeceğine inanılmaktadır. Genel olarak, bildiriyi sonuca bağlarken, dünya kültürünün en büyük anıtlarından biri olan Eski Türk yazıtlarında siyaset, devlet yönetimi, halkın birliği ve hükümdarların görev ve yetkilerinin edebi eser halinde ortaya çıktığını belirtmek isterim. “Fakiri zenginleştirip azı çoğaltan” Bilge Kağan, Türk milletini birleştirerek, kutsal kahramanlığı överek, “Türk milleti nelerden sakınmalı, neleri bilmeli” diyerek, yeni neslin hafızasına iyice yerleşmesi için bunları bengü taşa yazdırmıştır. Bunlar insanlık için ebedi kalacak büyük manevi değerlerdir. Asırlardan asırlara ulaşarak yaşamaya devam edecek olan medeni yadigârlardır.

TURKOLOGICAL STUDIES IN JAPAN: PAST AND PRESENT Yuu KURIBAYASHI 1. Introduction Turkological studies in Japan has a long tradition, because of the enthusiastic research into whether Japanese is member of the Altaic language family. In this paper, first I report on Turkological studies conducted by Japanese linguists after the Second World War. Then I survey the current state of linguistic studies of Turkology, with emphasis on works on Turkic linguistics in the last decade. After the collapse of the Soviet Union, field research in areas where Turkic languages are spoken became easily accessible. Benefiting from this situation, some researchers have had the chance to investigate first-hand materials, including material on endangered languages such as Dolghan, Eynu, Gagauz, and Qashqay. Important historical linguistic works on Old Uyghur and Chagatai were also found in this decade. Last, I will show that an analysis on the direction of morphological derivation of verbs (e.g., causative or anticausative), which applies to both Japanese and Turkish, is also applicable to Orkhon Turkic. As is well known, Turkic languages and Japanese have agglutinative morphological structures and object–verb (OV) syntax. Thus contrastive or typological studies can afford us an interesting result by investigating Old Turkic as well as Japanese and Turkish. 2. Turkological Studies in Japan: the Past According to Katsuda (2002), the first exposure to Ottoman Turkish in Japan was at the beginning of the 20th century, when Kurakichi Shiratori of the University of Tokyo and Tooru Haneda of Kyoto University used Turkish references in the field of oriental history. In the field of linguistics, Katsuji Fujioka of the University of Tokyo gave lectures using Julius Nemeth‟s Türkische Grammatik as a part of his seminar on Altaic linguistics in 1930. The first article on Orkhon inscriptions that appeared in Japan after World War II was by Sibata (1947). Subsequently, Sibata published a series of articles on the runic character of the Türküts in 1950 and 1953. Sibata (1954) posited an important view that the grammatical category of the third person in predicates in Turkic languages is unnecessary. That is, there is not enough evidence to recognize zero marking on the predicate as the third-person grammatical category. This unique consensus-sharing among Turkologists in Japan was carried over to the first linguistically oriented grammar book written by a Japanese linguist, Takeuchi (1970). Takeuchi also compiled the first Turkish–Japanese dictionary in 1987 and the first Japanese–Turkish dictionary in 2000. From another perspective, historian Masao Mori studied Türküt inscriptions from a historical viewpoint. Mori (1959, 1962) dealt with Yenisei Turkic. It is likely that only Japanese scholars paid much attention to these important contributions to Old Turkic and Turkic linguistics, because they were written in Japanese. In the late 1950s to 1960s, the comparative study of Turkic with other Altaic languages such as Mongolian and Tungusic began. Even now, Japanese linguists have not yet agreed whether Turkic, Mongolian, Tungusic, Korean, and Japanese make up one language family. Hattori (1948, 1959), Sibata (1955) and Murayama (1958) were among the linguists interested in comparative studies relating Turkic and Japanese. (For more detailed information on Turkological studies in Japan written in Japanese from the 1940s to the 1970s, refer to Hattori (1974) published in Türk Dili Arastırmaları Yıllığı Belleten, 1973-1974, TDK.) In the 1980s, Japanese linguist Hayashi (1988) explored dialectal studies of Anatolia (Asia

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 523-529

524

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Minor) using the linguistic method developed in Japanese dialectology. After the collapse of the old Soviet Union, it became easier to access areas where Turkic languages are spoken or official institutes in which linguistic materials were preserved. The 1990s was the era of direct access to Turkological materials not only by Japanese linguists but also by most European Turkologists. 3. Turkological Studies in Japan: the Present Nowadays, the number of linguists specializing in Turkic languages is limited. Until 1990, most linguists interested in Turkological studies worked under the heading of general linguistics. Two Japanese universities, Tokyo University of Foreign Studies and Osaka University of Foreign Studies, started departments of Turkish studies in 1992. With financial support (Grant-in-Aid for Scientific Research) from the Ministry of Education, Culture, Sports, Science, and Technology and the Japan Society for the Promotion of Science, a series of research projects in Turkological studies have been promoted in the last fifteen years: 1) 1996–1998: Linguistic Research on Turkic Endangered Languages. (Project leader: Masahiro Shogaito, Kyoto University) 2) 1999–2001: A Study of Turkic Languages in Peripheral Eurasia. (Project leader: Tooru Hayasi, University of Tokyo) 3) 2002–2004: Mechanism of Contact and Change in Turkic Languages. (Project leader: Tooru Hayasi, University of Tokyo) 4) 2005–2008: “Native” and “Loan” in Turkic Languages. (Project leader: Tomoyuki Kubo, Kyushu University) 5) 2009–2011: Study of Rapid Changes and Extinctions of Altaic Languages in a Globalization Era. (Project leader: Tomoyuki Kubo, Kyushu University) Our research project (I have been a member since 1997) organized fieldwork, aiming to collect material of smaller languages, least described so far. The main research region included Azerbaijan, Bulgaria, China, Mongolia, Russia, Kazakhstan, Uzbekstan, Iran, Turkey, and Germany. Languages such as Dolgan, Saxa (Yakut), Salar, Sarigh-Yoghur, New Uyghur, Uyghur, Tuva, Kazakh, Kirgiz, Uzbek, Qashqay, Crimean Tatar, Gagauz, Ladino, and the Abdal jargon of Turkish have been investigated. Our research project is also concerned with “endangered” Turkic languages. The concrete contribution of our projects to the general study of Turkic languages has been to obtain firsthand linguistic material of less-investigated languages such as Eynu in southwest Xinjiang, Fuyu Kirgiz in Heilongzhang, and Uyghur in western Mongolia. The members of the project also paid attention to non-Turkic languages in the same districts. Our project researchers also chaired international symposia and meetings, inviting leading scholars from abroad such as Bernt Brendemoen, Marcel Erdal, Peter Zieme, and Lars Johanson, just to name a few. We have published some parts of the research results under the title “Contributions to the Studies of Eurasian Languages” (see the appendix). 4. Typological Studies and Orkhon Turkic Haspelmath (1993) investigated the direction of morphological derivation of verbs (e.g., causative vs. decausative or anticausative) from a typological viewpoint. Whether a word of the given language is basic or formally derived from another word is an issue of linguistic typology and

Yuu KURIBAYASHI

525

cognitive linguistics. For instance, the Turkish öl-dür- „kill‟ is derived from öl- „die‟; therefore the word öl- is basic. Haspelmath (1993) presented data from 21 languages, including 31 alternations. Causative (C) alternations mean that the intransitive is the basic form and the transitive is derived from it by adding an affix (e.g., öl- „die‟ vs. öl-dür- „kill‟). Anticausative or decausative (A) alternations mean that the transitive is the basic form and the intransitive is derived from it by adding an affix (e.g., soy- „peel‟ vs. soy-ul- „strip‟). Equipollent (E) alternations mean both the transitive and intransitive are derived from the same root (e.g., uza-n- „lie,‟ uza-t- „stretch‟). Suppletive (S) alternations mean different verb roots are used (e.g., gir- „enter (Vi.)‟ vs. sok- „enter (Vt.)‟).Labile (L) means the same verbs are used in both the transitive and intransitive (e.g., as- „cross (Vi.),‟ as- „cross (Vt.)‟). Below is Haspelmath‟s (1993) calculation in Turkish using 30 verb alternations: Total Ａ 30 9

Ｃ 17.5

Ｅ 2.5

Ｌ 0

Ｓ 1

Ａ／Ｃ％ non-dir. 0.51 12 (Haspelmath 1993:101)

Below is my own calculation of Turkish using 353 verb alternations based on Jakobsen‟s (1990) verbal lists for Japanese. Results of my calculations were surprising. Even though I expanded varieties of verbal pairs almost ten times as much as Haspelmath‟s (1993) calculation, the A/C ratio and percentages of nondirected morphological pairs were almost the same. It lends support to Haspelmath‟s calculation. total Ａ 353 106

Ｃ 201

Ｅ 30

Ｌ 2

Ｓ 14

Ａ／Ｃ 0.52

％ non-dir. 13

Below is my calculation of Orkhon Turkic based on Engin‟s (1988) lexical glossaries. Notice that except for explicitly determined directed pairs, most verbs are classified as nondirectional; therefore, the percentage of “non-dir.” could be overestimated compared with the Turkish calculation above. The exact number of L and S alternations is difficult to determine using small texts; hence, I leave it open for future research, but I do not think that it will show a significantly large number. total ＡＣＥＬ 224 14 70 2 * *= more examination needed

Ｓ *

Ａ／Ｃ 0.20

％ non-dir. 63

A: itto form (Vt) C: arto deceive E: qubra-t- to gather (Tekin 1997:116-117)

it-into form (Vi) ar-turto let deceive qubra-n- to come together

The insights derived from the above research are not limited to Turkological studies but afford us contrastive study among agglutinative languages, including Japanese. Below is Haspelmath‟s (1993) calculation of Japanese: total Ａ 31 3.5

Ｃ 5.5

Ｅ 20.5

Ｌ 0.5

Ｓ 1

Ａ／Ｃ％ non-dir. 0.63 71 (Based on Haspelmath 1993:101 Calculation of A/C is added by Y. K)

526

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

5. Summary 1. Turkish has morphological structure, where transitive verbs and the intransitive verbs are derived from each other in principle. My calculations show that intransitives tend to be basic forms, from which transitives are derived. However, I also notice a derivational pattern where, not infrequently, transitives are basic, from which intransitives are derived. Also, we have a relatively small number of examples where transitives and intransitives are the same type. 2. Old Turkic (Orkhon Turkic) has morphological structures in which transitive verbs and intransitive verbs are derived in both directions in principle. Old Turkic has more explicit tendencies than Turkish, where intransitives have a tendency to be basic, from which transitives are derived. 3. With regard to the contrastive analysis of the direction of morphological structures, Turkish occupies a place between English and Japanese in language alignment. However, Turkish has more varieties of morphological derivations than Japanese. Old Turkic has a stronger tendency to have transitives derived from intransitives than those of Turkish. Recently, Oosaki (2010) reported that in Kirgiz, the A/C ratio is 0.86 or 1.00 in her calculation using Haspermath‟s 31 samples and 158 samples selected by herself, respectively. It could be claimed that while Old Turkic shifted from a Causative type to a Anticausative type of Kirgiz, Turkish preserves a Causative type from Old Turkic. We should also investigate the cause or the reason, if such a shift could be found from a diachronic viewpoint. Thus a contrastive or typological approach also provides us an interesting perspective by investigating agglutinative languages such as Japanese, as well as Turkic languages. Appendix Contribution to the Studies of Eurasian Languages (CSEL) Series Vol. 1 FUJISHIRO Setsu and SHOGAITO Masahiro (eds.) Issues in Turkic languages: description and language contact (250p., 1999, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-00-2 Vol. 2 HAYASI Tooru, SABIT Rozi, TAHIRJAN Muhämmät, WANG Jianxin (eds.) A Šäyxil vocabulary: a preliminary report of linguistic research in Šäyxil Village, Southwestern Xinjiang (108p., 1999, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-01-9 Vol. 3 SHOGAITO Masahiro and FUJISHIRO Setsu (eds.) Issues in Eurasian Languages (I) --On the Materials from the Collection of the St. Petersburg Branch of the Institute of Oriental Studies of Russian Academy of Sciences (128p., 2001, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-02-6 Vol. 4 BORBOLINA Anna and FUJISHIRO Setsu (eds.) The Collected Works. Ogdo Aksenova (Dolgan text, translations in Japanese and Russian with commentaries) (vi+390p., 2001, University of Tokyo) ISBN 978-4-903875-03-3 Vol. 5 YAKUP Abdurishid An Ili Salar vocabulary: introduction and a provisional Salar-English lexicon (182p., 2002, University of Tokyo) ISBN 978-4-903875-04-0

Yuu KURIBAYASHI

527

Vol. 6 HAYASHI Tooru and UMETANI Hiroyuki (eds.) Mechanism of contact and change in Turkic languages: research reports (vii+135p., 2004, University of Tokyo) ISBN 978-4-903875-05-7 Vol. 7 FUJISHIRO Setsu (ed.) Approaches to Eurasian Linguistic Areas (iii + 296p. + VI, 2004, Kobe City College of Nursing) ISBN 978-4-903875-06-4 Vol. 8 SAZYKIN Alexej (ed.) Каталог бурятских ксилографированных и литографированных изданий из коллекций Санкт-Петербурга (Catalogue of the Buryat xylographs and lithographs preserved in St. Petersburg's collections.) (172p., 2004, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-07-1 Vol. 9 SAZYKIN Alexej (ed.) Mongolian Translation of Mañjusri-nama-saṃgiti (265p., 2006, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-08-8 Vol. 10 Satoko SHIRAI and Masahiro SHOGAITO (eds.) Philological Studies on Old Central Asian Manuscripts (x + 262p.+14pl., 2004, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-09-5 Vol. 11 SUGAHARA Mutsumi Tazkira-yi Awliya in the Uyghur script Part I. Introduction and text in transcription (iii + 428p., 2007, Kobe City College of Nursing) ISBN 978-4-903875-14-9 Vol. 12 SUGAHARA Mutsumi Tazkira-yi Awliya in the Uyghur script Part II. Japanese translation with notes (v + 401p. 2008, Kobe City College of Nursing) ISBN 978-4-903875-15-6 Vol. 13 KUBO Tomoyuki (ed.) A Siwe Vocabulary (in print, 2008, Kyushu University) ISBN 978-4-903875-16-3 Vol. 14 FUJISHIRO Setsu and SHOGAITO Masahiro (eds.) Dynamics in Eurasian Languages (x + 245p., 2008, Kobe City College of Nursing) ISBN：978-4-903875-17-0 Vol. 15 KUBO Tomoyuki, HAYASHI Tooru and FUJISHIRO Setsu (eds.) (Untitled) (Forthcoming, Kyushu University) ISBN：978-4-903875-18-7 Vol. 16 KURIBAYASHI Yuu Structure and Description of Southwestern Turkic (ix+256p., 2009, Kyushu University) ISBN：978-4-903875-19-4

528

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Other publications by CSEL (The Consortium for Studies of Eurasian Languages) Е.И.Кычанов (сост.), Т.Нисида (вст. ст.), С. Аракава (подгот.изд.) Каталог тангутских буддийских памятников института востоковедения российской академии наук，Университет Киото (xlix+792p., 1999, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-10-1 Е.И.Кычанов (сост.), С.Аракава (со-сост.) Словарь тангутского (Си Ся) языка, (Tangut Dictionary : Tangut-Russian-English-Chinese Dictionary) (xv + 781p., 2006, Kyoto University) ISBN 978-4-903875-11-8 А. БАРБОЛИНА, Н.АРТЕМЬЕВ, С.ФУДЗИСИРО Русско-долганский разговорник (in print, Kyushu University) ISBN 978-4-903875-12-5 N. POPOVA, S.FUJISHIORO (forthcoming) Сахалыы саmарыах! (xii+253p.+IV, 2010, Kyushu University) ISBN 978-4-903875-13-2 The Consortium for the Studies of Eurasian Languages was organized by the members from some of our projects (Grants-in-Aid Scientific Research, Japan) for research on Eurasian languages in March 2007.

Yuu KURIBAYASHI

529

References Ergin, M. (1988). Orhun Abideleri (12. Baskı). Boğaziçi Yayınları. Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Brill. Haspelmath, M. (1993). More on the typology of inchoative/ causative verb alternations. In Comrie Bernard and Maria Polinsky (eds.) Causatives and transitivity, 87-120. John Benjamins Publishing. Hattori, S. (1948). The relationship of Japanese to the Ryukyu, Korean, and Altaic languages (Japanese). Minzokugaku Kenkyu 13:2, 109-131. ________. (1958). The Altaic languages (Japanese). Kotoba no Kagaku 1, 221-237. ________. (1974). The Studies of the Turkic Languages in Japan after World War II. Türk Dili Arastırmaları Yıllığı Belleten 1973-1974, 25-39. Türk Dil Kurumu. Hayasi, T. (1988). A Turkish dialect in north-western Anatolia : Bolu dialect materials. Studia culturae Islamicae ; no. 33. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies. Jakobsen, W. (1990). The Transitive Structure of Events in Japanese. Kurosio Publishers. Katsuda, S. (2002). The development of the study of Turkish linguistics and Literature in Japan Concentrating on Turkologists since 1970-. Orient Vol. 37, 84-90. The Society for Near Eastern Studies in Japan. Mori, M. (1959). On “il〜el” in Yenisei Turkic (Japanese). Kodaigaku 7:2, 115-139. _______. (1962). The state of the Türküt –centering around the Orkhon Inscription (Japanese). Kodaishi Koza 4, 79-112. Murayama, S. (1958). Einige formen der stammverkurzung in den Altaischen Sprachen. Oriens 11:1/2, 224-230. Oosaki, N. (2010). Transitives and intransitives; A case of Turkic languages (Japanese). Oral presentation. Reserch of Asian languages. Joint meeting of Grant-in-aid of Scientific Research. Kyoto University. Sibata, T. (1947). The discovery and study of the Orkhon Inscription (Japanese). Toyo Gakuho 31:3, 79-103. _______. (1950). On the sounds represented by certain letters in the Runic alphabet of the Türküts (Japanese). Gengo Kenkyu 16, 54-58. _______. (1953). On phonetic equivalents of some letters in Runic character (Japanese). Obris 2:1, 125. _______. (1954). The personal endings of Turkish (Japanese). Gengo Kenkyu 26/27,173-178. _______. (1955). Turkish (Japanese). In Ichikawa, S and S. Hattori (eds.) An Intoduction to the Languages of the World, 591-636. Takeuci, K. (1970). An Introduction to Turkish Grammar (Japanese). Daigakushorin. _______. (1987). Turkish-Japanese Dictionary (Japanese). Daigakushorin. _______. (2000). Japanese-Turkish Dictionary (Japanese). Daigakushorin. Tekin, T. (1997). A Grammar of Orkhon Turkic. Curzon, (Uralic and Altaic series ; vol. 69).

530

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

POLONYA’DAKİ TÜRKOLOJİ ÇALIŞMALARI Piotr KWIATKOWSKI Birinci Dünya Savaşından önce bazı Alman ve Rus üniversitelerinde ve yanı sıra Varşova, Krakov ve Lvov üniversitesinde Polonyalı dil bilimci tarafından Türkoloji araştırmalar yürütüldü. 1918 senesinde bağımsızlık kazandıktan sonra aşağıdaki üç üniversitede araştırma oldukça gelişmiştir. Araştırmanın ana alanları eski-Türkçe ve klasik Osmanlı dili ile edebiyatı idi. İkinci Dünya Savaşından sonra Lvov SSCB’e dâhil edilmiştir, lakin Polonya’da Varşova ve Krakov Üniversitelerinin Türkoloji bölümlerinde aynı araştırmaya devam edilmiştir. Aynı zaman Varşova Üniversitesinin Moğol ve Tibet Araştırma Bölümünde eski-Türkçe konusunda geniş araştırma yürütülmüştür. XX. yüzyılın sonunda Poznan Üniversitesinde yeni bir araştırma merkezi yaratılmıştır. Poznan’daki araştırmacılar özellikle Orta Asya Türk dilleri ile iligili araştırma yürütür. Şu anda akademisyenlerin genç neslin arasında, Arapça ve Farsça alıştırma azaldığı için klasik Osmanlı çalışmalarını da azaltmaktadır ancak daha çok akademisyen Sibirya, Orta Asya ve Çin’deki Türk dilleri sorunları ve modern Türk edebiyatı konusunda uzmanlaşmıştır. W. Kotwicz, T. Kowalski, A. Zajączkowski, J. Reychman, M. ŁabędzkaKocherowa, E. Tryjarski, A. Dubiński, S. Kałużyski, A. Parzymies, T. Majda, D. Chmielowska, H. Jankowski, M. Godzińska, E. Siemieniec-Gołaś, M. Stachowski, D. Kołodziejczyk kronolojik sırayla en ünlü araştırmacı olarak belirtilmelidir. Aşağıda aynı kronolojik sırayla onların araştırmaların en basit detaylarını açıklamaktayım fakat bu metin çok kısa olduğu için sadece birkaç araştırmacının en önemli çalışmalarını içermektedir. Onların dışında Polonya’da onlarca Türkoloji araştırmacısı çalışmalarına devam etmektedir. Władysław Kotwicz (1872-1944) birinci Polonyalı Türkoloji uzmanından biridir. 1891 senesinde Petersburk Üniversitesinde Moğolca ile Çince öğrenmeye başlamıştır, ama mezun olup 1917 senesine kadar devlet memuru olarak çalışmıştır. Sadece 1900 senesinden beri bunun dışında Petersburk Üniversitesinde çalışmaya başlamıştır. 1912 senesinde Orkun Yazıtlarını yakından izlemek için Moğolistana gidip Ihe Höşööt köyünün yakında Küli Çurun anıtını bulmuştur1. 1924 senesinde W. Kotwicz Polonyaya göç edip Lvov Üniversitesinde çalışmaya başlamıştır. Aynı zaman Polonyanın Doğu Bilgisi Birliğinin başkanlığına seçilmiştir. Aslında Kotwicz’in eserlerinin çoğu Moğol dilleri ile ilgilidir, ama Altay teorisi üzerinde çalıştığı için iki tane çalışması Türkoloji için çok önemlidir. Birisi Les pronoms dans les langues altaïques2 Altay dillerinin zamirine dayanarak bazı benzerlik ile ilgili öbürü ise ölümünden sonra Marian Lewicki tarafından yayınlanmış Studia nad językami ałtajskimi3. O da Altay dillerinde benzerlik ve benzemezlik konusu ile ilgili. Tadeusz Kowalski (1889-1948) Fransada doğup 1894 senesinde Krakova’ya göç etmiştir. 1907 senesinden 1911 senesine kadar Viena Üniversitesinin Arapça Bölümünde okurdu. Sonra Strasburg ve Kölnde okumaya devam etmiştir. 1914 senesinde Krakovdaki Yagellon Üniversitesinde çalışmaya başlamıştır. 1919 Yagellon Üniversitesinde profesör olup Doğu Filoloji Bölümünün başkanı olmuştur. İkinci Dünya Savaşı zamanında Almanlar tarafından tutuklanıp hapishaneye kapatılmıştır. Savaş bitmeden Türkiye Cumhuriyetinin konsolosluğu sayesinde serbest bırakılıp Yagellon Kütüphanesindeki koleksiyonun bakımı ile ilgili görevlendirilmiştir. Savaştan sonra Üniversiteye dönüp Türk, İran ve Arap dilleri ve edebiyatı üzerindeki çalışmalarına devam etmiştir. T. Kowalski’nin çalışmaları dil bilim ve edebiyattan tarihe kadar çok geniş bir alanı kapsamaktadır. Onun en önemli eserleri arasında en az yedi 1

Kałużyński, S. (1978). Tradycje i legendy ludów Mongolii, Iskry, Warszawa, s. 51. Kotwicz ,W. (1936). Les pronoms dans les langues altaïques, PAU, Kraków 3 Kotwicz, W. (1951). Studia nad językami ałtajskimi, Polskie Towarzystwo Orientalistyczne, Kraków. 2

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 531-539

532

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

tanesini listelemeliyim. Énigmes populaires turques4 Türk halkı arasında kullanılan bilmece ile ilgilidir, Ze studjów nad fomą poezji ludów tureckich5 Türk dilleri konuşan halkların şiir sanatı üzerinde bir analizdir. Turcja powojenna6 İkinci Dünya Savaşından sonraki Türkiyenin tarihi ile ilgilidir. Daha sonra T. Kowalski’nin çalışmaların merkez noktası dil bilim konuları olmuştur. Karaimische Texte im Dialekt von Troki7 Litvanya’daki Karay metinlerin Karayca-AlmancaLehçe sözlüğü içeren Almancaya çevirisi ile açıklamasıdır. Einige Probleme der osmanischtürkischen Dialektforschung8 Osmanlı zamanında Türk şiveleri ve onun üzerinde çalışma tarzı ile ilgilidir. Les Turcs et la langue turque de la Bulgarie du nord-est9 ise kuzey-doğu Bulgaristanda kalan Türklerin şivesinin analizidir. Bundan sonra T. Kowalski yine tarih ve kültür konusuna dönmüştür. Na szlakach islamu: szkice z historji kultury ludów muzułmańskich10 Türk, İran ve Arap halklarının kültür tarihi ile ilgilidir. Ananiasz Zajączkowski (1903-1970) Vilniusta Karay bir ailede doğmuştur. Yagellon Üniversitesinden mezun olup Berlin, İstanbul ve Pariste okumaya devam etmiştir. Kısa bir süre Yagellon Üniversitesinde çalıştıktan sonra Varşova Üniversitesine aktarılıp çalışmalarına Varşovada devam etmiştir. İkinci Dünya Savaşından sonra Vroclav Üniversitesindeki Doğu Dilleri ve Edebiyatı Bölümünün gelişmesine katkıda bulunmuştur. A. Zajączkowski’nin birinci çalışmaları Karay Dili ile ilgilidir. Sufiksy imienne i czasownikowe w języku zachodniokaraimskim, przyczynek do morfologji języków tureckich11 Karay dilinde kullanılan ekler örneğiyle Türk dillerin yapıbilimi bir gösterme teşebbüsüdür. Karaimi na Wołyniu12 o zamanki Polonyanın doğu bir kısmı şimdiki ise Ukraynanın batı bir parçası olan Volyn bölgesinde Karay tarihi ile ilgilidir. Studja nad językiem staroosmańskim, wybrane ustępy z anatolijskotureckiego przekładu Kalili i Dimny13 Kalile ve Dimnenin seçilmiş kısımlarına göre eski Osmanlıca dil bilgisi üzerinde bir çalışmadır, aslında bu sadece birinci cilt omluştur ve üç sene sonra ikinci cildi de yayımlanmıştır. Elementy tureckie na ziemiach polskich14 Ortaçağda kaynaklanan Polonyaya Tatar ve Tatar kökenli kabilelerin göçme hareketinin ve sonraki Polonyanın tarihine katkısı ile ilgilidir. Z dziejów literatury wróżbiarskiej15 Türk kökenli halkların fal metinleri ile ilgilidir. Studia nad językiem staroosmańskim, wybrane rozdziały z anatolijskotureckiego przekładu Koranu16 Kur’an’ın Osmanlıcaya çevirisinin seçilmiş 4

Kowalski, T. (1919). Énigmes populaires turques: texte turc avec traduction et resume français, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 5 Kowalski, T. (1921). Ze studjów nad fomą poezji ludów tureckich, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 6 Kowalski, T. (1925). Turcja powojenna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków. 7 Kowalski, T. (1929). Karaimische Texte im Dialekt von Troki: eingeleitet, erläutert und mit einem karaimisch-polisch-deutschen Glossar versehen, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 8 Kowalski, T. (1930). Einige Probleme der osmanisch-türkischen Dialektforschung, Polskie Towarzystwo Orjentalistyczne, Lwów. 9 Kowalski, T. (1933). Les Turcs et la langue turque de la Bulgarie du nord-est, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 10 Kowalski, T. (1935). Na szlakach islamu : szkice z historji kultury ludów muzułmańskich, Wyd. Gebethner i Wolff, Kraków. 11 Zajączkowski, A. (1932). Sufiksy imienne i czasownikowe w języku zachodniokaraimskim : (przyczynek do morfologji języków tureckich, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 12 Zajączkowski, A. (1933). Karaimi na Wołyniu, Wyd. Wołyńskiego Okręgu Związku Nauczycielstwa Polskiego, Łuck. 13 Zajączkowski, A. (1934). Studja nad językiem staroosmańskim, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 14 Zajączkowski, A. (1935). Elementy tureckie na ziemiach polskich, Wyd. Rady Centralnej Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej, Zamość. 15 Zajączkowski, A. (1936). Z dziejów literatury wróżbiarskiej, Znicz, Wilno. 16 Zajączkowski, A. (1937). Studia nad językiem staroosmańskim, Wybrane rozdziały z anatolijskotureckiego przekładu Koranu, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.

Piotr KWIATKOWSKI

533

kısımlarına göre eski Osmanlıca dilbilgisi üzerinde bir çalışmadır. Savaş boyunca A. Zajączkowski üniversite dışı görevlerle meşgul olmuştur ama savaştan sonra yeniden üniversite görevlerine devam etmiştir. O zaman tarih ve Islav dillerine Türk dillerinin etkisi konusuna daha çok ilgi gösterirdi. Ze studiów nad zagadnieniem chazarskim17. Hazar boyunun tarihi üzerindeki incelemeye bir giriş sayılabilir. Glosy tureckie w zabytkach staropolskich. 1, Katechizacja turecka Jana Herbiniusa18 eski Lehçe bir metine dayanarak eski Lehçeye türk dillerinden gelen kelimeler üzerinde bir çalışmadır. Związki językowe połowiecko-słowiańskie19 ise Islav dillerin ile Kumanca arasındaki ilişki ve onların tarih temeli ile ilgilidir. Studia orientalistyczne z dziejów słownictwa polskiego20, yine Türkçenin Lehçeye etkisini gösteren bir çalışmadır, bir de Türkçenin Farsça ile Arapça kelimeleri Lehçeye aktarma vasıtasının rolünü vurgulamıştır. Słownik arabsko-kipczacki z okresu Państwa Mameluckiego21 Mameluk Devletinde yazılmış bir Kıpçakça-Arapça sözlüğü üzerinde bir çalışmadır. Zarys dyplomatyki osmańsko-tureckiej22 Jan Reychman ile birlikte hazırlanmış Osmanlı Devletinin uluslararası siyaseti üzerine bir çalışmadır. Najstarsza wersja turecka Husräv u Šīrīn Qutba23 Hüsrev ve Şirin’in Osmanlıcaya en eski tercümesi ve onun dili ile ilgilidir. Karaims in Poland, history, language, folklore, science24 Polonyada yaşayan Karayların tarihi ve dili ile ilgilidir. Le traité arabe Mukaddima d'Abou-l-Lait as-Samarkandī en version mamelouk-kiptchak25 Mameluk Devletinde bir Arap metnin Kıpçakçaya çevirisi üzerine bir çalışmadır. Bundan sonra Poemat irański Husrev-u-Šīrīn w wersji osmańsko-tureckiej Šeyhī 26 adındaki çalışmada A. Zajączkowski yine Hüsrev ve Şirin’in Osmanlıcaya tercümesi konusuna dönmüştür. Turecka wersja Šāh-nāme z Egiptu Mameluckiego27 de Şah name’nin Kıpçakçaya bir çevirisi ile ilgilidir. La chronique des Steppes Kiptchak Tevārīh-i Dešt-i Qipčaq du XVIIe siècle28 Kıpçak tarihini açıklayan bir kroniği üzerine bir çalışmadır. Poezje stroficzne Āšïq-Paša29 Osmanlı şiir nazmı ve yapımı ile ilgilidir. A. Zajączkowski ölümünden uzun zaman sonra bir kitabı daha yayınlanmıştır. Zarys religii karaimskiej30 Karay dini ile ilgilidir.

Zajączkowski, A. (1947). Ze studiów nad zagadnieniem chazarskim, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. 18 Zajączkowski, A. (1948). Glosy tureckie w zabytkach staropolskich. 1, Katechizacja turecka Jana Herbiniusa, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław. 19 Zajączkowski, A. (1949). Związki językowe połowiecko-słowiańskie, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław. 20 Zajączkowski, A. (1953). Studia orientalistyczne z dziejów słownictwa polskiego, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław. 21 Zajączkowski, A. (1954). Słownik arabsko-kipczacki z okresu Państwa Mameluckiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 22 Zajączkowski, A. (1955). Reychman, J., Zarys dyplomatyki osmańsko-tureckiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 23 Zajączkowski, A. (1958). Najstarsza wersja turecka Husräv u Šīrīn Qutba, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 24 Zajączkowski, A. (1961). Karaims in Poland : history, language, folklore, science, Państwowe Wydaw. Naukowe, Warszawa. 25 Zajączkowski, A. (1962). Le traité arabe Mukaddima d'Abou-l-Lait as-Samarkandī en version mamelouk-kiptchak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 26 Zajączkowski, A. (1963). Poemat irański Husrev-u-Šīrīn w wersji osmańsko-tureckiej Šeyhī, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 27 Zajączkowski, A. (1965). Turecka wersja Šāh-nāme z Egiptu Mameluckiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 28 Zajączkowski, A. (1966). La chronique des Steppes Kiptchak Tevārīh-i Dešt-i Qipčaq du XVIIe siècle, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 29 Zajączkowski, A. (1967). Poezje stroficzne Āšïq-Paša, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 30 Zajączkowski, A. (2004). Zarys religii karaimskiej, Bitik Oficyna Wydawnicza Związku Karaimów Polskich, Wrocław.

534

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Jan Reychman (1910-1975) aslında Macar dili ve tarihi üzerinde araştırma yürütürdü ama aynı zamanda Türkiye’nin tarihi ile ilgili de üç tane kitap yazmıştır. Dni świetności i klęski Turcji31 Osmanlı İmparatorluğunun kalkışı ve yıkılması ile ilgilidir. Dzieje Turcji od końca XVIII wieku32 Osmanlı İmparatorluğunun XVIII. yüzyılın sonundan sonraki tarihidir. Historia Turcji33 ise Türkiyenin Türk halkların Anadoluya gelişinden XX yüzılın yarısına kadar olan tarihidir. Małgorzata Łabęcka-Koecherowa (1917- ) birçok çeviri yapmıştır. En önemli arasında Tadeusz Majda ile beraber hazırlanmış Danişmendname’nin çevirisi olan Daniszmendname, księga czynów Melika Daniszmenda34, Yusuf ile Züleyha’nın çeviri Jusuf i Zeliha35 ve Yunus Emrenin seçilmiş şiirlerin çevirisi Z serca do serc36 sayılabilir. Bunun dışında Türk edebiyatı ve mitolojisi üzerine iki önemli çalışmanın müellifidir. Historia literatury tureckiej37 M. Borzecka ve S. Płaskowicka-Rymkiewicz ile beraber hazırlanmış, üniversite el kitabı şeklinde yazılmış bir Türk edebiyatının tarihidir. Mitologia ludów tureckich38 Sibiryada yaşayan türk halkların mitolojisi ile ilgilidir. Edward Tryjarski (1923- ) eski Türkçe metinler ve kültür üzerine birçok çalışma tamamladı. Aus der Arbeit an einem armenisch-kiptschakisch-polnish-französischen Wörterbuch39 bir dört dilli (Ermenice, Kıpçakça, Lehçe ve Fransızca) sözlük üzerine çalışmaların sonucudur. Benzer bir konuya ait Une liste arméno-kiptchak des signes du zodiaque40 burç ile ilgili Ermenice ve Kıpçakçada yazılan bir metnin üzerinde yapılmış bir çalışmadır. Sonra T. Nagrodzka-Majchrzyk ve K. Dąbrowski ile beraber eski Bulgar, Peçenk ve Hazarların Avrupadaki tarihi ile ilgili Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie41 adındaki kitabı hazırladı. Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń42 Sibiryadan Anadoluya ve ortaçağdan yirminci yüzyıla kadar yaşayan Türk kökenli halkların ölüme ait inançları ve cenaze törenleri ile ilgilidir. Kultura ludów tureckich w świetle przekazu Mahmūda z Kaszgaru43 Kaşgarlı Mahmudun sözlüğünü on birinci yüzyılın ve daha önceki Orta Asyada yaşayan Türk halkların kültürü yansıtması olarak gösteren bir çalışmadır. In confinibus Turcarum, szkice turkologiczne44 Türkolojinin en çok sorulan soruları birkaç kısa metinde anlatılan bir

Reychman, J. (1962). Dni świetności i klęski Turcji, Książka i Wiedza, Warszawa. Reychman, J. (1970). Dzieje Turcji : od końca XVIII wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 33 Reychman, J. (1973). Historia Turcji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 34 Łabęcka-Kocherowa M., Majda T. (1980). Daniszmendname, księga czynów Melika Daniszmenda, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. 35 Łabęcka-Kocherowa, M., Majda, T., Kaim, A. (2009). KaJusuf i Zeliha, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. 36 Łabęcka-Kocherowa, M. (2002). Z serca do serc, Oficyna Wydawniczo-Reklamowa Format, Warszawa. 37 Łabęcka-Kocherowa, M., Płaskowicka-Rymkiewicz, S., Borzęcka, M. (1971). Historia literatury tureckiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 38 Łabęcka-Kocherowa, M. (1998). Mitologia ludów tureckich, Dialog, Warszawa. 39 Tryjarski, E. (1960). Aus der Arbeit an einem armenisch-kiptschakisch-polnish-französischen Wörterbuch, Otto Harrassowitz, Wiesbaden. 40 Tryjarski, E. (1968). Une liste arméno-kiptchak des signes du zodiaque, Türk Tarih Kurumu Basimevi, Ankara. 41 Tryjarski, E. (1975). Nagrodzka-Majchrzyk, T., Dąbrowski, K., Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 42 Tryjarski, E. (1991). Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa. 43 Tryjarski, E. (1993). Kultura ludów tureckich w świetle przekazu Mahmūda z Kaszgaru, PAN IAiE, Warszawa. 44 Tryjarski, E. (1995). In confinibus Turcarum, szkice turkologiczne, PAN IAiE, Warszawa 1995. 32

Piotr KWIATKOWSKI

535

kitabıdır. Armeno-Kipchak texts in the Alchemical treatise by Andrzej Torosowicz45 Ermenice ile Kıpçakçada yazılmış bir kimya metni ile ilgilidir. Aleksander Dubiński’nin (1924-2002) Karay kökeni vardır. Onun çalışmalarının çoğu da Karay dili ile ilgilidir. Karaimische Klagelieder im Vergleich mit den türkischen Ağıt-Liedern46 Karayca ve Türkçe yas tutma ile ilgili kelimeler üzerine bir çalışmadır. Sonra P. Borawski ile birlikte Polonyada Tatar halkının mitolojisi ve gelenekleri ile ilgili Tatarzy polscy, dzieje, obrzędy, legendy, tradycje47 adındaki kitabı yazmıştır. Caraimica, prace karaimoznawcze48 Karay ve özellikle Karayca konusu ile ilgili metinleri içeriyor. Bunun dışında A. Dubiński L. Antoniwicz-Bauer ile birlikte Polonyada ilk büyük çağdaş Türkçe-Lehçe sözlüğü hazırlamıştır49. Stanisław Kałużyński (1925-2007) aslında Moğol Dili ve Edebiyatı üzerine araştırma yapardı, ama aynı zamanda Türkoloji alanında, özellikle de eski Türkçe konusunda bir uzman sayılır. Mongolische Elemente in der jakutischen Sprache50 Moğolcadan Yakutçaya gelen kelime ile ilgilidir. Tradycje i legendy ludów Mongolii51 adındaki kitabının çoğu Orkun Yazıtları ve eski Türklerin tarihi ve mitolojisi ile ilgilidir. Onun devamı olarak Tradycje i legendy ludów tureckich52 yayımlanmıştır. Bu kitap ise daha sonraki özellikle Sibiryada yaşayan Türk halklarının mitolojisi üzerine bir çalışmadır. Iacutica, prace jakutoznawcze53 Yakut ve özellikle Yakutça konusu ile ilgili metinleri içeriyor. Stanisław Stachowski (1930- ) Türk ile Slav dillerinin arasındaki ilişki ve bir birine etkisi konusunda araştırma yapmaktadır. Studia nad chronologią turcyzmów w języku serbskochorwackim54 Sırpçaya Türkçeden gelen kelimeler ile ilgilidir. Studia nad chronologią turcyzmów w języku bułgarskim55 ise Bulgarcaya Türkçeden gelen kelimeler ile ilgilidir. Fonetyka zapożyczeń osmańsko-tureckich w języku serbsko-chorwackim56 Sırpçada Osmanlıca kökenli kelimenin fonetiği üzerinde odaklanmıştır. Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen, T. 1.57 Osmanlıcaya Arapçadan gelen kelimeler üzerinde sözlük şeklinde bir çalışmadır. İki sene sonra onun devamı olarak Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch - Türkischen. T. 2.58 yayımlanmıştır. S. Stachowski bu konudaki araştırmalarına seksenli yıllarda da devam etmiş ve sonucu olarak Studien über die arabischen Lehnwörter im

Tryjarski, E. (2005). Armeno-Kipchak texts in the Alchemical treatise by Andrzej Torosowicz, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa. 46 Dubiński, A. (1982). Karaimische Klagelieder im Vergleich mit den türkischen Ağıt-Liedern, Napoli. 47 Dubiński, A. (1986). Borawski, P., Tatarzy polscy, dzieje, obrzędy, legendy, tradycje, Iskry, Warszawa. 48 Dubiński, A. (1994). Caraimica, prace karaimoznawcze, Dialog, Warszawa. 49 Dubiński, A. (1983). Antonowicz-Bauer, L., Słownik turecko-polski, polsko-turecki, Wiedza Powszechna, Warszawa. 50 Kałużyński .S. (1961). Mongolische Elemente in der jakutischen Sprache, Państwowe Wyd. Naukowe, Warszawa 1961. 51 Kałużyński, S. (1978). Tradycje i legendy ludów Mongolii, Iskry, Warszawa. 52 Kałużyński, S. (1986). Tradycje i legendy ludów tureckich, Iskry, Warszawa. 53 Kałużyński, S. (1995). Iacutica, prace jakutoznawcze, Dialog, Warszawa. 54 Stachowski, S. (1967). Studia nad chronologią turcyzmów w języku serbsko-chorwackim, Wyd. UJ, Kraków. 55 Stachowski, S. (1971). Studia nad chronologią turcyzmów w języku bułgarskim, Wyd. UJ, Kraków. 56 Stachowski, S. (1973). Fonetyka zapożyczeń osmańsko-tureckich w języku serbsko-chorwackim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 57 Stachowski, S. (1975). Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen, T. 1., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 58 Stachowski, S. (1977). Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen, T. 2., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

536

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Osmanisch-Türkischen, T. 3.59 ve Studien über die arabischen Lehnwörter im OsmanischTürkischen, T. 4.60 yayımlanmıştır. Daha sonra S. Stachowski Islav dillerinde Türk kökenli kelime konusuna geri dönüp Proit kasabasının şivesinde Türkçeden gelen kelimeler üzerinde araştırmalarının sonucu olarak Türkische Lehnwörter im serbischen Dialekt von Pirot61 hazırladı. Historisches Wörterbuch der Bildungen auf -ci/-ici im Osmanisch-Türkischen62 Osmanlıcanın yapı bilgisi ile ilgilidir. Doksanlı yıllarda S. Stachowski Osmanlıcaya Farsçadan gelen kelimeler üzerine de araştırmaya başlayıp Osmanlı Türkçesinde Yeni Farsça Alıntılar Sözlüğü63 hazırlamıştır. Thesaurus linguarum orientalium Turcicae-Arabicae-Persicae, Lexicon TurcicoArabico-Persicum. Franciscus à Mesgnien Meninski, mit einer Einleitung und mit einem türkischen Wortindex von Stanisław Stachowski64 XVII yüzyılda yazılmış Türkçe-Arapça-Farsça bir sözlük üzerinde bir çalışmadır. İki sene sonra XVIII yüzyılda hazırlanmış bir sözlük ile ilgili Lexique turc dans le Vocabulaire de P. F. Viguier (1790)65 yayınlanmıştır. En son iki çalışması Glosariusz turecko-polski66 ve Słownik historyczny turcyzmów w języku polskim67 Lehçede Türkçe alıntıları ile ilgilidir. Anna Parzymies’in araştırmaları iki ayrı konu dil bilimi ve Avrupada İslam içeriyor. Język protobułgarski, przyczynek do rekonstrukcji na podstawie porównań turecko-słowiańskich68 Islav-Türkçe karşılaştırma konusunda ön-Bulgarcanın rolü ile ilgilidir. Język czuwaski69 Çuvaşçanın bir grameridir. Tadeusz Majda (1946- ) hem Osmanlıca ve Osmanlı edebiyatı konusunda bir türlü araştırma yürütmektedir, Türkoloji öğrencileri tarafından elkitabı olarak kullanılan kitapların yazarıdır hem de Polonyada Türk sanatı alanında en büyük uzman ve Polonya Milli Müzesinin Doğu Sanatı Bölümünün başkanıdır. Katalog rękopisów tureckich i perskich70 Polonyada bulunan Türkçe ve Farsçada yazılmış el yazılarının kataloğudur. Rysunki kostiumów tureckich z kolekcji króla Stanisława Augusta w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie71 XVIII. yüzyıl Osmanlı kıyafeti gösteren Polonyadaki resimler ile ilgili katalog şeklinde bir çalışmadır.

Stachowski, S. (1981). Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen, T. 3., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 60 Stachowski, S. (1986). Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen, T. 4., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. 61 Stachowski, S. (1992). Türkische Lehnwörter im serbischen Dialekt von Pirot, Wyd. UJ, Kraków. 62 Stachowski, S. (1996). Historisches Wörterbuch der Bildungen auf -ci/-ici im Osmanisch-Türkischen, Studia Turcologica Cracoviensia, Wyd. UJ, Kraków. 63 Stachowski, S. (1998). Osmanlı Türkçesinde Yeni Farsça Alıntılar Sözlüğü, Simurg Yayıncılık, İstanbul. 64 Stachowski, S. (2000). Thesaurus linguarum orientalium Turcicae-Arabicae-Persicae : Lexicon TurcicoArabico-Persicum. 1-6. / Franciscus à Mesgnien Meninski ; mit einer Einleitung und mit einem türkischen Wortindex von Stanisław Stachowski, Simurg Yayıncılık, İstanbul. 65 Stachowski, S. (2002). Lexique turc dans le Vocabulaire de P. F. Viguier (1790), Księgarnia Akademicka, Kraków. 66 Stachowski, S. (2005). Glosariusz turecko-polski, Księgarnia Akademicka, Kraków. 67 Stachowski, S. (2005). Słownik historyczny turcyzmów w języku polskim, Księgarnia Akademicka, Kraków. 68 Parzymies, A. (1994). Język protobułgarski : przyczynek do rekonstrukcji na podstawie porównań turecko-słowiańskich, Wydawnictwa UW, Warszawa. 69 Parzymies, A. (2000). Język czuwaski, Dialog, Warszawa. 70 Majda, T. (1967). Katalog rękopisów tureckich i perskich, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 71 Majda, T., Mrozowska, A. (1973). Rysunki kostiumów tureckich z kolekcji króla Stanisława Augusta w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Katalog, t.1, Prace Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, Warszawa.

Piotr KWIATKOWSKI

537

Beş sene sonra onun devamı yayınlanmıştır72. Wybór tekstów z współczesnej literatury tureckiej73 şimdiye kadar Polonyadaki Türkoloji öğrencileri tarafından Türk edebiyatı elkitabı olarak kullanılır, yedi sene sonra devamı da yayımlanmıştır74. Rajski statek, antologia opowiadań tureckich75 Türk hikayeleri anatolojisidir. Daniszmendname, księga czynów Melika Daniszmenda76 Danişmendname’nin Lehçe yayınıdır. Rozwój języka tureckiego w XVII wieku77 1611 senesinde yazılan bir metin üzerinde ve Türkçenin XVII. yüzyılda gelişmesini gösteren bir çalışmadır. Tureckie stroje i sceny rodzajowe z kolekcji króla Stanisława Augusta78 XVIII. yüzyıl Osman İmparatorluğunda günlük hayatı gösteren Polonyadaki resimler ile ilgili katolog şeklinde bir çalışmadır. Język turecki79 çağdaş Türkçenin grameridir. Bunun dışında T. Majda bir yığın Türk sanatının bilgi hazinesi olan müze katalog yayınlamıştır. Onlar özellikle Osmanlı sanatı ile ilgilidir, ama bu metin onlardan bahsetmek için fazla kısadır. Danuta Chmielowska Türkiyenin siyasal ve sosyal problemi ile ilgili araştırma yürütür. Problemy moralno-polityczne społeczeństwa tureckiego w tetralogii Kemala Tahira (lata 19181930)80 Kemal Tahir’in yazdığına göre birinci dünya savaşından sonra Türkiye halkının değişmesini gösterir. Polsko-tureckie stosunki dyplomatyczne w okresie międzywojennym81 1918 senesinden 1939 senesine kadar Polonya ile Türkiye arasındaki ilişki ile ilgilidir. The conquest of Constantinople and its influence in Central and Eastern Europe82 Orta ve Doğu Avrupa için İstanbul zaferinin önemi üzerine bir çalışmadır. Henryk Jankowski (1951- ) dil bilimi ve özellikle de Orta Asya’daki Türk dilleri ve Tatarca üzerine araştırma yürütmektedir. Détermination participiale dans les langues ouraliennes et altaïques choises83 Altay teorisi ve Altay ile Ural dilleri arasındaki benzerlikleri ile ilgilidir. Gramatyka języka krymskotatarskiego84 Kırım Tatarlarının dilinin grameridir. Klucz do raju, księga Tatarów litewsko-polskich z XVIII wieku85 Polonya ve Litvanya’da XVIII. yüzyılda

Majda, T., Mrozowska, A. (1978). Rysunki kostiumów tureckich z kolekcji króla Stanisława Augusta w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Katalog, t. 2, Prace Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, Warszawa. 73 Majda, T., Hensel, W. (1975). Wybór tekstów z współczesnej literatury tureckiej, Cz. 1, Proza, Wydawnictwa UW, Warszawa. 74 Majda, T., Hensel, W. (1982). Wybór klasycznych i współczesnych tekstów tureckich, Cz. 2, Poezja, Wydawnictwa UW, Warszawa. 75 Majda, T. (1976). Rajski statek, antologia opowiadań tureckich, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. 76 Majda, T. (1980). Łabęcka-Kocherowa, M., Daniszmendname, księga czynów Melika Daniszmenda, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. 77 Majda, T. (1985). Rozwój języka tureckiego w XVII wieku, Wydawnictwa UW, Warszawa. 78 Majda, T., Mrozowska, A. (1991). Tureckie stroje i sceny rodzajowe z kolekcji króla Stanisława Augusta. Katalog rysunków, Prace Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie Warszawa. 79 Majda, T. (2001). Język turecki, Dialog, Warszawa. 80 Chmielowska, D. (1997). Problemy moralno-polityczne społeczeństwa tureckiego w tetralogii Kemala Tahira (lata 1918-1930), Wyd. UW, Warszawa. 81 Chmielowska, D. (2006). Polsko-tureckie stosunki dyplomatyczne w okresie międzywojennym, Dialog, Warszawa. 82 Chmielowska, D. (2007). The conquest of Constantinople and its influence in Central and Eastern Europe, Türk Tarih Kurumu, Ankara. 83 Jankowski, H. (1987). Détermination participiale dans les langues ouraliennes et altaïques choises, Wyd. UAM, Poznań. 84 Jankowski, H. (1992). Gramatyka języka krymskotatarskiego, Wyd. UAM, Poznań. 85 Jankowski, H. (2000). Klucz do raju : księga Tatarów litewsko-polskich z XVIII wieku, Dialog, Warszawa.

538

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

yaşayan Tatarlar arasında yazılmış bir edebiyat metninin yayınıdır. Język krymskotatarski86 Polonya’da en yeni Kırım Tatarcasının grameridir. Ewa Siemieniec-Gołaś (1954- ) Osman dili ve Karaçay-Balkarca üzerine araştırma yürütmektedir. The Formation of substantives in XVIIth century Ottoman-Turkish87 Osmanlı dilinin tarih grameri üzerine bir çalışmadır. Karachay-Balkar vocabulary of Proto-Turkic origin88 Karaçay-Balkarcada eski Türk kökenli kelimeler ile ilgilidir. Turkish lexical content in Dittionario della lingua Italiana, Turchesca by Giovanni Molino (1641)89 Osmanlıcanın tarih grameri üzerine bir çalışmadır. Marek Stachowski (1957- ) Dolganca ve Yakutça dil bilimi ve özellikle ses bilimi alanında araştırma yürütmektedir. Geschichte des jakutischen Vokalismus90 Yakut dilinin ses bilimi ile ilgilidir. Westeuropäische Eigennamen als Appellativa im Osmanisch-Türkischen91 Osmanlıcaya Batı Avrupa dillerinin etkisi ile ilgilidir. Aynı sene sözlük şeklinde Dolgan dilinin kelime hazinesi üstünde araştırmaların sonucu olan Dolganischer Wortschatz92 yayınlanmıştır. Beş sene sonra bu çalışmanın devamı da yayınlanmıştır93. Das jakutische Futursuffix - ya(x)94 Yakut dilinin gelecek zaman eklerinde ses değişmesi ile ilgilidir. Laut- und Wortgeschichte der Türksprachen95 tarih bakışından Türk dillerinde ses bilimini göstermektedir. Jakutisch und dolganisch mas "Baum"96 ve Über jakutische Etymologien im Werk von W. Sieroszewski97 Dolganca ile Yakutçanın kökenbilim üzerine araştırmasının sonuçlarını göstermektedir. Türkische Namen für 'Schwalbe' und ihre Spuren im Matorischen98 Ural grubuna ait Mator dilinde Türk etkisinin izleri ile ilgilidir. Studien zum Wortschatz der jakutischen Übersetzung des Neuen Testaments99 İncilin Yakutçaya çevirisine dayanan Yakut dilinin kelime hazinesi üzerine bir çalışmadır. Dolganische Wortbildung100 Dolgancanın kelime oluşumu ile ilgilidir. Konsonantenadaptation russischer Lehnwörter im Dolganischen101 Dolgancada Rus alıntılarındaki ünsüzlerin değişme kuralları ile ilgilidir. Old Japanese FaFuri 'priest, shaman' and Yakut aba 'poison'102 eski Japonca ve Yakutçaya dayanan Altay teorisine bir katkıdır. Uralistik und Turkologie, geschieden und doch

Jankowski, H. (2010). Język krymskotatarski, Dialog, Warszawa. Siemieniec-Gołaś E. (1997). The Formation of substantives in XVIIth century Ottoman-Turkish, Studia Turcologica Cracoviensia 3, Księgarnia Akademicka, Kraków. 88 Siemieniec-Gołaś E. (2000). Karachay-Balkar vocabulary of Proto-Turkic origin, Studia Turcologica Cracoviensia 7, Księgarnia Akademicka, Kraków. 89 Siemieniec-Gołaś, E. (2005). Turkish lexical content in Dittionario della lingua Italiana, Turchesca by Giovanni Molino (1641), Księgarnia Akademicka, Warszawa. 90 Stachowski, M. (1993). Geschichte des jakutischen Vokalismus, Wyd. UJ, Kraków. 91 Stachowski, M. (1993). Westeuropäische Eigennamen als Appellativa im Osmanisch-Türkischen, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden. 92 Stachowski, M. (1993). Dolganischer Wortschatz, Wyd. UJ, Kraków. 93 Stachowski, M. (1998). Dolganischer Wortschatz, Supplementband, Księgarnia Akademicka, Kraków. 94 Stachowski, M. (1994). Das jakutische Futursuffix - ya(x), Helsinki. 95 Stachowski, M. (1995). Laut- und Wortgeschichte der Türksprachen, Beiträge des Internationalen Symposiums Berlin, 7. bis 10. Juli 1992, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden. 96 Stachowski, M. (1995). Jakutisch und dolganisch mas "Baum", Harrassowitz Verlag, Wiesbaden. 97 Stachowski, M. (1995). Über jakutische Etymologien im Werk von W. Sieroszewski, Helsinki. 98 Stachowski, M. (1995). Türkische Namen für 'Schwalbe' und ihre Spuren im Matorischen, Ankara. 99 Stachowski, M. (1995). Studien zum Wortschatz der jakutischen Übersetzung des Neuen Testaments, The Enigma Press, Kraków. 100 Stachowski, M. (1997). Dolganische Wortbildung, Księgarnia Akademicka, Kraków. 101 Stachowski, M. (1999). Konsonantenadaptation russischer Lehnwörter im Dolganischen, Studia Turcologica Cracoviensia 6, Wyd. UJ, Kraków. 102 Stachowski, M. (1999). Old Japanese FaFuri 'priest, shaman' and Yakut aba 'poison', Harrassowitz Verlag, Wiesbaden. 87

Piotr KWIATKOWSKI

539

verliebt103 Ural ile Türk dil bilimi ortak problem ve konuları ile ilgilidir. Alttürkische Wortstudien104 eski Türkçenin kelime hazinesi üzerinde bir çalışmadır. Zaimstvovannye slova v dolganskom âzyke, obzor problem105 Dolgancada yabancı alıntısı konusu ile ilgilidir. Gramatyka języka tureckiego w zarysie106 çağdaş Türkçenin grameridir. Marzena Godzińska Türkiye toplum bilimi üzerinde araştırma yürütür. Turcy w oczach Imć Pana Jana Sobieskiego, na podstawie pism i wypowiedzi prywatnych107 Polonyanın kralı Jan Sobieski’nin mektuplarında Osmanlı Türkleri ve Osmanlı İmparatorluğunu gösteren kısmı ile ilgilidir. Adampol-Polonezköy, między polskością a tureckością, monografia współczesnej wsi108 Dariusz Cichocki ile beraber yazılmış İstanbul’un yakınında bulunan Polonyalı mülteci tarafından kurulmuş, Polonezköy adında bir kasabada yürütülmüş araştırmaların sonucudur. Dariusz Kołodziejczyk (1962- ) Türkiye tarihi üzerine araştırma yapmaktadır. Podole pod panowaniem tureckim, ejalet kamieniecki 1672-1699109 Podole bölgesinin Osmanlı yönetimi altında tarihidir. Turcja110 ise Türkiyenin XIX. , XX. yüzyılda tarihidir. Şu an Polonyada en yoğun türkoloji araştırmaları dil bilim ile ilgili olandır. Edebiyat konusunda eskiden Osmanlı edebiyatı üzerinde idi fakat son zamanlarda edebiyat ile ilgili araştırmalar az oluyor. Osmanlı dili ve edebiyatı ile ilgili araştırmaların azaltılması sebebi benim gibi genç araştırmacıların arasında Arapça ve Farsça bilgisinin yirmi veya otuz sene öncekine göre zayıflamasıdır. Öbür taraftan özellikle Krakov ve Poznan öğrenci ile araştırmacıların arasında Sibirya ile Orta Asya’daki Türk dillerinin bilimi daha geniş olduğu için dil bilimi ile ilgili araştırma daha yoğun oluyor.

103

Stachowski, M. (2001). Uralistik und Turkologie, geschieden und doch verliebt, Berzsenyi Dániel Tanárképzo Foiskola, Szombathely. 104 Stachowski, M. (2002). Alttürkische Wortstudien, Berlin. 105 Stachowski, M. (2002). Zaimstvovannye slova v dolganskom âzyke, obzor problem, Kyoto University Press, Kyoto. 106 Stachowski, M. (2007). Gramatyka języka tureckiego w zarysie, Księgarnia Akademicka, Kraków. 107 Godzińska M., Turcy w oczach Imć Pana Jana Sobieskiego, na podstawie pism i wypowiedzi prywatnych, Semper, Warszawa 1996. 108 Godzińska, M. (2006). Cichocki D., Adampol-Polonezköy, między polskością a tureckością, monografia współczesnej wsi, Wyd. UW, Warszawa. 109 Kołodziejczyk, D. (1994). Podole pod panowaniem tureckim, ejalet kamieniecki 1672-1699, Polczek, Warszawa. 110 Kołodziejczyk, D. (2000). Turcja, Trio, Warszawa.

540

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

‘GERÇEK’LEŞSEK DE Mİ, ÖĞRETSEK? YABANCI DİL OLARAK TÜRKÇENİN ÖĞRETİMİNDE OTANTİK MALZEME Murat LÜLECİ Yabancı dil öğretimi, son yıllarda, birçok yeni metot ve yaklaşımın geliştirildiği çalışma alanlarından biri haline gelmiştir. Bu yaklaşımların başında iletişimci yaklaşım gelmektedir. Chomsky‟nin ortaya attığı dil yetisi (competence) ve dil kullanımı (performance) kavramlarının, dili tam olarak açıklamakta ve kavramakta yetersiz kalışı, araştırmacıları dilin iletişim yönü üzerinde düşünmeye iter; böylece dilde iletişim yetisi (communicative competence) kavramı gündeme gelir. İletişim yetisi kavramını ilk kez kullanan Campbell ve Wales‟in (1970) ardından bu kavramı tanımlayan Hymes‟a göre (1972) iletişim yetisi, bir dili ana dili olarak konuşanların dilbilgisel ve toplumdilbilimsel yetileri arasındaki ilişki ve etkileşimleri ifade etmektedir. Böylece iletişim yetisi, yalnızca doğuştan var olan dilbilgisel yetilerimizi değil, aynı zamanda, bu yetiyi birçok farklı durum ve olay sırasında kullanma yetisini de kapsamaktadır. İletişim yetisi kavramıyla birlikte gündeme gelen iletişimsel edim (communicative performance) kavramı ise, dilin, gerçek olay ve durumlardaki kullanımı sırasında ortaya gerçekleşme sürecidir. Böylece, dilin iletişimsel yeti ve iletişimsel edim kavramları, bizi dilin gerçek durum ve olaylar sırasında ortaya çıkan gerçek kullanımlarına götürmektedir. İletişimsel yaklaşım, dinamik bir sürecin yansıması olan dil öğreniminin, sabit ve değişmez bir öğretim metoduyla değil, bütün metotların iyi yönlerinden faydalanabilen, bütüncül ve etkileşimi ön planda tutan bir yaklaşımla gerçekleşebileceğini savunmaktadır. İletişimci yaklaşımın temel prensiplerinden biri, Otantik Malzeme‟lerin kullanımıdır ve bu yönüyle Otantik Malzeme‟ler, bu çalışmanın konusunu teşkil etmektedir. Biz, bu çalışmamızda öncelikle yabancı dil öğretiminde iletişimci yaklaşımın Otantik Malzeme kavramını irdeleyecek, ardından Otantik Malzeme‟lerin yabancı dil öğretimine yapabileceği katkıları değerlendireceğiz. Onları izleyen bölümde, Otantik Malzeme‟lerin seçiminde belirleyici ölçütleri ortaya koymak üzere onları gruplandıracağız. Son olarak, Otantik Malzeme‟lerin kullanarak hazırladığımız bir ders planı önerisi sunacağız. 1. Otantik Malzeme Nedir? Otantik Malzeme kavramına dair şimdiye dek birçok tanım geliştirilmiştir. Nunan (1988) Otantik Malzeme‟yi, dil öğretimi dışında bir amaçla hazırlanan malzemeler olarak tanımlamaktadır. Bu tanımı geliştiren Lee (1995), dil öğretimi amacının dışında belli bir iletişim işlevini yerine getirmek üzere üretilen metinlerin, Otantik Malzeme olarak kabul edilebileceğini belirtir. Bu iki tanımdan hareketle Otantik Malzeme kavramını şu şekilde tanımlayabiliriz: Otantik Malzeme‟ler, sözlü veya yazılı, bir dili ana dili olarak konuşanlar tarafından, yine o dili ana dili olarak konuşanlar için, başka bir deyişle ortak bir dili paylaşanlar arasında, belli bir bildiri işlevini yerine getirmek ve gerçek bir etkileşime imkan sağlamak üzere üretilmiş dil malzemeleridir. Bu nedenle, bir dil malzemesinin otantik sayılması için, bu malzemenin öğretim işlevini yerine getirmek için değil, bir dili ana dili olarak konuşanlar arasında anlamlı bir iletişime yön vermek üzere üretilmiş olması gerekmektedir. Bu çalışmanın temel amaçlarından biri, Otantik Malzeme‟lerle otantik olmayan malzemeler arasındaki ayırımı ortaya koyabilmektir. Bu çalışmanın, otantik olmayan malzemelerin, yabancı dil öğretiminde kullanılmaması gerektiği gibi tezi bulunmadığını söylememiz gerekir. Çünkü hem Otantik Malzeme‟lerin hem de otantik olmayan malzemelerin yabancı dil öğretiminde kullanım alanları mevcuttur. Bununla birlikte, Otantik Malzeme‟den yararlanma düzeyinin yükselmesi ile öğrencilerin gerçek dille tanışması arasında olumlu bir ilişki olduğu düşünülebilir. Bu nedenle bir örnekten hareketle Otantik Malzeme‟ler ve otantik olmayan malzemeler arasındaki farkı görelim: Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 541-553

542

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Mehmet: Benim adım Mehmet. Sizin adınız nedir? Batur: Merhaba. Benim adım Batur. Mehmet: Sizin ülkenizin adı nedir, Batur? Batur: Benim ülkemin adı Türkmenistan‟dır. Ben, Türkmenim... Batur: Sizin ülkenizin adı nedir, Mehmet? Mehmet: Benim ülkemin adı, Türkiye‟dir. Ben, Türk‟üm (TÖMER, 2002: s. 1). Yukarıdaki diyaloğun ardından, bir de aşağıdaki örneğe bakalım: A: Sıra bizdee! B: [Öhö öhö] Benim adım kırmızı. Tanıştığımıza memnun oldum. B: Şey, şey, ben [...] benim adım da Beyaz. Ben de tanıştığımıza memnun oldum. A: Buradan çok çocuk geldi geçti; şimdi de çok çocuk geldi. Ee, ne onun adı? Gülçin mi? B: Evet, Gülçin Gülçin. Ne şeker çocuklar, değil mi?  Yukarıdaki iki örneğe bakıldığında, bunların özellikle sözcüksel ve yapısal bakımdan birbirinden ayrıldığı görülmektedir. Öncelikle, her iki örnekte yer alan söz varlığı arasında, tür unsuruna bağlı bariz bir takım farklılıklar bulunmaktadır. Öyle ki, yinelenen sözcükler dışında, ilk örnekte yalnızca 11 sözcükbirim bulunmakta iken, ikinci örnekte bu sayı 23‟e çıkmaktadır. Ayrıca, sözcük türü bakımından da, iki örnek arasında bariz ayrılıklar bulunmaktadır. İlk örnek, adıl, ad ve ek-fiil‟den oluşmaktadır; ikinci örnekte ise ad, zamir, zarf ve fiillerin kullanımı söz konusudur. Yine ilk örnekte, sabit bir cümle kuruluşundan söz edilebilirken; ikinci örnekte, fiil kullanımının yanında, yansıma sözcükler, eksiltili yapılar ve duraklama gibi doğal dile ait kullanımlar bulunmaktadır. İşte dile getirilen bu özellikler, yukarıdaki ilk örneğin belli bir pedagojik amaçla yazıldığını düşündürmektedir. İkinci örnekte ise, hem metni üreten hem de metni alımlayan kişilerin, ortak bir ana dili, Türkçe‟yi kullandığını düşünmek mümkündür; çünkü ikinci örnekte dilin sınırlandırılması söz konusu değildir. Başka bir deyişle, ilk örnek pedagojik bir amaçla üretilmiştir, bu nedenle, iletişimci yaklaşımın Otantik Malzeme kavramı için verdiğimiz tanımın kapsama alanına girmemektedir; ikinci metinde ise pedagojik bir amacın söz konusu olmadığı görülmektedir ve bu nedenle ikinci örnekte yer alan metin, Otantik Malzeme kavramı ile belirlenen varlık alanının sınırları içine girmektedir. Otantik Malzeme olarak belirlenen dil ürünlerini üretenler ile bunları alımlayanların aynı ortak/ana dili paylaşmaları, ilk bakışta, Otantik Malzeme‟lerin yüksek düzeyde, anlaşılması zor metinler olduğunu düşündürebilir. Yaygın inanış da, Otantik Malzeme‟lerin, özellikle dili yeni öğrenmeye başlayan öğrencilerin seviyesini aşacağı yönündedir. Gerçekten, örneğin gazetelerdeki bazı haberler, başlangıç düzeyinde Türkçeyi öğrenen bir kişinin dil becerisinin ötesinde kelime dağarcığı, sözdizimsel bilgi ve bazen de kültürel birikim/bilgi/bilinç gerektirmektedir. Peki, bu durum, Türkçeyi başlangıç düzeyinde öğrenecek öğrenciler için, Otantik Malzeme‟lerden yararlanmamızı engelleyecek bir etken midir? Başka bir deyişle, gerçekten Otantik Malzeme‟ler gazete, televizyon haberleri ve edebî metinlerle mi sınırlıdır? Biraz yukarıda verilen tanımdan ve örneklerden yola çıkıldığında, Otantik Malzeme‟lerin, hiç de bunlarla sınırlı olmadığı görülmektedir. Peki, eğer Otantik Malzeme‟ler, pedagojik bir amaçtan yoksun ise ve yabancı dil öğrenenler için üretilmemişse, bunları yabancı dil öğretiminde kullanmanın anlamı nedir? Başka bir deyişle, yabancı dil öğretiminde Otantik Malzeme‟lerin kullanımı niçin önemlidir ve Otantik Malzeme‟lerin kullanımı öğrenme sürecine hangi yönlerden katkı sağlayabilir/sağlamaktadır? Şimdi bu sorunun cevabını araştıracağız.



http://www.tarcinvearkadaslari.org/izle/1-bolum-tanisma.html

Murat LÜLECİ

543

3. Niçin Otantik Malzeme? Herhangi bir dili öğrenmenin temel ve nihai amacı, o dilin imkanlarını kullanarak, sözlü ve yazılı iletişim kurabilmektir. Bu nedenle yabancı dil öğretiminin öncelikli amaçlarından biri, dili öğrenenlerin iletişim yetisini geliştirmektir. İşte Otantik Malzemeler, dili öğrenenlerin iletişim yetilerinin gelişmesine doğrudan katkı sağlamaktadır. Cathcart‟a göre (1989), sözlü ve yazılı Otantik Malzemelerin yabancı dil öğretiminde kullanılması, öğrencilerin iletişim yetilerinin gelişmesine olumlu yönde katkı sağlamaktadır. Peki Otantik Malzemeler, Cathchart‟ın sözünü ettiği öğrencilerin iletişim yetilerinin gelişmesine hangi yönlerden katkı sağlamaktadır? Bu sorunun cevaplanması, Otantik Malzemelerin yabancı dil öğretimindeki öneminin kavranması açısından önem teşkil etmektedir: Otantik Malzemeler, öğrencilerin gerçek dille tanışmasını sağlamaktadır/sağlayacaktır. Çünkü bunlar, dil öğretimi amacıyla hazırlanmış, ders kitaplarında kullanılan yapay dilin aksine, dilin gerçek durumlarda, gerçek kişiler tarafından kullanıldığı metinlerdir. Bu da öğrencileri sınıfın dışında, o dilin kullanıldığı gerçek dünyaya yaklaştıracaktır. Aşağıdaki örneği inceleyelim: İstanbul / Üsküdar / Acıbadem Mah. İlan Tarihi: 28 Haziran 2010 Marka: Apple İşlemci: Core i7 RAM: 4 GB Ekran Kartı: 512 MB HDD (Sabit Disk): 500 GB Ekran Boyutu: 17 '' Ağırlık: 1 kg altı Garanti: Var Kimden: Sahibinden Durumu: Sıfır  Yukarıdaki örnek, değişik ürünlerin pazarlandığı bir internet sitesinde yer alan bir ilan metnidir ve Türkçeyi ana dili olarak konuşanlar arasında doğrudan iletişimi ve etkileşimi sağlamak amacıyla üretildiğinden, Türkçe‟nin doğal ve gerçek imkanlarının kullanıldığı bir metin olarak, Otantik Malzeme kavramı ile ifade edilen varlık alanının sınırları içinde yer almaktadır. Metinde yer alan ve yabancı kökenli sözcükler, metnin Otantik Malzeme olarak kabul etmemizi engelleyeck bir etken olarak düşünülmemelidir. Çünkü, bu sözcüklerden bir çoğu, dünyanın bütün dillerinde, ortak birer terim olarak kullanılmaktadır. Otantik Malzemeler otantik kültüre ait önemli bilgiler barındırmaktadır. Dilin en önemli özelliklerinden biri, kültürü yansıtma ve taşıma işlevine sahip olmasıdır. Otantik Malzemelerin üretimi sırasında, dilin sınırlanması söz konusu olmadığından, Otantik Malzemeler, dilin gerçek kullanımlarından meydana gelmekte; bu da, kültürün doğrudan dile yansımasını sağlamaktadır. Aşağıdaki imaj, 200 TL‟lik banknota aittir. Banknotlar, gündelik hayatın ayrılmaz birer parçası olarak Otantik Malzeme olarak kabul edilebilir. 200 TL‟lik banknotların üzerinde Yunus Emre bir imge olarak iletilmektedir. Bu, kültürün doğrudan taşınması anlamına gelmektedir.



http://www.sahibinden.com/ilan/alisveris-bilgisayar-notebook-dizustu-bilgisayarlar-i7-2-66ghz-hi-resantiglare-apple-macbook-pro-17-sifir-matte-1/detay

544

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Dil, sosyal bir etkileşim biçimidir. Otantik Malzemeler de, belli bir sosyal ihtiyacın karşılanması amacıyla üretilmeleri nedeniyle öğrencileri motive edici bir işleve sahiptir. Kendilerine anlamlı bir iletişim ortamı sağlanan öğrenciler, daha iyi motive olmuş bir biçimde derse katılacaklardır. Aşağıda, İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Açılış Etkinlikleri, bir duyuru halinde okuyuculara iletilmektedir. 1 Bu türden duyuruların/ilanların hedef kitlesi, elbette, Türkçeyi ana dili olarak kullanan kişilerdir ve bu yönüyle tümüyle otantiktir. Türkçe‟yi yabancı dil olarak öğrenen kişilerin bu türden Otantik Malzemeleri okuması, onları sosyal hayatla etkileşime girmelerini sağlayacağından, öğrencilerin motive olmasına da büyük oranda katkı sağlayacaktır: İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Açılış Etkinlikleri

İstanbul'un 2010 Avrupa kültür başkenti olması dolayısıyla şehrin pek çok noktasında etkinlikler düzenleniyor. Bunlardan biri de Taksim'de yapılacak Tarkan Konseri. Saat 16:0022:30 arası Taksim trafiğe kapalı olcak. Tabiki en çok merak etiiğiniz sorunun cevabını vermeden geçmeyelim: Tarkan Konseri kaçta başlayacak? Saat 21.15'te Tarkan Konseri başlayacak. İşte Program Akışı... Taksim Meydanı Etkinlikleri Saat :19.00 Yer :Taksim Meydanı Sunucu : Ziya Kürküt Program Akışı 19.30 Kadıköy‟de gerçekleşecek Balon Tiyatrosu‟nun ekranlardan seyredilmesi ve Dj performansı 20.10 Haliç‟te gerçekleştirilecek olan havai fişek gösterisinin canlı olarak ekranlardan seyredilmesi 20.30 Ateş Tiyatrosu 21.15 Tarkan Konseri 22.20 Kapanış Otantik Malzemeler, dilin, değişik tür ve üsluplarda kullanıldığı malzemeler olduğundan tür, biçim ve üslup bakımından Otantik Malzemelere çeşitlilik kazandırmaktadır. Biraz yukarıda 1

http://www.samedkapudan.com/2010/01/taksimde-tarkan-konseri.html

Murat LÜLECİ

545

belirtildiği biçimde, mektuplardan sinema afişlerine, telefon konuşmalarından davetiyelere, konferanslardan resmî yazışmalara kadar birçok tür, biçim ve üsluba sahip olan metinler, hep Otantik Malzeme ile ifade edilen varlık alanının sınırları içine girmekte, bu da bu malzemelerin çeşitliliğini artırmaktadır. Otantik Malzemelere, geleneksel metodolojinin kullanıldığı ders kitaplarından daha kolay erişilebilmektedir. Çünkü, özellikle bilişim ve internet teknolojisinin gelişmesiyle birlikte, Otantik Malzeme‟lere erişim çok daha kolay hale gelmiştir. Otantik Malzemelerin yabancı dil öğretimindeki önemini ve katkılarını irdeledikten sonra, akla gelebilecek soru, herhalde, Otantik Malzemelerin nasıl belirleneceği ve öğrencilerin düzeylerine göre hangi ölçütlerden hareketle düzenlenebilecekleri sorusudur. Şimdi bu soruların cevaplarını araştıracağız. 3. Otantik Malzemelerin Seçimi Otantik Malzemeler elbette çok farklı tür, biçim ve üsluplarda karşımıza çıkmaktadır. Bu malzemeler, yalnızca biçimsel özellikleri yönüyle değil, karmaşıklık veya zorluk derecelerine göre de birbirinden ayrılmaktadır. Bu nedenle, yabancı dil öğretiminde, öğrencilere verilecek Otantik Malzeme‟nin seçimi, dili öğretenlerin bir zorluk olarak karşısına çıkabilmektedir. Çünkü bu seçimi etkileyen faktörlerin başında ise -şüphesiz- Otantik Malzemenin düzeyi gelmektedir. Kullanılacak Otantik Malzeme‟nin öğrencilerin dil düzeylerine uygun olması, öğrenmenin gerçekleşmesi için bir önşart olarak değerlendirilmektedir. Çünkü, öğrencinin düzeyinden çok daha düşük düzeydeki bir Otantik Malzeme, zaten bildiği şeylerle karşılaşmasına yol açacağından, sıkılmasına sebep olacak; benzer biçimde, öğrencinin seviyesinden çok daha yüksek bir Otantik Malzeme de, anlama sürecini olumsuz etkileyecektir. Bu nedenle, yabancı dil öğretiminde kullanılacak Otantik Malzemelerin öğrencilerin dilsel düzeylerine uygun olması, öğrenmenin gerçekleşmesine katkıda bulunacaktır. Otantik Malzeme‟lerin seçiminde dilsel düzeyin göz önüne alınması, -şüphesiz- Otantik Malzemelerde farklı metinsel düzeylerin belirlenmesini gerekli kılmaktadır. Peki, Otantik Malzeme‟nin seçiminde nasıl ölçütler kullanılmalıdır? Otantik Malzemenin, yalnızca ileri düzeyler için kullanılabileceği biçimindeki yaygın kanı doğru mudur? Otantik Malzemenin, hiçbir pedagojik amacı olmaksızın, bir ana dili konuşanlar tarafından, yine o dili ana dili olarak konuşanlar için üretildiği, olduğu hatırlanırsa, örneğin, başlangıç düzeyinde dil öğrenenler için bile uygun olabilecek Otantik Malzeme nelerdir ve bunlar nasıl kullanılabilir? Bu soruların cevaplanması, metinsel düzeylerin belirlenmesini gerekli kılmaktadır. Son yıllarda, Otantik Malzemelerin düzeyleri hakkından yapılan akademik çalışmalar önemli ölçüde artış göstermiştir. Lowe (1998), 0‟dan başlayıp 5‟e kadar zorluk derecesi artarak gelişen “+ (artı)” düzeyler de dahil olmak üzere toplam 11 metinsel düzey belirlerken; Child (1986), 1‟den 4‟e kadar dört farklı metin düzeyi belirlemiştir. Metinsel düzeylerin ayrıntılı biçimde izahı, bu çalışmanın öncelikli amacı olmadığından, biz şimdilik 0+, 1, 2, 3, 4 ve 5 düzeylerini ele alacağız. Lowe‟un belirlediği düzeylerden biri olan 0+ düzeyinde, birbirinden bağımsız sözcük veya sözcük gruplarının, belli bir bağlam ve genellikle bir imajla desteklenmesi söz konusudur. Birkaç sözcükten oluşan küçük listeler, selamlaşma, tanışma gibi çok sıkça kullanılan ve büyük oranda belleğe alınma/ezberleme sayesinde hatırlanan sözcükler, haritalar, banknotlar ve madenî paralar, menüler, faturalar/fişler, seri ilanlar, kimlik bilgilerini içeren her tür matbu belgeler (nüfus cüzdanı, pasaport ve kimlikler), ulaşım araçlarına (otobüs, tren, uçak, vb) ait biletler, bu düzey kapsamında yer almaktadır. Aşağıda 0+ düzeyinde bir Otantik Malzeme görülmektedir:

546

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Hacı Arif Bey – Restoran/Kebap 200 kişilik üst salonu ile her türlü grup yemeklerinde hizmetinizde. Rezervasyon: 0312 467 ---Güniz Sokak 48/1 Kavaklıdere – Ankara www.hacıarifbey.com.tr  Yukarıdaki örnekte sözcük veya sözcük gruplarının birbirinden bağımsız biçimde yer aldığı görülmektedir. Sözcük varlığına bakıldığında, “restaurant”, “kebap”, “salon”, “grup”, “rezervasyon” gibi sözcüklerin anlaşılması için, bu ilanı/reklamı okuyan kişinin cümle düzeyinde bile Türkçe bilmesinin gerekli olmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, burada dil unsurunun görsel bir imajla güçlü bir biçimde desteklenmesi söz konusudur ve bu nedenlerle de 0+ düzeyinde yer almaktadır. Lowe‟un (1998) 1 düzeyinde yer aldığını belirttiği Otantik Malzemelerde, yapısal birim cümle olarak karşımıza çıkmakta; 0+ düzeyinde yer alan birbirinden bağımsız sözcük ve sözcük grupları, 1 düzeyinde, yerini „cümle‟ye bırakmaktadır. Ancak bu düzeyde de büyük oranda basit cümle yapıları söz konusudur. ATM, GPS (Yolbil) ve benzeri elektronik makinelerde, kullanıcıları yönlendirmek üzere hazırlanmış komutlar, hava alanı, otobüs terminalleri gibi kamuya açık alanlarda yapılan anonslar, hava durumu bültenleri, konser, sergi, balo, maç gibi sosyal ve sportif faaliyetlere ait sesli ilanlar... Yukarıdaki bilgiler ışığında aşağıdaki örneği ele alalım: Satılık Emlak. Soğanlı Cumhuriyet mahallesinde yer almaktadır. 5. kat. 2+1. 97 m2. Kombili doğu cepheli daire.Pimapen-kombi. Mutfağı yeni yapılmıştır. Satış fiyatında pazarlık vardır. Yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi, 1 düzeyindeki Otantik Malzemeler, büyük çoğunlukla cümlelerden meydana gelmektedir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, dilsel düzeyde cümleleri birbirine bağlayacak bağlantı ögelerinin bulunmayışıdır. Bu nedenle, bu düzeyde yer alan Otantik Malzemelerde cümlelerin birbiriyle yer değiştirmesi halinde, anlamın bozulmadığı görülecektir. Yukarıda da, her bir cümle kendi içinde belli bir anlamı ifade etmekte, fakat diğer cümlelerdeki anlamı etkilememektedir. 2 düzeyinde metinsel birim genel itibarı ile paragraf olarak ortaya çıkmaktadır. Child (1986) buna“bilgilendirici” (instructive) düzey adını vermektedir. Bu düzeyde yer alan metinler, “reel dünyada var olan, gelişmekte olan veya olabilecek şeyler hakkında bilgiler içermektedir”. Bu düzeyde yer alan Otantik Malzemeler örneğin gazete ve dergilerde yer alan „kim?‟, „ne?‟, „nerede?‟, „ne zaman?‟ sorularına cevap veren, gazetecilik jargonunda “üçüncü sayfa haberleri” olarak bilinen haber metinleri, 2 düzeyindeki Otantik Malzemeler olarak kabul edilmektedir. Bu açıklamalar ışığında, aşağıdaki metin okunabilir: Volkan Patlaması Hava Ulaşımını Felç Etti İzlanda'daki yanardağ patlaması sonucu 14 Avrupa ülkesinin hava sahasını trafiğe kapatması nedeniyle İstanbul'dan bu ülkelere yapılacak çok sayıda uçak seferi karşılıklı iptal edildi. Alınan bilgiye göre, İzlanda'daki yanardağın patlaması sonucu ortaya çıkan kül bulutları nedeniyle İngiltere, İrlanda, Norveç, İzlanda, İskoçya, Finlandiya, İsveç, Letonya, Danimarka, Hollanda, Belçika, Polonya, Almanya ve Fransa, hava sahalarını trafiğe kapattı.

 

http://www.haciarifbey.com.tr/ http://www.emlak.net/konut/satilik-daire/turkiye/istanbul/bahcelievler/cumhuriyet/1559915.html

Murat LÜLECİ

547

Türk Hava Yolları (THY) ve diğer hava yolu şirketlerinin İstanbul Atatürk Havalimanı'ndan bu ülkelere yapılacak uçak seferleri de karşılıklı iptal edildi. THY'nin bugün yapılması planlanan Köln, Londra, Amsterdam, Brüksel, Paris, Stockholm, Helsinki, Birmingham, Kopenhag, Hamburg, Göteburg, Frankfurt, Berlin, Varşova, Düsseldorf, Münih, Stuttgart, Dublin, Nürnberg, Riga ve Hannover seferleri karşılıklı gerçekleştirilemedi. Diğer hava yolu şirketlerinin İstanbul'dan bu kentlere yapılacak seferleri de iptal oldu. 3 düzeyinde veya Child„ın (1986) adlandırmasıyla “değerlendirmeci” veya “soyut” (evaluative) düzeyde, yalnızca bir paragraftan değil, birbiriyle bağdaşır halde bulunan paragraflardan söz edilmektedir. Bu düzeydeki Otantik Malzemeler büyük oranda soyut konulardadır; konulardaki soyutluk, elbette, metindeki söz varlığına ve dilin düzenlenişine de yansımaktadır. Bu düzeyde, yazar tarafindan, bilinçli biçimde, çok anlamlılık ve çıkarımların metine yerleştirilmesi söz konusudur (Lowe, 1987, s. 40). “Köşe yazarlarının, örneğin, iktidar ve muhalefet partilerinin sosyal ve siyasî konulardaki görüşlerini değerlendirdikleri yazıları, yalnızca kronolojik bilgileri değil, eleştirel yorumları da içeren biyografiler, ekonomi politikalarının geçerliliğini değerlendiren yazılar değerlendirmeci düzeyde yer almaktadır” (Child, 1999, s. 5). Rüzgar Tersten Eser mi? Deniz Bayramoğlu Dile kolay iki seneden bu yana "borsadan para kazanmak" dediğiniz zaman piyasanın en büyük isimleri bile size garip bir şey söylemişsiniz gibi bakardı. Haksız da sayılmazlardı aslında. Üst üste gelen ekonomik krizler, uluslar arası siyaset alanında sıkıntı veren gelişmeler, başka piyasalarda özendirici tedbirler alınırken borsanın üvey evlat misali bir köşede unutulması gibi irili ufaklı binlerce etken borsadan para kazanmayı neredeyse imkansız hale getirmişti. Fakat şimdi durum nihayet tersine dönme ihtimali taşıyor. Bu yüzden de piyasanın önde gelen yatırımcıları 8 Ekim tarihinde başlayan ve seçim sonrası hafta, yani bu hafta iyice hızlanan yükselişi sonuna kadar kullanmak istiyor. Bu yüzden de dün yazımızın başlığına taşıdığımız "Rüzgar tersten eser mi" sorusunun oldukça isabetli ve düne kıyasla daha can alıcı bir soru/başlık olduğunu düşünüyoruz. Ekim ayı başından bu yana bakarsak bir ayı uzun süredir piyasayı etkisi altına alan bu son yükseliş dalgasının İMKB 100 Endeksi'ni henüz bu yılki zirve noktasının yakınına bile taşıyamadığını fark etmişsinizdir umarım. İMKB 100 Endeksi'nin; kriz ve acı ilaç, iktidar boşluğu ve uluslar arası gerginlikler yılı olarak tanımlanan 2002 yılı içindeki zirvesi 15.071 puan. Üstelik bu endeks 17 Ocak 2000 tarihi itibariyle 20.617 puan seviyesine çıkmıştı. Ardından 2001 yılının 18 Şubat'ında TL bazındaki değeri yaşanılan devalüasyonla koşut olarak yüzde 50 düştü. Sonrasındaki seyri de hep beraber izledik zaten… 3 düzeyindeki Otantik Malzemelerde ilk dikkati çeken, çoğunlukla sosyal, siyasî, ekonomik ve/veya kültürel bir konunun, soyut bir dille ele alınmış olduğudur. Ayrıca, 3 düzeyindeki Otantik Malzemelerde, metni üreten kişinin varlığı da kendisini hissettirir. Buna göre, yukarıdaki Otantik Malzemenin 3 düzeyinde olduğunu söylemek mümkün görünmektedir. Çünkü burada yazar, ekonomi alanında bir konuda kendi görüşünü ve gözlemlerini soyut bir dille iletmektedir. Ayrıca, metinde geçen rüzgar tersten eser, mi?, can alıcı, dile kolay gibi ifadelerin anlaşılması, hem dilsel hem de kültürel bir birikimi gerektirmektedir. 4 düzeyindeki Otantik Malzemelerde, soyut konuların soyut bir dille düzenlenmesinin de ötesinde, dilin konuşulduğu kültürün ağırlığı hissedilmektedir. Child (1986, s. 101-102) bu 

http://www.haber7.com/haber/20100416/Istanbul-Izlanda-ucak-seferleri-iptal.php

548

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

düzeye, “izdüşümsel” (projective) düzey adını vermektedir. Ayrıca 2 düzeyindeki metinlerde ağırlıklı olarak; 3 düzeyinde de kısmen geçerli olan bilgilendirme, 4 düzeyindeki Otantik Malzemelerde geçerli değildir; dolayısıyla bu düzeydeki Otantik Malzemelerde yazar, otantik kültürün bir parçası olan okurların, ele aldığı konu hakkında da zaten bilgi sahibi olduğunu varsaydığı bir tutum sergilemektedir. Edwards‟a (1996, s. 351) göre de, bu düzeydeki Otantik Malzeme‟lerde yazar, bir durum ve/veya problematik karşısında, “alışılmışın dışında, yeni bir duruş” sergileyebilir. Böylece, “okuyucunun da, oldukça ferdî veya -kültürden kaynaklanan- özel bir söylemle, soyut benzetme, mecazlı söyleyiş ve sembollerle karşılaşması kuvvetle muhtemeldir”. Genellikle gazete ve dergilerin birinci sayfalarında yayımlanan başyazıların/başmakalelerin bu düzeydeki Otantik Malzemelere tipik bir örnek teşkil ettiği düşünülebilir. Bu yazılarda -bilindiği gibi- sosyal ve/veya siyasî içerikli televizyon ve radyo programlarındaki monolog ve diyalogların genellikle bu düzeyde yer aldığı düşünülebilir. Aşağıdaki örneği (Yavuz, 2006) ele alalım: Gelenek ve Modernlik Gelenekle Modernlik arasında nasıl bir ilişki var? Modernlik, geleneğin tasfiyesi ile mi inşa ediliyor, yoksa geleneğin yeniden üretilmesiyle mi? Meseleyi en basit dile getirişle böyle konumlandırsak bile, Modernlikle Gelenek arasındaki ilişkinin „problematik‟ bir yanı olduğunu göz ardı etmek mümkün değil. İlişkinin „problematik‟ oluşu, acaba, kavramlar arasındaki sınırların silik ya da iyice belirtilmemiş olmasından kaynaklanıyor olabilir mi? Üzerinde durulmaya değer... Bir kere, „Gelenek‟ten yana olmanın „Gelenekselcilik‟ olmadığını belirtmek gerekiyor: Gerard Delanty, „Modernity and Postmodernity: Knowledge, Power and Self‟te „Gelenek‟i, „geçmişten bugüne kalan kültürel değerler‟, „Gelenekselcilik‟i ise, „bu değerlerin hiçbir biçimde değişmeyecekleri‟ düşüncesine bağlılık olarak tanımlar. Aradaki fark, Delanty‟ye göre, geçmişten gelen kültürel değerlerin „değişebilir‟ mi, yoksa „değişmez ve kalıcı‟ mı olduğuna ilişkindir... Burada belki de MacIntyre‟den ayrılarak, Hegel‟in kavramsallaştırması ile, Etik („Sittlichkeit‟) ile Ahlak („Moralitat) arasındaki farka değinmekte yarar var. Etik, Hegel‟e göre, bir topluma ait olan ahlak normları ve değerlerdir; bir toplumdan ötekine değişirler: Oysa Ahlak, bütün norm ve değerlere, salt ahlaki değerler olarak ve istencin objesi olan gayeler olarak sahip çıkar. Mesela, ıssız adada tek başına Robinson Crusoe‟nun Etik açıdan herhangi bir bağımlılığı yoktur, ama onun bir Ahlak‟ı, ahlak problemleri vardır: Hegel‟e göre, Ahlak objektif zihnin bir kategorisidir; Etik ise, sadece araçsal olan verili bir değer... „Sittlichkeit‟ ve „Moralitat‟ ayrımından sözetmem boşuna değil. MacIntyre, Modernliğin, Etik‟e değil, Hegel‟ci anlamda Ahlak‟a‟ („Moralitat‟) bir temelkoyucu argüman getirmediğini bildiriyordu. MacIntyre, her ne kadar, Aristoteles‟çi ve pagan anlamda „erdem‟den söz ediyor olsa da, bir ahlak kavramı olarak „erdem‟in, din ve geleneklerle olan bağıntısını da göz ardı etmiyor. Anlaşıldığı kadarıyla, MacIntyre‟ın Marksizmden Hıristiyanlığa doğru yol alışında, onun Modernliğe yönelttiği eleştirilerin fevkalade belirleyici bir rolü olmuş görünüyor. Gerçekten de Modernlik, Geleneksel toplumların, başta „erdem‟ kavramı olmak üzere sahip oldukları Ahlak‟ı temellendirmekten mahrum olmakla maluldür. Modernlik, Ahlak‟ı (Hegel‟ci anlamda „Moralitat‟ı), kısaca insanlığı kuşatacak değer ve normları değil, Etik‟i (Hegel‟ci anlamda „Sittlichkeit‟), yani, bir toplumun gündelik hayatını düzenleyen değer ve normları öne çıkarır. Modernliğin Ahlak‟ı yok, Etik‟i vardır... Peki de, Ahlak‟ı temellendirilmekten mahrum bırakan Modernliğin bu maluliyeti nasıl telafi edilir? Geleneğe sahip çıkmak, ne kertede telafi edicidir? Modern toplumlarda Din‟in yükselişi ya da Din‟e duyulan ihtiyaç, Ahlak‟a temelkoyucu bir kanıt aramak ihtiyacından mı

Murat LÜLECİ

549

kaynaklanıyor? Yanıtlar bulmaya çalışacağım sorular! Gelecek haftaya...2 Yukarıdaki metin dikkatli biçimde incelendiğinde, bu metnin, gerek söz varlığı gerekse dilin düzenlenişi bakımından, önceki düzeylerde yer alan metinlerden ayrıldığı görülmektedir. Zira burada metin üretici, 3 düzeyindeki metinlerde geçerli olan olan soyut dilin de ötesinde geçerek, iletmek istediği bildiriyi, kavramlar dünyasında, oldukça yüksek bir perdeden iletmektedir. 5 düzeyinde yer alan Otantik Malzemelerde, oldukça yüksek düzeyde sui generis, nevi şahsına münhasır bir dilin varlığı söz konusudur. Bu düzeydeki Otantik Malzeme‟leri anlamak/kavramak için yalnızca dilin soyut ve mecazlı kullanımının değil, tarih, gelenekler, toplumsal hayat gibi otantik kültüre ait farklı derinliklerin de bilinmesi gerekmektedir. Çünkü bu Otantik Malzeme‟lerde, söz sanatları, deyim ve atasözleri ve bunlara ait çağrışımların dolaylı, eksiltili ve/veya iç içe geçmiş biçimde ve son derece yüksek bir dille ifade edilmesi ve okuyuculara/dinleyicilere iletilmesi söz konusudur. Bu düzeyde dil, bütünüyle ferdî, özgün ve estetiktir. Lowe‟a (1987, s. 40) göre “bu metinler, genellikle özel bir amaçla yazılmıştır ve bu nedenle kendine özgüdür... Sözcüklerin seçimi, [metnin] yapısı, üslubu, biçimi, [metindeki] kültürel gönergeler ve buna benzer metinsel etkenlerin de, bu düzeyi ortaya koymaktadır”. Absürd ve/veya avangart edebiyat, gizli ve özel resmî belgeler, belli bir bilim, sanat ve uzmanlık alanına ait metinler (tıbbî metinler, mahkeme tutanakları ve kanun maddeleri) de, bu düzeyde yer alan Otantik Malzeme‟ler olarak kabul edilebilecektir. Aşağıdaki örnek, 5 düzeyindeki metinlere örnek olabilecek özelliklere sahip görünmektedir: TATBİKAT ....................... BAB 131 Onların yaptıkları işlerin rivayeti bütün muhite yayıldığından beri Peygamberin maalesef rahat yüzü görmediler ve iyiliklerine mükâfaten memleketin her bir köşesinden türlü mezhep ve itikat sahibi kimseler tarafından, ziyaret edildiler, muhtelif hediyelere mazhar oldular. Gelenler, irşat oldular, ferahladılar, gittiler. Bu arada şehrin bezirgânı, bu ziyaretlerden dolayı ticaretin artması sebebiyle Peygamberin‟e daha da minnettar kaldılar. Şehrin sekenesi kısa bir müdet sonra iki misline baliğ olduğu gibi, berber, han sahibi, aşçı, aktar ve arabacı misali erbab-ı ticaretin geliratı da, bu kalabalık sayesinde tezyit oldu. 2 Ziyaretçiler arasında bulunan Derviş Vahşeti ki Molla Rüstem‟in talebesindendir ve İmam-ı Kamburî ve Hacı Fağfur‟un müritlerindendir ve Konya civarındaki Koyun Babanın ahfadından ve Tevrat-ı Şerif‟e bir mukaddime yazmış olan Şerife Hatun‟un amca çocuklarından olur ki bu zatın iki göbek sonra anne tarafından akrabası İbn-i Zeyl de mâlûm olduğu üzere İstanbul muhasarasında Eyüp Sultan‟ın maiyetinde bulunup muhasaranın dürdüncü günü şehit olan Niyazi ile birlikte bir müddet Bizans saraylarında Arabî muallimliği yapmıştır ve Türkler İçin Mukayeseli Arabî ve Rumî nam eserin müellifidir; Peygamberin‟in nezdinde bihakkın bir itibar kazanarak itikatlarını kabul ve içtihatlarını lâfzen neşir buyurmuştur. 3 Derviş Vahşeti kırk dört yıl bir mağaraya çekilerek öğrendiklerini tefekkürle vakit geçirmiş, nihayet seksen … Yukarıdaki örnek, bir edebî metinden, yirminci yüzyıl Türk edebiyatının en dikkat çekici romanlarından biri olan Tutunamayanlar‟dan (Atay, 2002, s. 210) alınmıştır. Romanın yukarıda alıntıladığımız bölümüne bakıldığında ilk dikkatini çeken şeyin, metnin dili olduğunu düşünmek mümkündür. Yukarıdaki bölüm, Hilkat ve Hadisat bölümlerinin ardından gelen ve Tatbikat adını 2

http://www.turkcebilgi.com/kose_yazisi_88152_hilmi-yavuz-gelenek-modernlik.html

550

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

alan bir bölümdür. Romanın bu bölümünde anlatılanlar, Tevrat‟ın bölümlerini çağrıştırmaktadır. Gerçekte kelimeler oluşum, eylem ve uygulama anlamında kullanılmıştır. Ancak, burada yazar metni, dinî bir metin olarak iletmektedir. Burada anlatılanlar, sosyalizmin manifestosu biçimindeki fikirlerden oluşmaktadır ve o dönemde İstanbul Teknik Üniversitesi‟ndeki (İTÜ) devrimci gençlik örgütlenmesine ve İstanbul‟daki sendika hareketlerine gönderimde bulunmaktadır. Ayrıca, bu bölümde kutsal kitap anlatımına yer verilmesi, yine metin üreticinin/yazarın ironik anlatım tutumundan kaynaklanmaktadır. Görüldüğü gibi, bütün bunların anlaşılması/kavranması için, özel bir bilgi birikimi, ayrıca kültür ve dile de tam anlamıyla hakim olmak gerekmektedir. Bu nedenle, yukarıdaki Otantik Malzeme, 3 düzeyindeki soyut dilden de, 4 düzeyindeki Otantik Malzeme‟lerde karşımıza çıkan, kavramsal dilin de ötesinde bir dokuya sahiptir ve bu nedenle 5 düzeyinde olduğu değerlendirilmektedir. Görüldüğü gibi Otantik Malzeme‟ler tür, biçim ve üslup bakımından olduğu gibi, düzey olarak da, birbirinden ayrılmaktadır. Peki, ana dili Türkçe olanlar tarafından, yine ana dili olarak Türkçe‟yi konuşan kişiler için üretilmiş Otantik Malzeme‟ler, sınıf ortamında nasıl kullanılabilir? Şimdi Otantik Malzeme‟leri kullanarak bir ders planının nasıl hazırlanabileceğine dair önerimizi paylaşalım. 4. Otantik Malzeme ve Bir Ders Planı Önerisi Şimdiye kadar, öncelikle Otantik Malzeme kavramı ile ifade edilen varlık alanının sınırlarını sezdirmeye çalıştık. Bunun ardından, Otantik Malzeme‟lerin dil öğretiminde, iletişim yetisinin gelişimine yapacağı/yaptığı katkıları ele aldık ve bu malzemeleri nasıl gruplandırabileceğimizi gördük. Bu noktada ise, Otantik Malzeme‟lerin kullanıldığı bir ders planı teklifi sunulacaktır. Sunulacak ders planı teklifine ait bilgiler aşağıda yer almaktadır: Düzey: Orta Düzeyin Öncesi Amaç: Okuma ve bilginin taranması, konuşma, kültürel bilincin artırılması Hazırlık Süresi: 15-20 dk. Uygulama Süresi: Bir Ders Saati (40-50 dk.) Öğrenci Sayısı: 8-12 Kaynak: İstanbul Haritası ve Günlük Gazete

En popüler 10 cadde 3

http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=15001553

Murat LÜLECİ

551

Havaların ısınmasıyla birlikte bütün caddeler cıvıl cıvıl. Geniş kaldırımlar alışveriş, spor ya da keyif yapmak isteyen her yaştan insanla dolu. Bu hafta Türkiye‟nin en popüler caddelerini seçtik. İçlerinden kimi tarihi, kimi daha 10 yıllık.. Kimi denize nazır, kimi parka komşu. Kimi trafiğe kapalı, kimi hep yoğun ama hepsinin ortak bir özelliği var: En presjtijli markalar, en şık restoranlar, kafe ve barlar, en önemli kültür merkezleri, tiyatrolar, sinema ve kitapçılar bu caddelerde. İlk beş sırayı İstanbul caddeleri kaptı... Abdi İpekçi Caddesi, İstanbul-HER YAŞ İNSANIN BULUŞMA NOKTASI Maçka‟dan Nişantaşı‟na uzanan cadde listenin açık ara bir numarası. Adını, 1979‟da burada öldürülen gazeteci Abdi İpekçi‟den alıyor. Lüks alışverişin ve markaların prestij arenası. Milli Reasürans Çarşısı, Maçka Oteli gibi mekanlara ev sahipliği yapan cadde üzerinde tarihi ve modern yapılar yanyana. Popüler kafe, restoran ve kulüpleri her yaş grubundan insan için buluşma noktası. Harbiye, Beşiktaş ve Şişli gibi semtlere yakınlığı ve metro bağlantısı sayesinde kolay ulaşıma sahip. Cevdet Paşa Caddesi, İstanbul-ÜNLÜLER PAPARAZZİLERE KARŞI İçine Bebek‟i de alan Aşiyan ve Akıntıburnu arasındaki denize paralel cadde. Gece gündüz sürekli hareketli bir hayat sunan cadde üzerindeki mekanlarda kahvaltıdan akşam yemeğine kadar farklı seçenekler mevcut. Son yıllarda açılan gözde restoranlar sayesinde Nişantaşı ambiansını yakalayan Bebek, yaz aylarında özellikle de haftasonları şehrin en cıvıl cıvıl mekanı, ünlülerin uğrak yeri. Hemen yanındaki Bebek Parkı da Boğaz manzarasıyla şehrin başlıca aktivite mekanları arasında. İstiklal Caddesi, İstanbul-GÜNDE 400 BİN KİŞİ GEÇİYOR Kime sorsanız kültür ve eğlencenin kalbi diyeceği Beyoğlu‟nun ana akışı.Eğlencenin önemli durakları Nevizade ve Asmalımescit sokakları. Sergi salonları, kültür merkezleri, tiyatro ve sinemaların yanında cadde boyunca İstanbul‟un en güzel apartmanları da sıralanıyor. Galatasaray Lisesi, Saint Antoine Kilisesi, Galata Mevlevihanesi, Galatasaray Hamamı ve Çiçek Pasajı gibi tarihi binalar aynı caddenin öteden beri süregelen kozmopolit yapısının göstergesi. Günde 400 bin kişi geçiyor. Maçka Caddesi, İstanbul-ARNAVUT KALDIRIMLI TARİHİ YOKUŞ Beşiktaş‟tan Nişantaşı‟na doğru çıkarken dik ve Arnavut kaldırımı yokuş Maçka Caddesi‟nin büyük bir bölümünü oluşturur.Tarih kokan binaların arasından Maçka Parkı ve İTÜ Maçka Kampüsü‟ne doğru çıkıyor. Lüks mağazalarıyla dikkat çeken ve sosyetenin yoğun ilgisini üzerine toplayan caddenin yanındaki Maçka Parkı içindeki kafe ve restoranlarıyla yaz aylarında gençlerin uğrak noktası. İster spor, ister açıkhava yogası, ister piknik yapın, Maçka parkı hepsi için en doğru adreslerden biri. Şimdi yukarıdaki Otantik Malzeme‟nin sınıfta nasıl uygulanabileceğini bir ders planı halinde göstermeye çalışalım:  İlk aşama etkinleştirme aşaması olarak görülebilir. Bu aşamada, öğrencilerin bilişsellikleri etkinleştirilerek, ele alınacak Otantik Malzeme‟nin dünyasına girmeleri amaçlanmaktadır. Bunun sağlanması için, Otantik Malzeme‟yi çağrıştıracak resimler, bizim örneğimizde İstanbul‟a ait resimler/fotoğraflar, gösterilerek, öğrencilerden bu mekanlara gidip gitmedikleri sorulur.  Öğrenciler 4‟er kişiden oluşan 2 gruba ayrıldıktan sonra, ikinci aşama olan sunum aşamasına geçilir. Bu aşamada, Otantik Malzeme‟ler, İstanbul haritası ile birlikte En popüler 10 cadde başlıklı haber dosyası, öğrencilere dağıtılır ve bunları okumaları istenir.  Üçüncü aşama olan uygulama aşamasında, öğrencilerden, haftasonu ziyaret etmek istedikleri mekanlar hakkında konuşmaları istenir. Ayrıca, bu mekanların tamamını ziyaret edecek kadar zamanları olmadığı; bunlardan 4 tanesini seçmeleri gerektiği iletilir. Burada

552

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

öğrenciler 4 mekan adı üzerinde anlaşacak ve ellerindeki haritadan hareketle, bir gezi planı hazırlayacaklardır. (Öğrenciler Otantik Malzeme‟yi okurken, öğretmen, öğrencilerin kullanabilecekleri bazı cümle kalıplarını tahtaya yazabilir: “Bence Abdi İpekçi Caddesi‟ndeki Milli Reasürans Çarşısı‟nda alışveriş yapalım”; “Ben İstiklal Caddesi‟ne gidip, sergi salonlarını gezmek istiyorum ”; “Maçka Caddesi‟nde piknik yapsak, nasıl olur?”, vb).  Son aşaması üretim aşamasıdır. Bu aşamada, gruplardaki öğrenciler, tercihlerine bağlı olarak oluşturdukları gezi planını diğer grupla paylaşır. Bu sunum sırasında, öğrenciler, bazı mekanları niçin diğerlerine tercih ettiklerini de söyleyeceklerdir. Yukarıda sunulan ders planı örneği, elbette, öğrencilerin düzeyleri, sayıları ve dersin amacına göre farklılık gösterebilecektir. Bu plan örneği, Otantik Malzeme‟lerin, bir ders saatinde nasıl uygulanabileceği konusunda bir fikir verebilirse, amacına ulaşmış sayılacaktır. 5. Sonuç Yabancı dil öğretiminde, son yıllarda önemi gittikçe artan iletişimci yaklaşımın başta gelen prensiplerinden biri olan Otantik Malzeme‟lerin kullanımıdır. Otantik Malzeme‟lerin, doğal ve gerçek dile ait örnekler içermesi, motivasyonu artırıcı etkisi, tür ve biçim bakımından sahip olduğu çeşitlilik ve erişim imkanlarının son derece geniş oluşu bakımından, dili öğrenenlerin iletişim yetilerinin gelişimine büyük ölçüde katkı sağlamaktadır. Otantik Malzeme‟lerin düzeyleri, Child (1986) ile Lowe‟un (1998) belirlediği ölçütlerden yola çıkılarak belirlenebilmektedir ve bunların düzeylerinin belirlenmesi, öğrencilerin düzeylerine hitap etmesi bakımından önem taşımaktadır.

Murat LÜLECİ

553

Kaynakça Adejare, Oluwole (1992). Language and Style in Soyinka, A Systemic Textlinguistic Study of a Literary Idiolect, Ibadan, Heinmann. Bayramoğlu, Deniz (2002). Rüzgar Tersten Eser mi?, Hürriyet, 06.11.2002. Campbell, R., & Wales, R. (1970). The Study of Language Acquisition. In Lyons, J. (Ed.), New Horizons in Linguistics, 242-260. Harodsworth: Pinguin Books Ltd. Cathcart, R. L. (1989). Authentic Discourse and Survival English Curriculum, TESOL Quarterly, 23, 105-126. Child, James R. (1986). “Language Proficiency and the Typology of Texts.” In Byrnes, H. and M. Canale (Eds), Defining and Developing Proficiency: Guidelines, implementation, and concept. Lincolnwood, IL: National Textbook Cooperation. Chomsky, Noam (1966). Linguistic theory. In: Allen, J.B. and Van Buren, P., Eds. Chomsky: Selected readings. London: Oxford University Press. Hymes, D. H. (1972). On Communicative Competence. In Pride, J. B., & Holmes, J. (Eds.), Sociolinguistics, 269-293. Baltimore, USA: Penguin Education, Penguin Books Ltd. Joiner, Elizabeth G. (1984). Authentic Texts in the Foreign Language Classroom: Focus on Listening and Reading, ACTFL Master Lecture Series, DLIFLC. Larimer Ruth E. (1999). Leigh Schleicher, New Ways in Using Authentic Materials in the Classroom, Illinois. Lee, Winnie (1995). Authenticity revisited: text authenticity and learner authenticity. ELT Journal 49 (4): 323-328. Little, David, Sean Devitt, David Singleton, and Authentic Texts in Foreign Language Teaching: Theory and Practice, Authentik Language Learning Resources Ltd, Revised Edition. Lowe, Pardee Jr. (1998). “Density & Syntax Chart”. Washington, D.C.: National Cryptologic School. Lüleci, Murat (2010). Yeni Bir Disiplin Olarak Metin Dilbilim ve Türk Edebiyatına Metin Dilbilimsel Bir Yaklaşım. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi. Nunan, David (1988). The Learner-Centered Curriculum. Cambridge: Cambridge University Press. Yavuz, Hilmi (18.06.2006). Gelenek ve Modernlik, Zaman. Yabancılar için Türkçe-1, “TÖMER” (2002). Ankara.

554

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ТЮРКСКИЕ ЯЗЫКИ КРЫМА. СТРУКТУРА, ФУНКЦИОНИРОВАНИЕ, КОНТАКТНЫЕ ЯВЛЕНИЯ. Ahtem MAZİNOV В докладе описываются вероятные пути возникновения, развития, контакты автохтонных языков Крыма, сходные и отличительные черты в их фонетической, морфологической и лексико-семантической структуре. Языки коренных народов Крыма имеют единую тюркскую основу, на которую наложились различные территориальные, конфессиональные, исторические влияния, определившие их отличительные черты. Эти проблемы прослеживаются как на общеязыковом уровне, так и на уровне диалектов. Ключевые слова: тюркские языки, языковые контакты, языки Крыма. Макъаледе Къырымынынъ автохтон тиллерининъ пейда олгъаныны, инкишафы, контактлары тасфирлене, оларнъынъ фонетик, морфологик ве лексик-семантик бензеген (бир-бирине якъынлашкъан) чизгилери ве фаркълары ачиклана. Бу регионынынъ темелли халкъларынынъ тиллерине екяне тюрк негизине чешит тюрлю территориаль, конфессиональ ве тарихий тесирлер къошулду (вакъыялар тесир этти), ве оларынынъ айырылыгъларыны тайин эттилер. Бу проблемлер эм умумтиль, эм де диалектлеринъ севиеде корюне билене. Проблемы происхождения и формирования народов, их языков и культуры сложны, многосторонни и требуют комплексного, системного изучения. Необходимость такого исследования отмечалась в наших работах (Мазинов, 2009/155, сс.136-139; Мазинов, 2009/158, сс. 90-92; Мазинов, 2008, сс. 692694.). Стараниями узких специалистов (прежде всего историков, этнографов, археологов, филологов) по истории и культуре крымскотатарского и других тюркских и тюркоязычных народов Крыма осуществляются новые исследования, которые ценны уже в силу того, что большую часть 20 столетия эти проблемы или не изучались вообще, или искажались в угоду интересам империи. На сегодняшний день существует «внешний» взгляд на указанные проблемы: всѐ больше русских, украинских, польских, немецких учѐных исследуют отдельные проблемы истории крымских татар и их языка (Бахревский, 2000; Герцен, 2005). Современные публикации некрымскотатарских авторов менее политизированы, более научны, нежели они были в советские времена. Хотя продолжаются попытки создания многонациональной этнической картины Крыма, отрицания существования или умаления роли коренных народов (крымских татар, караимов, крымчаков и урумов), осуществляемые или бывшими советскими партийными функционерами или нынешними шовинистически настроенными учеными и журналистами (Дюличев, 1997). Поэтому исследование истории развития и контактов тюркских языков Крыма весьма актуально. Великое переселение народов – процесс, положивший начало более чем тысячелетнему движению двух встречных этнических потоков (тюркского и индоевропейского), которые в течение этого промежутка времени как два океанских течения двигались на встречу друг другу, сталкивались, меняли направление, смешивались в Восточной Европе. В полосе соприкосновения европейских и азиатских суперэтнических образований (славянских и тюркских, византийских и тюркских) появляются новые народы и языки. Евразийская линия соприкосновения этносов (и соответствующая ей языковая контактная зона), которая проходит меридионально от Москвы до Стамбула порождает новые народы, государства и обслуживающие их языки.

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 555-559

556

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

В период с V по XII век с Востока на Запад прокатывались многочисленные волны тюркских народов, каждая из которых в той или иной степени повлияла на формирование современных тюркских языков Северного Кавказа и Крыма. Гунны, булгары, хазары, печенеги, половцы и другие племена и племенные союзы сменяли друг друга в этот временной промежуток. Чуть раньше, достигая максимума во II – III вв. н.э., начинается движение европейских народов, носителей индоевропейских языков, на восток, которые также оказали влияние на современые языки региона. Взаимовлияние индоевропейских и тюркских языков, в описываемом регионе привело к доминированию на юге тюркских языков, на севере региона – славянских. На Крымском полуострове в разное время сложились пять тюркских в своей основе языков: крымчакский, караимский, урумский, армяно-кыпчакский и крымскотатарский. Близкие по грамматической структуре и незначительно различающиеся по лексическому составу, они при общем рассмотрении могут быть восприняты как единый крымский язык с его диалектами. Разнообразие этнических истоков тюркоязычных народов Крыма предполагает разнообразие языкового материала в сегодняшнем языковом поле региона. Однако, в XX веке стабильно существует языковая ситуация, сложившаяся приблизительно к 16-17 веку. Она прямо противоположна исходному состоянию: все тюркские языки достаточно близки. При этом диалекты отдельных языков (например, крымскотатарского и караимского, урумского) в высокой степени совпадают. Исторически каждому из вышеуказанных языков предшествует какой-либо общинный язык региона. Так, крымчакскому языку, вероятно, предшествует иврит, караимскому языку – (по одной из версий) язык Хазарского коганата, армяно-кыпчакскому – язык армянской диаспоры, вступивший в контакт с тюркскими языками Крыма, урумскому языку – язык княжества Феодоро, в основе своей готский и аланский, подверженный влиянию греческого и различных тюркских языков. Крымскотатарский язык, имеющий наиболее широкую этническую базу, формируется как язык имперский и вбирает в себя все составляющие Крымского полуострова. При этом сохраняется доминирующая роль западнокыпчакского языка половецких племен, составивших основу современого крымскотатарского народа. Поле крымскотатарского языка наиболее разнообразно, и включает в себя как собственно кипчакские (восточные и западные) и огузские, так и караимские, крымчакские, урумские и ромейские элементы. Крымчакский язык, как один из автохтонных языков Крыма, уже в XI – XII веках определенно описывается как тюркский. Появление крымчаков на полуострове датируют временем рассеяния иудеев. Как и в других регионах Евразии, иудеи принимают язык доминирующих в регионе племен (в данной ситуации тюркских), сохранив при этом свою кофессиональную принадлежность. Расселившись в разных городах Крыма, они восприняли особенности местной речи и культуры. На сегодняшний день существующие материалы по крымчакскому языку в высокой степени совпадают с крымскотатарским язком (Реби, 2004). Нынешние и прошлые отличительные черты караимского языка, вероятно, сходны с особенностями диалектов азербайджанского и чувашского языков, соотносимых с хазарским языком (Мусаев, 2002, с.212). Но длительные контакты с различными кыпчакскими языками и диалектами привели к нивелированию, стиранию этих отличительных черт. Существование на территории Крымского полуострова нескольких говоров караимского языка свидетельствует о различных путях его развития при влиянии нескольких тюркских языков или диалектов, параллельное развитие с крымскотатарским, урумским и другими языками Крыма. Сопоставляя языки Крыма К.М. Мусаев в работе «Лексика тюркских языков в сравнительном освещении» указывал: «В отличие от караимского языка в крымскотатарском не отмечено влияние греческого языка, поэтому

Ahtem MAZİNOV

557

вполне возможна гипотеза о том, что караимы жили в Крыму задолго до появления крымских татар» (Мусаев, 1975, с. 31). Правда, выше автор оговорил: «Эта группа (западно-кыпчакская. – А.М.) относится к числу малоизученных тюркских языков» (Мусаев, 1975, с. 7). Проведенное нами исследование показало, что в южнобережных говорах крымскотатарского языка грецизмов больше чем в любом из тюркских языков Крыма. Современный язык крымских урумов формируется с 13 – 14 вв. Ещѐ в 16 веке встречаются упоминания о использовании в горном Крыму готского языка. Причиной окончательного перехода населения Горного Крыма на тюркские диалекты стал, на наш взгляд, захват генуэзцами южного берега полуострова и их претензии на земли, принадлежавшие княжеству Феодоро. Оторванность от византийского мира и необходимость тесных контактов с крымским ханством, торговоэкономические отношения с Бахчисараем приводят к постепенному вытеснению готских, аланских, греческих лексем тюркскими. С переселением урумов в 18 веке, диалекты урумского языка долгие годы сохраняют своеобразие в селах, прилегающих к Мариуполю и Мелитополю. (Гаркавец, 1981, сс. 46 – 58; Гаркавец, 1988).

Исследуя диалектную составляющую, необходимо отметить совпадение границ крымскотатарских говоров, существовавших на территории горной и южнобережной части Крымского полуострова до мая 1944 года, с границами соответствующих говоров крымскорумейского и урумского языков конца XVIII века. Этот важнейший этнолингвистический факт, во многом определивший особенности современных среднего и южнобережного диалектов крымскотатарского языка, свидетельствует об их исторической связи, родственности и идентичности с предшествующими румейским и урумским языками. Соотнесение говоров и диалектов производилось по карте диалектов крымскорумейского и урумского языков (ситуация на конец XVIII века), составленной А.Л. Бертье-Делагартом, приведѐнной М.А. Араджиони (Араджиони, 1999, с. 144). Границы крымскотатарского огузско-кыпчакского говора жителей селений Байдарской долины (регион, включающий реку Чѐрная (Чѐргъуна) до реки Бельбек) за исключением Балаклавы соответствуют огузско-кыпчакскому говору урумского языка. Говор жителей деревень, располагавшихся в водоразделе рек Бельбек и Кача, соответствует кыпчакско-огузским говорам урумского языка. На этот факт указывает также М.А. Араджиони: «Мы считаем, что тюркский язык урумов есть результат ассимиляции. В пользу этого предположения говорит карта диалектов урумов в Крыму. При соотнесении их с диалектными группами крымских татар заметно, что они либо совпадают, либо тяготеют друг к другу» (Араджиони, 1998, с. 82). Говор южнобережцев, проживавших на территории от Алупки до Биюк-Ламбата, соответствует урзуф-ялтинскому диалекту крымскорумейского языка. Говор жителей Алушты и относящихся к ней деревень (Корбек, Демерджи, Шума, Куру-Озень, КучукОзень, Улу-Озень, Туак) территориально совпадает со стыло-константинопольским диалектом крымскорумейского языка. Следует предположить, что именно принадлежность к различным греческим диалектам и наложения на них различных диалектов турецкого языка определила существующие сегодня диалектные отличия алуштинского, ялтинского и судакского говоров южнобережного диалекта крымскотатарского языка. На границе районов, относящихся к Алуште и Судаку, находится селение Ускут, своеобразное в языковом и культурном отношении, не входящее ни в один из существующих диалектов, в речи жителей которого сохранилось наибольшее количество грецизмов. Границы говора жителей деревень, располагавшихся западнее Судака: Ай-Серез, Ворун (Ворон), Сартана, Шелен и других – соответствуют границам сартаночермалыкского диалекта крымскорумейского языка.

558

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Названия деревень с некоторыми уточнениями и их локализация даѐтся по карте Крыма, выпущенной ГКИ по данным Кр.ЦСУ в 1926 году. Совпадение границ локализации современных говоров крымскотатарского языка и диалектов крымскорумейского языка и говоров урумского языка позволяет классифицировать лексику первого порядка как субстратную, исконную, остаточную. В этнологическом плане, наряду с существующими историческими свидетельствами об отказе выезда населения деревень некоторых регионов (Араджиони, 1998) и документами, подтверждающими возвращение в Крым жителей отдельных деревень (данные источников по Араджиони, 1999), этот факт говорит об этническом родстве южнобережных и горных крымских татар с урумами и ромеями Крыма. Кроме того, в свете указанных диалектных соответствий достаточно нереально выглядит высказываемая отдельными авторами идея о переселении крымских татар в горы и на Южный берег Крыма в XVII веке и после выезда христианского населения в будущую Мариупольскую губернию. Вызывает сомнение естественно следующее из данной посылки предположение, что при переселении, в XVII–XVIII веках, крымские татары переходили с кыпчакских на огузированные горные и южнобережные говоры. Кроме того, данная идея не подтверждается антропологическими отличиями различных субэтнических групп крымских татар. Крымский вариант армяно-кыпчакского языка складывается как язык диаспоры к XI –XIII, ко времени полного доминиравания половецкого языка в степной части Крыма (Араджиони, 2001). С уходом армянской общины в западные украинские земли, происходит отрыв армяно-кыпчакского языка от языкового поля Крымского полуострова и консервация его фонетических, морфологических и лексикосемантических характеристик. Вероятно, необходимо, изучая армяно-кыпчакское наследие, сопоставить его материалы с особенностями функционирования языка последующих волн переселявшегося в Крым армянского населения. Крымскотатарский язык суммирует основные черты всех тюркских языков Крыма. Этническая полифоничность крымских татар определяет многообразие диалектов и говоров крымскотатарского языка. Вместе с тем отличительные черты всех тюркских языков Крыма в той или иной степени отразились в крымскотатарском языке и определили его диалектное разнообразие. Поэтому, исследование тюркских языков Крыма наиболее целесообрано, на наш взгляд, в сравнительно-историческом плане с крымскотатарским, с учѐтом особенностей формирования его диалектов.

Ahtem MAZİNOV

559

Использованная литература: Араджиони М.А. (1998). К вопросу об этнолингвистической ситуации в Крыму в XVI– XVIII вв. // Записки историко-филологического товарищества А. Белецкого. Вып. 2. 1998, 70-86. Араджиони М.А. (1999). Греки Крыма и Приазовья: история изучения и историография этнической истории и культуры (80-е гг. XVIII в. – 90-е гг. XXв.), Симферополь: Издательский Дом «Амена». Араджиони М.А. (2001). Возвращение в Крым старожильческого христианского населения после эмиграции 1778 г.// Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. Вып. VIII – Симферополь. Бахревский Е.В. (2000). Языковая ситуация в Крыму в середине 18 века: Автореф. дис… канд. филол. наук: 10.02.06., Москва. Гаркавец А.Н. (1981). О происхождении и классификации урумских говоров Северного Приазовья, Советская тюркология, 1981/2, 46-58. Гаркавец А.Н. (1988). Тюркские языки на Украине (развитие структуры), Киев: Наукова думка. Герцен А.Г. (2005) Крымские татары / в сб. М.А Араджиони, А.Г. Герцен Крымские татары: Хрестоматия по этнической истории и традиционной культуре. – Симферополь: Доля. Дюличев В.П. (1997).Рассказы по истории Крыма, Симферополь: Бизнес-Информ. Мазинов А.С. (2009) Этнические контакты и заимствованная лексика. Культура народов Причерноморья, 2009/155, 136-139 Мазинов А.С. (2009). Этнолингвистическое исследование контактных языковых зон. Культура народов Причерноморья, 2009/158, 90-92 Мазинов А.С. (2008) Проблемы этнолингвистического исследования региональных языков Крыма Uluslararası II. Türkoloji kongresi. Bildiriler. –Kırım –Ukraina,. – 2008, 692694. Мусаев К.М. (1975). Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. – Москва: Наука. Мусаев К.М. (2002). Караимский язык Гл. ред. В.Н. Ярцева, Лингвистический энциклопедический словарь (2-е изд., дополненное, с. 212) Москва: Большая Российская энциклопедия. Реби Д. (2004). Крымчакский язык. Крымчакско-русский словарь, Симферополь: Доля.

560

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

VİLNİUS ÜNİVERSİTESİNDE TÜRKOLOJİNİN DURUMU Galina MİŞKİNİENE Bu bildiride, 16. yüzyıldan itibaren Doğu Avrupa‟da ve Vilnius Üniversitesinde Şarkiyat Araştırmaları ve Türkolojinin durumu hakkında ayrıntılı olarak bilgi vermeyi amaçladığımızı söyleyebiliriz. Bu bölgede doğrudan Türkolojiyle ilgili çalışmalar 19. ve 20. yy. boyunca oluşmuştur. Litvanya toprakları tarihsel olarak eskiden beri Polonya ve Rusya topraklarıyla yakın ilişki içindedir. Bahsettiğimiz zamanda (1918 yılına kadar) bu bölge Rusya‟nın egemenliğindeydi. Polonya ise belli bir zaman üç devlet (Rusya, Avusturya ve Prusya) tarafından ilhak edilmişti. Bu nedenle bu topraklarda Şarkiyat merkezlerinin oluşturulma sebepleri ve koşulları aynı görünmektedir. Ayrıca bu merkezler hep aynı zamanda oluşturulmaya başlanmıştır. Polonya‟daki ünlü doğubilimci Stanislaw Stasiak‟a göre: „Dünyaca tanınan şarkiyatçıları yetiştiren Vilnius Üniversitesi haklı olarak Doğu Avrupa‟da Şarkiyatın beşiği sayılmaktadır‟ (Zjazdy, 1934, s. 23). İlk olarak İncil yorumuna duyulan ihtiyacı karşılayabilmek amacıyla Şarkiyat dalı oluşturulmaya başlanmıştır. Bu dal, zaman içerisinde ayrı bir bilim dalı olarak gelişmiştir (Migoń, 2004, s. 264–287). 16–18. Yüzyıllarda Doğu Avrupa’da Şarkiyat Bilim Dalının Doğuşu Doğu Avrupa‟da Doğu dilleriyle ilgili ilk bölüm 1528 yılında İbranice öğretilmesi amacıyla Krakow‟da açılmıştır. Yeni açılan bölüm kısa bir zaman sonra kapanmak zorunda kalmıştır. 1549 yılında bir açılma denemesi daha olmuştur. Fakat o da başarısız kalmıştır. Yer yer görülen Doğu dilleri öğretme çalışmaları 1774, 1780–83 ve 1786–90 yıllarında karşımıza çıkmaktadır. Juzef Soltykowicz (1762–1831) tarafından hazırlanan projede İbranice başta olmak üzere diğer Doğu dillerinden Arapçaya, Farsçaya ve Türkçeye önem verilmiştir. Doğu Avrupa‟daki Şarkiyat Merkezlerinin oluşturulmasına göz atarken, 1558 yılında Polonya‟da kurulmuş olan Gdansk Akademik Jimnazisini unutmamak gerekmektedir. 1580 yılından itibaren bu Jimnazi, yüksek okulun fonksiyonlarına sahip olmuştur. Bu Jimnazide okuyanlardan biri de Daniel Gotfrid Messershmid (1685–1735)‟tir. Çar I. Petro tarafından ikna edilen D.G. Messershmid 1716 yılında Sibirya‟ya gitmiştir. Sibirya‟daki yerli halkları tanımak ve onların dillerini araştırmak amacıyla bu bölgeye giden D.G. Messershmid, oradan Avrupa‟ya Ebul Gazi Bahadır Han‟ın el yazması „Kitab-ı Şecere-i Türk‟ adlı eserini getirmişti. Orta Asya hükümdarlarının soy kütüğü hakkında önemli ve değerli bilgiler veren bu eser, sonraki yıllarda Avrupa dillerine çevrilmiş ve Orta Asya‟da yaşayan halklar hakkında önemli bir kaynak olmuştur. 16–18. yüzyıllar boyunca önemli bir Şarkiyat merkezi de Wroclaw‟da kurulmuştur. Burada çalışan ünlü bilim adamlarından Petr Kirsten (1577–1640) ve Andreus Akolutus (1654–1704) Arapça, Farsça ve Türkçeye çok ilgi göstermişlerdir. Çünkü bu diller Kur‟ān-ı Kerim‟i anlama ve Doğu kültürü, tarihi ve edebiyatının araştırılması bakımlarından çok önemli sayılmışlardır. A. Akolutus koleksiyonunda 40‟a yakın Kur‟ān-ı Kerim nüshası vardı. Ayrıca bu koleksiyonda Fransisk Meninski tarafından verilen Türkçeye çevrilmiş Kur‟ān-ı Kerim (Migoń, 2004, s. 275) ve Litvanya Tatarlarına ait Arap harfleriyle, fakat Beyaz Rus diliyle yazılmış el yazması Hamayil de bulunmaktadır (Fleischer, 1838, s. 450–451). Kendisi doktor olan P. Kirsten kitap basılmasına çok önem vermiştir. Arap basım harflerine sahip olan P. Kirsten Avrupa‟da Şarkiyatın geliştirilmesinde büyük rol almıştır. Arap basım harfleri sayesinde Heronim Megizer‟in „İnstitutionum linguae turcicae libri quatuor‟ (1612) Türk dili gramerinin 1. bölümü Wroclaw‟da (Polonya) basılmıştır (Migoń, 2004, s. 283–284). Gramerin tamamının basımı Leipzig‟te gerçekleştirilmiş.

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 561-567

562

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Doğu Avrupa‟nın en eski üniversitesi olan Vilnius Üniversitesi 1579 yılında kurulmuştur. Vilnius Akademisinin (Vilnius Üniversitesinin 1579–1773 yıllarındaki adı) Doğu dilleriyle ilgisi yine İncil yorumu ve Klasik filolojiye bağlıdır. Diğer taraftan Şarkiyat kültürü bu topraklarda daha kolay yer bulmuştu. Çünkü 14. yüzyıldan itibaren Litvanya Büyük Prensliğine Türk soylu iki grup, Tatar ve Karaylar yerleştirilmiştir. Polonya Krallığında ise Kıpçakça konuşan Ermeni grupları vardı (Zajączkowski, 1966, s. 31). Bu iki grup tabii olarak Türk kültürünün temsilcisi olmuşlardır. Yüzyıllar boyunca ne Tatarlar ne Karaylar ana vatanlarıyla bağlantılarını kaybetmişlerdir. Bugüne kadar ulaşmış olan kaynaklar arasında Karayların Kırım‟a ve Kudüs‟e, Tatarların ise İstanbul‟a ve Mekke‟ye seyahatleri hakkındaki kaynakların olduğunu görüyoruz. Türk dilini bilmeleri sayesinde bu iki etnik grup onları kabul eden devletlerine hizmet etmişlerdir. Litvanya Tatarları devlet kalem odasında ya da Osmanlı İmparatorluğunda ve Kırım Hanlığında sefir olarak görev almışlardır. Tatarlar arasında iyi bilinen birkaç tercüman adını da söyleyebiliriz. Bunlar, Yuşenski ailesinden Timurçin Bey (1475), Haraburda ailesinden Hamza Bey (1480), Hazbiyeviç ailesinden Lehuş Bey (1506), Sobol (1571). Kral Aleksandr 1492 ve 1501 yıllarında Kırım hanına sefir olarak Bairaş adlı bir Litvan Tatarını yollamıştır. 1668 yılında İstanbul Elçiliğinde İbrahim adıyla bir Litvanya Tatarı çalışmıştır. Ayrıca 1716 yılında Kral II. August Tatar asıllı süvari yüzbaşısı Stepan Sulkeviç‟i Kırım hanı Kaplan Giray‟a yollamıştır. Bu dönemde Türkler ve Türk dili hakkında ilk bilgiler ve Lehçe-Türkçe küçük sözlük yayımlanmış (Paszkowski, 1615), Wojcech Bobowski İncil ve Zebur‟u Türkçeye çevirmiş, Franciszek Mesgnien 1618‟de Viyana‟da bastırdığı Türkçe sözlüğe Lehçe açıklayıcı notlar koymuştur (Yakar, 2007, s. 178). Böylece Türk dili ve Türk kültürünün tanıtımıyla ilgili oldukça yüksek derecede çalışmalar yapılmıştır. 19. Yüzyılda Doğu Avrupa’da Şarkiyat Merkezleri 19. yüzyılda Doğu ülkelerinin ekonomik ve sosyal gelişmeleriyle beraber tüm Avrupa‟da Doğu kültürüne ilgi artmıştır. İki kıta arasındaki ilişkilerin artmasıyla beraber tercümanlara ve Doğu devletlerini iyi bilenlere ihtiyaç duyulmuştur. Zamanla Rusya‟da da Şarkiyat Merkezlerinin kuruluşuna ihtiyaç duyulmuştur. Sırayla yeni merkezler açılmaya başlamıştır. 1805 yılında Harkov, 1807 yılında Kazan, 1811 yılında Moskova‟daki üniversitelerde, 1818 yılında S.-Petersburg Pedagoji Yüksek Okulunda Şarkiyat Merkezleri açılmıştır. Polonya‟da Doğu bilim dallarının oluşturulması Vilnius Üniversitesindeki bilim ortamıyla doğrudan ilişkilidir. Vilnius Üniversitesi 19. yüzyılda çok kısa bir süre (1803‟ten 1832‟ye kadar) açık kalmasına rağmen o zamanki yüksek okullar arasında hızla birinci sıraya yerleşmiştir. Bazıları onu Oxford veya Göttingen Üniversitelerine benzetmiştir (Zajączkowski, 1966, s. 41). Doğu dillerinin öğretilmesi konusu önceleri Teoloji Fakültesi içinde yer alırken ilk defa 1809 yılında Teoloji fakültesinde değil Edebiyat ve Sanat fakültesinde yer alması gerektiği savunulmuştur. Vilnius Üniversitesinde Doğu bilimlerinin gelişmesine tarihçi Joachim Lelevel (1786–1861) ve filolog Gotfrid Ernest Groddeck‟in (1786–1825) faaliyetlerinin çok büyük katkıları olmuştur. Her iki bilim adamı da Arapça bilmekteydi. Vilnius Üniversitesi içerisinde ayrı bir Doğu Dilleri Enstitüsü kurulması projeleri teklif edilmiş, fakat yeteri kadar uzman olmadığı için hemen gerçekleştirmek mümkün olamamıştır. Vilnius Üniversitesinde 1810 yılında Doğu Dilleri bölümü kurulmasına karar verilmiş, fakat bölüm başkanlığı için aday bulunamamıştır. Bu nedenle gerekli uzmanları yetiştirmek amacıyla başarılı öğrencilerden bazılarının yurt dışına yollanmasına karar verilmiştir. 1817 yılında Michail Bobrovskiy (1784–1848) Viyana ve Paris Üniversitelerine gitmişti. O, Vilnius Üniversitesine döndükten sonra 1822 yılında öğrencilere Arapça kursu düzenlemiştir. M. Bobrovskiy‟den iki yıl sonra, 1819 yılında Juosif Senkovski de yurt dışına (1800–1858) gitmiştir. J. Senkovski üniversitedeyken Şarkiyat kültürüne ilgi göstermiştir. Onun çalışmaları arasında yer alan Osmanlı

Galina MİŞKİNİENE

563

İmparatorluğunun sefiri Ahmet Efendi‟nin 1784 yılındaki Berlin seyahatnamesinin tercümesi, Türkiye‟deki tıp durumu notları ve Türk edebiyatı hakkında denemeleri önemlidir. J. Senkovski, ilk olarak İstanbul‟daki sefarette „jenne de lanques‟ olarak görev almıştır. Üç yıl boyunca İzmir, Beyrut, Şam, İskenderiye, Kahire gibi şehirlere bilimsel yolculuklar yapmıştır. J. Senkovski Doğu devletlerinde geçirdiği zamanı Arapça ve Türkçe öğrenmek için kullanmıştır. J. Senkovski Vilnius‟a döndükten sonra 1822 yılında, Doğu Dilleri Enstitüsü projesi hayata geçirilmek istenmiş ve bu proje Vilnius Üniversitesindeki önemli ve yetkili isimlerden biri olan Kazimieras Kontrimas tarafından Vilnius bölgesi eğitim sorumlusuna sunulmuştur. Fakat J. Senkovski kendisine yapılan Enstitü başkanlığı teklifini kabul etmeyerek S.-Petersburg‟a gitmiş ve 1822–1847 yılları arasında S. Petersburg‟daki Arap ve Türk dili bölümünün başkanlığını yapmıştır. S.-Petersburg, Kazan ve Krakow‟da Şarkiyat merkezlerine başkanlık yapan ünlü Doğu bilimi uzmanlarının listesini Vilnius Üniversitesinden mezun olan isimlerle doldurabiliriz. Bunlar arasında Jan Vernikovski, Juosif Kovalevski, Anton Muchlinski, Aleksandr Chodzko, Ludvik Spitznagel vs. ilk akla gelen isimlerdir. Örnek olarak sadece birisinin özgeçmişinden bahsetmek istiyoruz. A. Muchlinski (1808– 1877) 1828 yılında Vilnius Üniversitesinden S.-Petersburg Üniversitesine geçmiştir. Oradayken Şarkiyat Enstitüsünde Doğu dilleri öğrenmeye başlamıştır. A. Muchlinski, devlet bursuyla 1832– 1835 yıllarında Türkiye, Suriye, Filistin ve Mısır‟a seyahat etmiştir. Seyahatinin ürünü 10 ciltlik yolculuk notlarıdır. 10 ciltten sadece biri „Wyjątek z podróży po Wschodzie„ başlığıyla „Pamiętnik Religijno-Moralny„ dergisinde yayınlanmıştır (Kotwicz, 1935; Bairašauskaitė, 2000, s. 81–87; Bairašauskaitė, 2001, s. 37–45; Deryagina, 1997, s. 45–51). Muchlinski 1832–1845 ve 1849–1853 yılları arasında Türk filolojisi profesörü olarak S.Petersburg Üniversitesinde çalışmıştır. Litvanya topraklarında yaşayan Tatar ve Yahudi azınlıkların tarihiyle ilgilenmiş ve bu konuda çalışmalar yapmıştır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde, 1558 yılında ismi belirtilmeyen bir Litvan Tatarı tarafından yazılan „Risale-i Tatar-i Leh‟ adlı eseri okuyucularla ilk defa tanıştıran A. Muchlinski‟dir. Bu eserin tercümesi Lehçe olarak „Teka Wileńska‟ dergisinde 1858 yılında yayınlanmıştır (Muchlinski, 1858, 4.c., ss. 241– 272; 5.c., ss. 121–179; 6.c., ss. 139–183). „Risale-i Tatar-i Leh‟, bilim dünyasında Litvanya Tatarları hakkında bilgi veren ilk kaynak kabul edilmektedir. „Risale-i Tatar-i Leh‟in bugüne kadar ulaşabilen kopyası 19. yüzyıla ait olmakla birlikte, bu eser bu alanda çalışanlar tarafından en çok kullanılan kaynaktır. Litvanya Tatarlarına ait Arap harfleriyle fakat Beyaz Rusça ya da Leh Diliyle yazılan el yazmalarını ilk keşfeden yine A. Muchlinski‟dir. 1–14 Ağustos 1893 tarihleri arasında Moskova‟daki Arkeoloji Derneği Vilnius‟ta IX. Arkeoloji Kongresi‟ni düzenlemiştir. Bu kongrede „Litvanya Büyük Prensliğinde yaşayan Tatar, Yahudi, Karay ve Çingenelerin tarihiyle ilgili bir oturum düzenlenmiştir (Tyszkiewicz, 2008, s. 174). Romantizm döneminde Adam Miskiewicz ve onun ortamı Polonya edebiyatına „Türk Kavramı‟ konusunu sokmuştur (Zajączkowski, 1954, ss. 95–99). Görüldüğü gibi 19. yüzyılda Vilnius‟ta Şarkiyat çalışmalarının gelişmesi yönünde uygun bir ortam vardı. Ancak Rus Çarlığı‟nın baskısı sonucu 1832 yılında Vilnius Üniversitesinin kapatılmasıyla Şarkiyat çalışmaları da kesintiye uğramıştır. Bu çalışmalar, ancak 20. Yüzyılda bağımsızlığın tekrar kazanmasıyla birlikte artmış yeni plan ve projeler gerçekleştirilebilmiştir.

564

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

20. Yüzyılda Vilnius Üniversitesinde Türkolojinin Durumu Litvanya ve Polonya coğrafyasında 20. yüzyıldaki ilk Şarkiyat bölümü 1919 yılında Krakow Üniversitesinde açılmıştır. Böyle bir bölüm Vilnius Üniversitesinde açılamamış olmasına rağmen Vilnius‟ta Doğu kültürüne, tarihine ve dillerine olan ilgi azalmamıştır. Vilnius‟taki “Karay Derneği” 1924 yılından itibaren „Myśl Karaimska„(Karay Fikri) adlı dergiyi yayımlamaya başlamıştır. Derginin 1. ve 2. sayılarının editörü Ananiasz Rowski‟ydi. 3. Sayıdan itibaren derginin editörlüğünü Ananiasz Zajączkowski yapmıştır. Bu dergi, 1939 yılına kadar 12 sayı devam etmiştir. Aynı zamanda Tatarlarla ilgili aylık dergiler „Życie Tatarskie„ (Tatar Hayatı, C. I–VI, 1932–1939), „Przegląd Islamski„ (İslam İcmali, 1930–1937) ve „Rocznik Tatarski„ (Tatar Yıllığı, C. I–III, 1932, 1935, 1938) yayımlanmaya başlamıştır. „Rocznik Tatarski„nin 3. cildinde Stanislaw Kriczinski‟nin „Litvanya Tatarları Tarih ve Etnografya Monografi Denemesi‟ adlı bir monografisi yayımlanmıştır. 1929 yılında Vilnius‟ta Tatar Halk Müzesi açılmıştır. Aynı yılda bu müzenin kataloğu çıkmıştır (Katalog, 1929). 1938 yılında S. Szapszal Trakay‟da Karay Müzesini açmak için müracaat etmiştir (Zajączkowski, 1962, ss. 91–92). Yine S. Szapszal tarafından kurulan Towarzystwo Miłośników Historii i Literatury Karaimskiej (Karay Tarihi ve Edebiyatını Sevenler Derneği) 1932 yılında faaliyete başlamıştır (Powstanie…, 1934, ss. 97–101). 1925 yılından itibaren halk arasında kültür yayma işleri ile uğraşan Tatarlar Birliği faaliyete başlamıştır. Bu birliğin başında iki Tatar maarifçi Olgerd ve Stanislaw Kriczinski kardeşler bulunmaktadır. Bu tarihlerde kendi içlerinden uzmanları yetiştirmek amacıyla hem Tatarlar hem Karaylar en başarılı öğrencilerini yurt dışına göndermeye başlamışlardır. Tatarlardan Ali Woronowicz ve Mustafa Aleksandrowicz, Karaylardan Ananiasz Zajączkowski ve Wladimir Zajączkowski Türk ve Arap dillerini öğrenmek için çeşitli Doğu Dilleri Enstitülerine yollanmıştır. 1930–1939 tarihleri arasında Doğu Avrupa Araştırma Enstitüsünün içinde bir Siyaset Okulu kurulmuştur. Bu 3 yıllık okulda Vilnius Üniversitesinde okuyan bazı öğrenciler de öğretim görmüştür. Bu okulda çalışan S. Szapszal, kendisinin hazırladığı Türkçe ders kitabını kullanarak öğrencilere Türkçe dersi vermiştir (Szapszal, 1932). İstanbul‟dan gelen okutman Musa Kazım da derslere girmiştir (Bairasauskaite, 1993, s. 6). S. Szapszal bir grup öğrenciyle birlikte Türkologlar Derneğini de kurmuştur. 1934 yılında bu derneğin üyeleri Türkiye ve Balkanlara bir bilim seyahati organize etmiştir. Bu Siyaset Okulundan ayrı bir Doğu Dilleri bölümü olmamasına rağmen burada çalışan öğretmenlerden S. Szapszal ve Tadeusz Kowalski ikisi de Doğu dilleri uzmanıydı. II. Dünya Savaşından önce Polonya Doğu Bilimleri Derneği tarafından 7. Şarkiyat Kongresi gerçekleştirildi: I. Varşova‟da 1931; II. Vilnius‟ta 1932; III. Krakov‟da 1933; IV. Lvov‟da 1934; V. Varşova‟da 1935; VI. Vilnius‟ta 1937 ve VII. Krakov‟da 1938 (Zjazdy…, 1934, 1935, 1938). Gördüğümüz gibi bu kongrelerden ikisi Vilnius‟ta düzenlenmiştir. I. Kongrede (1932) sunulan 9 bildiriden ikisi Vilnius asıllı bilim adamları tarafından sunulmuştur. S. Szapszal, „Polonya Şarkiyat Çalışmalarında Vilnius‟un Önemi‟ başlıklı bildirisinde araştırmacılar için önemli olan ve Vilnius kütüphanelerinde ve müzelerinde saklanan doküman ve el yazmaları hakkında bilgi vermiştir. Mesela Vilnius Üniversitesi Kütüphanesinde 20‟ye yakın yarlık ve gümrükteki paşaların mektupları bulunmaktadır. Yine burada, A. Muchlinski tarafından yazılmaya başlanan, fakat yarım kalan Türkçe-Rusça sözlük, T. Kowalewski‟nin el yazmaları ve diğer önemli dokümanlar saklanmaktadır. Aynı bildiride S. Szapszal, Vilnius Üniversitesinde tam anlamıyla bir Doğu dilleri öğretimi süreci olmamasına rağmen Teoloji bölümünde ünlü tarihçi L. Kolankovskiy „Giray Hanlığının Tarihi‟ başlıklı seri konferanslar verdiğini belirtmiştir. Diğer katılımcı S. Szachno-Romanowicz „Polonyalı Dönme İbrahim Bek Straş 1551 Yılından İtibaren Türklerin Hizmetinde‟ başlıklı bir bildiri sunmuştur.

Galina MİŞKİNİENE

565

Vilnius‟ta düzenlenen II. Kongrede (1937) sunulan 11 bildiriden beşi Türkoloji konularıyla ilgilidir. Bunlar, S. Szapszal‟in „1755 yılında Türkiye Elçiliğinin Polonya‟ya Seyahati‟ ve „Osmanlar Sarayının Polonya‟daki 1. Seçim Hakkındaki Diplomatik Mektuplaşmaları‟; Bogdan Baranowski‟nin ‟15.–17. yüzyıllarda Polonya‟da Türkçe Hakkında Bilgiler‟; T. Kowalski‟nin „Anadolu‟ya Düzenlenen Seyahatler ve Orada Yapılan Araştırmalar Hakkında‟; V. Kotwicz‟in „Altay Dilleri Araştırmaları‟ adlı bildirilerdir (Zjazdy…, 1934, s. 22, 27). Birinci kongreden başlayarak tüm kongrelerde Türkolojiyle ilgili mutlaka bir bildiri vardır. 1925 yılından itibaren T. Kowalski ve 1928 yılından itibaren S. Szapszal tarafından başlayan Vilnius ve Trakay‟da yaşayan Karayların dili, tarihi ve kültürü ile ilgili çalışmalar, Krakow, Varşova ve Vilnius Üniversitelerinde sağlam bir yer tutmuştur (Dubinski, 1959, ss. 135– 145). 1915 yılında Kırk Tatar köyünde (Vilnius bölgesi) Litvanya Tatarlarına ait el yazması Kitap türünün bulanmasıyla beraber bu yazmalara ilgi artmıştır (Luckeviç, 1920, ss. 28–39; Stankeviç, 1924, ss. 46–52). O zamanki bilim adamları bu konuyla ilgili metinlerden örnek parçalar yayımlayarak filoloji, tarih ve kültür bakımlarından konunun önemini açıklamaya çalışmışlardır. 1960‟ta A.K. Antonoviç 17.-20. yüzyıllarda Litvanya, Beyaz Rusya, Rusya ve Almanya kütüphanelerinde Litvan Tatarlarına ait Arap harfleriyle yazılmış 23 el yazması buldu (Antonoviç, 1968, s. 418). Profesör Antonoviç, bu konuyla ilgilenecek öğrencileri yetiştirmeye fırsat bulamadan 1980 yılında aniden öldü. Son yıl A. Antonoviç ile beraber çalışan profesör. Valeriy Çekmonas sayesinde bu araştırmalar devam etti. Litvanya Tatarlarına ait el yazmaları konu Vilnius Üniversitesinde yıllar boyunca çalışılan bilim konuları arasında yer almaktadır. 1998 yılında G. Mişkiniene „Litvanya Tatarlarına Ait En Eski El Yazmaları (Yazı Şekli. Transliterasyon. Tercüme. Metinlerin Yapısı ve Konu)‟ başlıklı doktora tezini savundu. Bu tür çalışmalar Vilnius Üniversitesinde hala devam etmektedir. Sovyet Birliğinin dağılmasından sonra ilk defa 1991–1992 yılları arasında Vilnius Üniversitesinde seçmeli ders olarak Türkçe verilmeye başlanmıştır. Türkiye Büyükelçiliği aracılıyla 1993‟te Vilnius Üniversitesine Türkiye‟den ilk okutman gelmiştir. 1997‟de resmi olarak Vilnius Üniversitesi Türk Dili Merkezinin açılısı yapılmıştır. Açılış törenine dönemin T.C. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve L.C. Cumhurbaşkanı Algirdas Brazauskas katılmıştır. Sonraki yıllarda 2 tane yerli okutman yetiştirilmiş ve 2000–2001 öğretim yılından itibaren Türkiye‟den gelen okutmanlarla birlikte yerli okutmanlar da hizmet vermeye başlamıştır. Vilnius Üniversitesi Türk Dili Merkezi Filoloji Fakültesinde ve Doğu Bilimleri Merkezinde (kuruluş yılı 1993) Türkçe eğitimi alan öğrencilere hizmet veren bir kurumdur. Günümüzde „Litvan Filolojisi ve Yabancı Dil (Türkçe)‟, „Türkoloji Araştırmaları‟ ve „İkinci dil olarak Türkçe‟ programlarında ayrıca seçmeli ders olarak ve akşam kurslarında kesintisiz olarak Türkçe öğretilmektedir. Filoloji Fakültesine bağlı olarak „Litvan Filolojisi ve Yabancı Dil (Türkçe)‟ programı bulunmaktadır. Bu programın eğitim süresi 4 yıldır ve mezun olan öğrenciler filolog unvanı almaktadır. Hazırlanan programa göre öğrenciler 160 kredi almaktadır. 126 kredi zorunlu olan derslerden, 26 seçmeli derslerden ve 8 kredi de serbest derslerden alınmaktadır. Bu programdaki derslerin yarısı Türkçe, yarısı Litvancadır. Bu bölüm öğrencilerine Türkçe öğretimi ile ilgili derslerin yanında birinci dönemden itibaren „Türk Kültürü ve Tarihi‟, „Türkolojiye Giriş‟, „İslamiyete Giriş‟, „Türk Dilin Sözdizimi‟, „XIX. Yüzyıl Türk Edebiyatı‟, „XX. Yüzyıl Türk Edebiyatı‟, „Türk Dili Tarihi‟, „Türk Dilinin Bugünkü Durumu‟ ve „Türkçeden Litvancaya, Litvancadan Türkçeye Tercüme‟ gibi dersler verilmektedir. Bugüne kadar bu programı bitirmiş olan iki grup (2005, 2009 yıllarında mezun olmuşlardır) vardır. 2009–2010 öğretim yılında bölümümüze kaydolan öğrenciler öğrenime devam etmektedir.

566

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

2007–2008 öğretim yılında faaliyete geçen Doğu Bilimleri Merkezinin „Türkoloji Araştırmaları‟ programında ise Türkçe öğretimi ile ilgili derslerin yanında „Osmanlıca‟, „Türkolojiye Giriş‟, „İslamiyete Giriş‟, „Türk Kültürü‟, Türk Edebiyatı‟, „Türk Etnolojisi‟, „Türk Tarihi ve Tarih Yazıcılığı‟, „Orta Asya Kültürü‟, „XX. Yüzyıl Türk Siyasi Tarihi‟, „Litvanya‟daki Türk Toplulukları‟, „İslam Sanatı‟ gibi dersleri verilmektedir. Bu bölümden mezun olan öğrenciler Türk kültürü alanında uzman olarak yetişmekte ve etnolog unvanı almaktadırlar. Daha detaylı bilgiler G. Mişkiniene ve Natela Nasibova tarafindan hazırlanan „Litvanya Vilnius Üniversitesi (Türk Dili Merkezinin Çalışmaları ve Türkçe Öğretiminde Kullandığımız Metotlar)‟ adlı makalede yer almaktadır (Mişkiniene, Nasibova, 2009, ss. 108–112). Türk Dili Merkezinde seminer, konferans ve sempozyum gibi bilimsel çalışmalar da yapılmaktadır. Litvanya‟daki Türk topluluklarıyla ilgili 13–15 Eylül 2007 tarihleri arasında Vilnius Üniversitesinde gerçekleştirilen uluslararası sempozyuma dünyanın çeşitli yerlerinden bilim adamları katılmış ve öğrencilerimiz de bu sempozyumdan faydalanmışlardır. Litvanya Tatarları ve Litvanya Karaylarının bu ülkeye yerleşmelerinin 610. yıldönümü münasebetiyle düzenlenen bu uluslararası sempozyuma Litvanya, Polonya, Ukrayna, Beyaz Rusya, Tataristan, Finlandiya, Rusya ve Türkiye‟den otuzun üzerinde bilim adamı katılmıştır. Tatar ve Karay oturumları olarak iki ayrı salonda devam eden oturumlarda Litvanya Tatarları ile Litvanya Karayları hakkında Lehçe, Rusça, Litvanca ve İngilizce bildiriler sunulmuştur. Oturumlardan sonra Litvanya Karayları ve Litvanya Tatarları hakkında birer belgesel film gösterisi yapılmıştır. Sempozyumun son günü ise Trakai, Kaunas, Raijiai, Subartonys yerleşim yerlerini kapsayan bir gezi düzenlenmiştir. Bu gezi kapsamında Karayların ve Tatarların yaşadıkları yerler ve onların tarihi ve kültürel mirasları tanıtılmıştır. Bu sempozyumda sunulan bildiriler „Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos visuomenės tradicijoje: totoriai ir karaimai‟ (Litvanya Büyük Prensliğinde Şarkiyat Gelenekleri: Tatarlar ve Karaylar, Vilnius, 2009) adıyla kitap haline getirilerek yayımlanmıştır. İngilizce, Rusça, Lehçe ve Litvanca olarak yazılan bu makalelerde Litvanya Tatarları ve Litvanya Karaylarının tarihi, kültürü, el yazmaları, etnografyası, edebiyatı vb. konularda çok değerli bilgiler yer almaktadır. Sonuç Doğu Avrupa Araştırma Enstitüsü 1939–1941 yıllarında kapatıldıktan sonra Vilnius‟taki okullarda 1991 yılına kadar 50 yıl boyunca Doğu dilleriyle ilgili herhangi bir bölüm kurulmamıştır. Fakat gördüğümüz gibi böyle bir durum olmasına rağmen Vilnius Üniversitesinde Şarkiyatla ilgili çalışmalar kesintisiz devam etmiştir. Ayrıca Tatarlar ve Karaylarla ilgili konulara her zaman önem verilmiştir. Vilnius Üniversitesinde kurulmuş olan Türk Dili Merkezi ile Doğu Bilimleri Merkezi, günümüzde Türkolojinin ve Şarkiyat bilim dallarının bu topraklarda gelişmesine imkân sağlamaktadır.

Galina MİŞKİNİENE

567

Kaynakça Bairašauskaitė, T. (1993). Stanislovas Kričinskis ir jo veiklas. Stanislovas Kričinskis. Lietuvos totoriai. Istorinės ir etnografinės monografijos bandymas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Bairašauskaitė, T. (2000). Materiały Antoniego Muchlińskiego do problematyki tatarskiej i żydowskiej z połowy XIX w. Polskie opisywanie świata od fascynacji egzotiką do badań antropologicznych, 81–87. Bairašauskaitė, T. (2001). Spuścizna rękopiśmienna orientalisty Antoniego Muchlińskiego (1808–1877). Kwartalnik Białostocczyzna, 2001/ 1–2 (61–62), 37–45. Deryagina, T., Frolova, O. (1997). Antoni Muchliński and his Collection of Arabic Manuscripts in the St. Petersburg University Library. Manuscripta Orientalia, 3 (4 ), 45–51. Dubiński, A. (1959). Początki zainteresowań językiem i literatūrą karaimską w nauce europejskiej do końca XIX wieku. Przegląd Orientalistyczny, 1–4, 135–145. Fleischer, H. (1838). Codices Arabici, Persici, Turcici. Catalogus librorum manuscriptorum qui in Biblioteca senatoria civitatis Lipsiensis asservantur. 450–451. Katalog Tatarskiego muzeum narodowego w Wilnie (Rok istnienia muzeum – pierwszy). Wilno: Wydanie rady centralnej związku kulturalno-oświatowego tatarów Rzeczypospolitej Polskiej, 1929. Kotwicz, W., Kotwiczówna. M. (1935). Orientalista Antoni Muchliński. Życie i dzieła. Collectanea Orientalia, 1935/ 8. Migoń, K. (2004). Śląscy hebraiści i orientaliści XVI–XVIII wieku i ich europejskie powiązania. Śląsca respublika uczonych. Schlesische Gelehrtenrepublik. Slezská videcká obec., 2004/1, 264–287. Miškinienė, G. (2001). Seniausi Lietuvos totorių rankraščiai: Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos visuomenės tradicijoje: totoriai ir karaimai (2009). Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Paszkowski, M. (1615). Dzieje tureckie i utarczki kozackie z Tatary. Kraków. Powstanie i pierwszy okres działalności Towarzystwa Miłośników Historji i Literatury Karaimskiej. (1934). Myśl Karaimska, X, 97–101. Tyszkiewicz, J. (2008). Orientalistyczne środowisko w Vilnie: 1919–1939. Przegląd Orientalistyczny, 3–4, 173–181. Yakar, H. (2007). Türk Dili Araştırmalarında Polonya Türkoloji„sinin Yeri. Kazakistan ve Türkiye‘nin ortak kültürel değerleri uluslar arası sempozyumu 21–23 Mayıs 2007. Bildiriler. Almatı, 177–192. Zajączkowski, A. (1954). Z dziejów orientalizmu polskiego doby Mickiewiczowskiej. Przegląd Orientalistyczny, 1–4, 95–157. Zajączkowski, W. (1962). Seraja Szapszał. Przegląd Orientalistyczny, 1–4, 91–92. Zajączkowski, A. (1966). Orientalistyka polska a Bliski Wschód. Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, 7–55. Zjazdy orjentalistów polskich. Warszawa – Wilno (1931–1932) (1934), Collectanea Orientalia, 5. Wilno. Луцкевiч, I. (1920). Ай Кiтаб (З пасьмертнай спадчыны Iвана Луцкевiча). Наша Нiва. Зборнiк,. 28–39. Станкевiч, Я. (1924). Адрывак з Аль-кiтабу. Крывiч, 8, 46–52.

568

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

TÜRK EDEBÎ DİLLERİ VE LEHÇELERİ TARİHİNDE RUNİK ANITLAR Dmitriy M. NASİLOV Runik yazılı anıtlar, Türk dilli halkların kültür hayatında hayret verici bir olgudur. Bu yıl 2010’da- onların içerisinde yalnızca birkaç önemli tarihi anacağız. Dünya tarih sahnesinde ilk kez MS 545 yılında Çin vakayinamelerinde “Türk” etnoniminin görüldüğü tarihten bu yana 1465 yıl geçti; Bumin’in Birinci Türk Kağanlığında “hükümdar” olduğu MS 551 yılından bu yana 1459 yıl geçti ve “Elteriş” adını alan Kutlug’un önderliğinde İkinci Türk Kağanlığının kuruluşundan (MS 689–690) itibaren 1300 yıl geçti. Bunlar Türklerin medeni hayatlarına ait tarihlerdir. Bunlardan başka Türklerin kültür tarihinde son derece önemli üç tarih daha vardır ki, onlar da MS 732, MS 735 ve galiba MS 720/725 yıllarıdır; bu tarihler ile aramızda yaklaşık olarak 1278, 1275 ve 1290/1285 yıllık zaman dilimleri vardır. Verdiğimiz bu tarihler, Orhon ve Tola ırmakları yatağında üç ünlü anıt-taşın dikiliş yıllarına tanıklık etmektedir: Kül Tegin, Bilge Kagan ve Tonyukuk anıtları. Bizim için, “545 yılı veya 735 yılı veyahut 689 yılı” demek çok kolaydır; ancak bu tarihî olaylardan bizi ayıran zaman diliminin büyüklüğüne dikkat edince anlıyoruz ki, burada bin üç yüz veya bin beş yüz yıllık bir dönemden söz edilmektedir. Bana kalırsa, hem geçmişteki olayları hem de günümüz Türklerinin çok eski atalarının ulaştığı hayret verici başarıları derinliğine kavramalıyız ki, onlar tarihte ilk kez birleşik bir devlet kurdular ve torunlarına ilk edebî metinleri miras bıraktılar. Birkaç tarih daha verelim. Avrupa bilim çevresinin Türk runik yazıtları ile tanışmasının (F.İ.Strahlenberg’in 1730’da yayımlanan kitabı) üzerinden 280 yıl; N.M. Yadrintsev tarafından Orhon anıt-taşlarının keşfinin (1889) üzerinden 120 yıl; V. Thomsen’in runik alfabenin deşifresi hakkındaki tarihi konuşmasının (1893) üzerinden 117 yıl ve W. Radloff tarafından anıt-taşların ilk tercümesinin yayımlanışı (1894) üzerinden 116 yıl geçti. Kısa bir zaman sonra Radloff, Yenisey havzasından runik yazılı anıt-taşları da kendi araştırmalarına ekledi. Bu tarihten itibaren, runik yazılı Orhon-Yenisey anıt-taşlarının dilbilimsel zenginliğinin kavranması çalışmalarına başlandı ki, bunlara ek olarak Uygur Kağanlığına ait runik metinler de vardı. Bu noktada, Türk dilbilimi için oldukça önemli bir başka tarihi de hatırlatmak istiyorum: 1940 yılında yani bundan yetmiş (70) yıl önce Türkiye’de ilk kez Hüseyin Namık Orkun tarafından gerçekleştirilmiş olan “ünlü runik anıtlar korpusunun” yayınıdır ki, bu eser, Türkiye’de ve başka ülkelerde bu metinlerin araştırılması için yeterli bir esas olmuştur. Demek ki, en eski Türk dilindeki yazıları içeren bu anıt-taşlar, yüzlerce yıl Orta Asya bozkırlarında kalmışlardır. Artık onlar yüz yıldan fazla bir zamandan beri dilbilimciler, edebiyatçılar ve tarihçiler tarafından araştırma konusu edilmektedir. Burada şaşırtıcı olan şudur: Eski Türkçe metinler, yalnızca, Türk kavimlerinin hayatı ve dilleri hakkındaki biricik ve eşsiz mahallî kaynaklar olmakla kalmamış, aynı zamanda bugüne kadar bitip tükenmek bilmeyen ve tam olarak kavranılmamış olan kaynaklar olmuştur. Runik yazılı Orhon-Yenisey abideleri dilinin ilk ayrıntılı gramer denemesi, 1897 yılında W. Radloff tarafından yapılmıştı. Aradan geçen 113 yıl zarfında bu dile ait birkaç bütüncül gramer monografisi gerçekleştirildi ki, onlar arasında ilk sırada T. Tekin’in (ilk baskısı 1968’de), G. Aydarov’un (1971) ve A.N. Kononov’un (1980) çalışmalarını saymak gerekir. Ayrıca bu dilin temel gramatikal kategorilerini ele alan ve çeşitli ansiklopedilere veya ders kitaplarına girmiş pek çok kısa incelemeler de (A. Gabain, V.M. Nasilov, O. Pritsak, I.A. Batmanov, I.V. Kormuşin vd.) söz konusudur. Bunlardan başka runik yazılı abidelerin dilindeki hususi leksik veya gramatikal meseleleri ele alan çok sayıda makale de yayımlanmıştır. Yalnızca bu abidelerin diline ait hususi gramerlerin yanı sıra, herkesçe bilinen ve “eski Türk dili” (Alttürkisch, Old Turkic) diye adlandırılan gramerler de vardır. Bu kavram, birkaç yüzyıllık bir süreçte ve farklı coğrafi bölgelerde ortaya çıkmış, farklı alfabelerde yazılmış, içerik Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 569-573

570

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

bakımından birbirinden tamamen farklı metinlerin dilini ifade etmektedir. Kronolojik bakış açısı ile bu dönem, “eski Türk çağı” diye belirlenmektedir ki, onun sonu Moğol istilası ve Cengiz Han İmparatorluğunun ortaya çıkışı olarak kabul edilmektedir. Bu gramerlerin ilki A. von Gabain’in klasikleşmiş eseri “Аlttürkische Grammatik”tir ki, ilk baskısı 1941 yılındadır. Bu kitapta “eski Türk dili” abidelerden iki grup halinde sunulmuştur: 1) Runik yazılı abidelerin tümünde; 2) “Eski Uygur dili”ne ait ve Doğu Türkistan’da ortaya çıkmış olan abidelerde. “Eski Türk dili”nin daha yeni bir grameri, M.Erdal’ın 2004 yılında yayımladığı “A Grammar of Old Turkic” adlı temel eseridir. Bu çalışmada, yukarıda iki grup halinde gösterilen abideler, üçüncü bir grupla, Karahanlılar dönemine ait abidelerle tamamlanmıştır. Fakat bütün bir araya toplanmış olan dil malzemesinin kronolojisi yine de Orta Asyanın Moğollara boyun eğmesi ile sınırlanmaktadır. Belirtmek gerekir ki, bizzat W. Radloff 1910 yılında ilk kez dilsel ölçütler temelinde bütün Türk dilli abideleri iki büyük dönem ve sahaya ayırmıştı: 1) Doğu Asya’da Moğol öncesi döneme ait eski Türkçe abideler; 2) Moğol İmparatorluğunun çöküşünden sonraki Orta ve Batı Asya ile Avrupanın Orta Türkçe abideleri; ve Radloff şöyle yazmıştı: “Moğol devletinin kuruluşu, bu iki dönemin doğal sınırlarını oluşturmaktadır”. Günümüze kadar birkaç kuşak Türkologun gayretleri ile adı geçen yazılı abidelerin dilinin gramatikal yapısı tamamen incelenip tanımlandı ve bir dizi leksikografik çalışmada bu abidelerin söz varlığı bir araya toplandı. Çağdaş Türkoloji, Türk dillerinin karşılaştırmalı tarihî gramerinin hazırlanmasında ve ayrı ayrı her bir Türk dil ve lehçesinin tarihî gramerlerinin yazılmasında büyük başarılar elde etmektedir. Bu konuyla bağlantılı olarak hemen şu önemli soru akla gelmektedir: Türk dilinin tarihî gramerinin inşasında Eski Türk Dili abidelerindeki dil malzemesi ne suretle kullanılabilir? Buradan şu sonuç çıkmaktadır ki, bu dilin fonksiyonel durumunu açık seçik bir şekilde tanımlamak ve adı geçen yazılı abidelerin, mevcut dilin hangi formunu göstermekte olduğunu tespit etmek gerekmektedir. Tabii ki, ilk sırada, runik yazılı abideler yer almaktadır, çünkü onlarda Türk dilinin 8. yüzyıldaki en eski biçimi saklanmaktadır. Bu abidelerdeki yazılı edebî dilin İkinci Türk Kağanlığı içindeki Türk kavimleri arasında yaygın olduğunu ilk olarak fark eden Türkolog W. Radloff’tur. Onun düşüncesini aktarıyorum: “Halkın dil sistemi, birbiriyle bağlantılı iki dilsel dünyadan kuruludur: her bir soyun (grubun) kullandığı ve karşılıklı etkileşime maruz kalan konuşma dili ve diyalektlerden bağımsız olarak zaman içerisinde farklı kültür çevrelerinde gelişen yazı dili (veya dilleri)”. Bu sebeple, kendi ağızlarıyla birlikte konuşma dili ve yazıda tespit edilmiş olan yapay (yani edebî - D.N.) dil, aslında aynı kriterlerle ölçülemeyen bir büyüklüğe sahiptirler ki, farklı bakış açıları ile araştırılmaları gerekir.” W. Radloff’un özellikle bu kuralı dile getirmesinin sebebi gayet açıktır. İlk olarak kendisi, Rusya’da o dönemde üzerinde çalıştığı pek çok çağdaş Türk dilini (daha doğrusu – lehçesini) en iyi bilen uzman idi. Bu sebeple O, pratikte, o dönemde mevcut olan edebî Türk yazı dilleri ve konuşma dili ile folklorik dil arasındaki farklılıkları kavrayabilecek durumdaydı. İkinci olarak Radloff, Eski Türk Dili metinleri üzerinde tam olarak konuşma hakkına sahipti; çünkü bu metinler, çağdaş linguistik ve sosyolinguistiğin “edebî (yazı) dilleri” için ileri sürdüğü bütün kriterlere cevap veriyordu. Bu kriterler arasında şunları zikretmek gerekir: 1) Sanatsal işlenmişlik, 2) üslup çeşitliliği, 3) belli bir dilsel normun varlığı,

Dmitriy M. NASİLOV

571

4) mevcudiyetin üst lehçesel şekli, yani farklı lehçeleri taşıyanların yazısıyla hizmet, 5) sanatsal, betimsel ve dilsel geleneğin korunması sırasında bölgesel çeşitliliğin varlığı. Dilin edebî şeklinin somut bir dil kolektifinde (insanların dil temasında) işlev görmesi, çağdaş toplum dil biliminin de önemli kavramlarından olan somut dil durumuyla teşekkül eder. Edebî dilin işlevinin ve yayılımının pekişmesinde yazı ve o dili konuşanların yazıdaki biçime vukufiyet dereceleri, yani halkın okur-yazar oluşu en önemli rolü oynar. Türklerin kendilerine özgü ilk alfabeleri, İkinci Türk Kağanlığı döneminde geliştirilen runik yazısı olmuştur. Runik ve diğer Eski Türk metinlerinin işlevsel-stilistik açıdan incelenmesi ilginç sonuçlar vermektedir1. Dil mevcudiyetinin özel biçimi olarak çağdaş edebî dil kavramı, 1) edebî dilin tarihi ile 2) halk-konuşma dili tarihi arasında net bir ayrım getirmektedir. Edebî dilin tarihi, yazılı metinlerin dilini sadece dil bilgisi yönünden değil, ama öncelikle sanatsal ve betimsel araçlara uyan belirli janrların işlevsel-stilistik gerçekleşmesi açısından ele almayı gerekli kılar. Bu koşullarda edebî geleneklerin tipolojik özellikleri, dilin norma kavuşturulma problemleri ve dilin bölgesel çeşitliliği dikkate alınır. Halk-konuşma dilinin tarihi ise, İlk (Genel) Türk dili durumundan ve ondan ayrılma devresindeki somut Türk dili durumundan itibaren Türk dil ve lehçelerinin dil bilgisel yapıları ve sözlüklerinin gelişim tarihini içerir. Böylece, edebî metnin dilinin üst-lehçesel statüsü ve onun konuşma dili ve farklı lehçelerle olan özel ilişkisinin varlığı hakkında günümüzde genel dil biliminde kabul gören tez, Rusya Türkolojisinde 20. asrın başında şekillenmişti. Bu görüş, W. Radloff’un öğrencileri ve takipçileri olan A.N. Samoyloviç, S.E. Malov, A.N. Kononov, A.K. Borovkov, E. Nadjip ve yazılı anıtlar üzerinde çalışan diğer Türkologlar tarafından desteklenmiş ve ilerletilmişti. Bu görüşlerin verimli gelişiminin yeni aşaması 20. asrın 70’li yıllarında bu bilimsel problemi bir dizi yayınla aydınlatan E. R. Tenişev’le bağlantılıdır. Bunun ilk sebebi Türk dilleri hakkındaki dil bilimsel gelişimin yükselen seviyesi iken, ikincisi Rusya Türkologlarının karşılaştırmalı-tarihî Türk dilleri grameri çalışmasına başlaması idi. Bu çalışmanın neticeleri günümüzde herkesin malumu olan ve 1984-2006 arasında E.R. Tenişev’in editörlüğünde yayımlanan tam altı ciltlik “Türk Dillerinin Karşılaştırmalı-Tarihî Grameri” adlı eserdir2. Özellikle karşılaştırmalı-tarihî gramer üzerine yapılan çalışmalar, dille ilgili yeniden yapılanmalarda yazılı anıtlardaki verileri kullanmanın mümkün olup olmadığı yönündeki keskin soruyu karşımıza çıkarmıştır. O zamana dek Türkolojide, Eski Türk muhitiyle ilgili olanlar (farklı bölgelerden takriben 200 runik metin), Eski Uygur dilinin temel anıtları ve Karahanlı Dönemi metinleri gibi neredeyse bütün yazılı metinler yayımlanmış ve gramer bakımından betimlenmişti. 1

bk. Stebleva, İ. V. (2007). Jizn’ i literatura doislamskix tyurok. Moskva: Vostoçnaya Literatura; Stebleva, İ. V. (1965). Poeziya tyurkov VI–VIII vv. Moskva: Nauka; Stebleva, İ. V. (1976) Poetika drevnetyurkskoy literaturı i ee transformatsiya v ranneklassiçeskiy period. Moskva: Nauka; Tuguşeva, L. (2001). Yu. Rannesrednevekovıy tyurkskiy literaturnıy yazık. Sankt-Peterburg: Peterburgskoe Vostokovedeniye, s. 176; Tekin, T. (2003). Orhon Yazıtları. İstanbul: Yıldız, s. 152; User H. Ş. (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya: Kömen, s. 548. 2 Tenişev, E. R. (1988). “Printsipı sostavleniya istoriçeskix grammatik i istoriy literaturnıx tyurkskix yazıkov”, Sovetskaya Tyurkologiya 1, ss. 67-85; Tenişev, E. R. (1977). “Funktsional’no-stilistiçeskaya xarakteristika drevneuygurskogo literaturnogo yazıka”, Sotsial’naya i funktsional’naya differentsiatsiya literaturnıx yazıkov. Moskva: Nauka, ss. 61-78; Tenişev, E. R. (1979). “Yazıki drevne- i srednetyurkskix pismennıx pamyatnikov v funktsional’nom aspekte” Voprosı Yazıkoznaniya 2, ss. 80-91; Tenişev, E. R. (1981) “O naddialektnoy prirode yazıka karahanidsko-uygurskix pismennıx pamyatnikov”, Tipı naddialektnıx form yazıka. Moskva: Nauka, ss. 266-277.

572

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Bundan başka, Türk halkları tarihindeki sonraki dönemlerde ortaya çıkan Merkezî, Orta ve Küçük Asya’daki anıtların çoğu da yayımlanmıştı. Haddizatında anıtların bütün yayımcıları, söz konusu anıtlarda Türk dillerinin –OğuzUygur, Karluk ve Kıpçak gibi– farklı grupları için karakteristik olan gramer ve sözlük olgularının varlığının ayrı cinsten olduğuna dikkat çektiler. Bu özellikler Türkolojide, Eski Türk anıtları da dâhil, pek çok eserin dilinin “karışmış” olduğu kanısının doğmasına yol açmıştır. Onların dili, edebî eserlerin yazarlarınca keyfî olarak kullanılan farklı gramatikal biçim ve leksemlerin bir tür “sistemsiz” toplamı olarak telakki ediliyordu. Türkolojide o zamana dek, maalesef, anıt dilindeki temel ve ana gramer sistemiyle lehçelerden alınan parçaları birbirinden ayrıştıracak genelleşmiş ve standart kabuller üzerinde çalışılmamıştı. Bu durum yazılı anıtlardaki malzemenin, tarihî gramer tetkikinde kullanım imkânını sınırlamaktadır. Bu koşullarda çok daha muteber esas, her şeyden önce Türk lehçelerinin verileri olabilir. E.R. Tenişev’in redaksiyonuyla yayımlanan karşılaştırmalı-tarihî gramer bilhassa böyle bir sembolik malzeme üzerinde inşa edilmiştir. Dikkatli okuyucu bu eserde yazılı anıtlara atıf yapıldığını neredeyse hiç görmeyecektir. Mamafih, yazılı anıtlar, geleneksel (ve bazen arkaik) dil şekillerinin yanı sıra, ayrıca, kronolojik dönemlere uyan lehçesel olguların da görülebildiği edebî dilin gelişiminin belirli aşamalarıyla ilgili verilerin de en önemli kaynağı konumundadır. Hususi bir yöntemle sadece bu olguları bölümlendirmek ve onları kronolojik ve coğrafi (topoğrafik) olarak ayırmak önemlidir. Bu yöntem, öncelikle edebî dillerin gelişim ve ortaya çıkışıyla ilgili genel kuralların dikkate alınması, söz konusu edebî dilin temelinde yatan esas lehçe veya üst konuşma dilinin ayrıştırılması, incelenen metinde bu olguların yansıma biçimi, metnin sistemli analizi, söz konusu metnin işlevsel-stilistik özelliklerinin dikkate alınması, ve anıtın yaratılırkenki uygun dil durumunun yeniden inşa edilmesi üzerine dayandırılmaktadır. Burada Avrupa ülkelerindeki ve diğer bölgelerdeki edebî dillerin tarihinin incelenmesi deneyimi ve ayrıca, çağdaş metin biliminin ve toplumsal dil bilimin kazanımları Türkologlara yardım etmektedir. Tekrar altını çizmek gerektir ki yukarıda işaret edilen ve “edebî dilin tarihi ile ayrı bir lehçenin tarihinin incelenen anıtta nasıl yansıdığının ayrıştırılması” şeklindeki prosedür olmaksızın, o anıtın dilsel olgularının tarihî gramer için kullanılmasından verim alınamayacaktır. Türkolojide bu yönde yapılanlar henüz çok azdır. Rusya Türkologları bu sorun üzerinde çalışmakta ve ele alınan metin bilimi analizinin yöntem ve teorisini geliştirmede herkesin bildiği başarıları elde etmişlerdir. Burada E. Nadjip’in faydalandığı ve Orta Çağ Türk anıtlarının söz varlığının mukayeseli analiziyle ilgili yönteme değinilebilir. XIII. asır eserlerinden olan Kutb’un “Hüsrev ü Şirin”indeki söz varlığının farklı kronolojik katmanlardaki leksemlerin sınırlandırılması ve onların çağdaş şekillerle karşılaştırılması yöntemine dayanan sistemli incelemesi, bu edebî dilin statüsünü daha kesin belirlemeye, onun kronolojik çerçevesini göstermeye ve o dönemin konuşma diliyle bağlarını tasarlamaya imkân vermiştir3. Yazıtlardaki dili katmanlara ayırmada çok ilginç bir yöntemi de isim kategorileri malzemesi temelinde göstererek G.F. Blagova geliştirmiştir. O, metin bilimi analizinde verimli bir yönteme başvurmuştur. Bu yönteme göre yazıtın dilinin, bir yönüyle dilin sistemini, diğer yönüyle de sisteme komşuluk eden ama henüz sistem dışı olan dil unsurlarını yansıtan katmanlara ne zaman ayrıldığı ele alınır. G.F. Blagova sistemli unsurları “asli olanlar”; ikincileri ise “tali (periferik) olanlar” şeklinde niteler. Asli unsurlar, ya daha önceki edebî dil geleneğine ya da o dilsel toplulukta meydana gelen standart dil tipine dayanan dilsel normu yansıtır. Tali unsurlar ise bu normun çeşitliğini karakterize eder. Nitekim daha 1977 yılında G.F. Blagova Kutadgu 3

Nadjip, E. N. (1979). İstoriko-sravnitel’nıy slovar’ tyurkskix yazıkov XVI veka. Kn. 1. Moskva: Nauka / Vostoçnaya redaktsiya, s. 480.

Dmitriy M. NASİLOV

573

Bilig’deki çekimlemelerde Karluk-Kıpçak türü asli sistemini açığa çıkarmış, arkaik nitelikli Oğuz şekillerinin tali karakterini tespit etmiş, kafiye ve diğer söz sanatlarından dolayı çekim eklerinin sistemsiz kullanımının hangi edebiyat ve üslup koşullarında gerçekleştiğini göstermiştir4. G.F. Blagova’nın geliştirdiği yöntemi kullanarak, F. Nuriyeva Volga Havzasındaki erken devir edebî metinlerinin geniş malzemesi üzerinde Türk-Tatar edebî dilinin şekillenme ve işlevselleşmesinin Altın Ordu döneminde başladığını kanıtlamıştır. Volga Havzasında bu dönemde, yazılı-edebî biçim üzerinden edebî norm niteliği kazanmaya başlayan Kıpçak tipi üst konuşma dilinin oluşumu ve pekişmesi cereyan etmekteydi. Türkolojide “Volga Havzası Türkçesi” olarak adlandırılan o edebî dil değişkesinin temelinde özellikle bu edebî norm yatmaktaydı5. Elbette, burada dilsel olguları işlemenin statik yöntemleri ve olguların sistemli yorumu da işin içinde olduğu için her bir yazılı metni bu planda incelemek büyük emek ve zaman ister. Mamafih böylesi bir analizin sonuçları hem edebî dillerin tarihi için hem de somut bir Türk dilinin tarihî grameri için sembolik malzeme sunmaktadır. Bu nedenle, benzer incelemelerin genişletilmesi çağdaş Türk tarihî metin bilimi, tarih bilimi ve tarihî gramer araştırmalarının önemli bir görevi olarak durmaktadır. Bize göre, ayrıca, bu yaklaşımı runik yazılı anıtlardan başlayarak Eski Türk metinlerinin bütün gövdesi de adeta talep etmektedir. Çok sayıdaki Eski Uygur yazıtları ise henüz bu araştırma doğrultusunun dışında kalmaktadır.

Blagova, G. F. (1977). O metodike izuçeniya morfologii srednevekovıx tyurkskix poetiçeskix tekstov. Voprosı Yazıkoznaniya 3, ss. 86-100; Blagova, G. F. (1982). Tyurkskoye skloneniye v areal’noistoriçeskom osveşçenii. Moskva: Nauka, s. 304. 5 Nuriyeva F. Ş. (2004). İstoriçeskiye i lingvistiçeskiye usloviya formirovaniya tyurko-tatarskogo literaturnogo yazıka zolotoordınskogo perioda. Kazan’: İzdatel’stvo Kazanskogo Gosuniversiteta, s. 376.

574

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

SELÇUKLU VE OSMANLI BEZEME SANATININ ANLATIMINDA KULLANILAN TERİM KARMAŞASI Candan NEMLİOĞLU Orta Asya, Doğu Türkistan’da Turfan’ın yakınında Uygurların Bezeklik olarak adlandırdıkları ilçenin çevresindeki tapınakların1 duvar ve tavan resimleri “Bezeklik” adı ile tanıtılmaktadır. Bezek kelimesinin yerine Anadolu Türk Sanatı’nın tanıtımında “süs” kelimesi kullanılmıştır. Günümüzde ise süsleme anlamında “bezeme” kelimesi kullanılmaktaysa da, Selçuklular Dönemi’nde kullanılmaya başlanan Farsça kelimelere Osmanlıların ilk yıllarında Arapça ve 17. yy.ın 2. yarısından sonra ise Fransızca kelimeler eklenmiştir. Böylece anlatımlarda “oval, beyzi, elips” kelimeleri tek bir şekli anlatmak için yan yana sıralanarak yazılma gibi anlatım hataları başlamıştır. Oysa tek şekle ya da örgeye karşılık, tek Türkçe ad verilmelidir. 1- Selçuklu ve Osmanlı bezeme sanatının tanıtılmasında kullanılması gereken terimler: a- Kelimeler: Uygur Türkçesi; bediz urtur = süslemek, bedizet = süslemek, bedizli = süslü.2 Bezeme (Uygur Türkçesi) (Res.1) = nakş (Ar.) = tezyîn (Ar.)3 = süsleme (günümüz Türkçesi). Bedizçi = ressam, sanatkâr (Uygur Türkçesi). Nakkaş (Ar.) (Res.2) mimari ve kitap tasvirlerin yapan sanatkâr = Osmanlı Nakkaşhanesinde desenleri hazırlayan kişi ya da kişiler= minyatürcü (günümüz Türkçesi) kitap resmi yapan = miniaturist (Fr.-Eng.) Nakkaşhane (Osmanlı Türkçesi) = Bezeme örneklerinin hazırlandığı yer = atölye (günümüz Türkçesi = Atelier (Fr.). Sâz dâden (Far.‫( ) سازدادن‬Res.3) saz çalmak, hazırlamak, süslemek.4 Tasvir (Ar.) = (Res.4) Osmanlı Dönemi el yazma eserlerdeki resimlerin tanıtımı “tasvir” kelimesi ile yapılırken 18.yüzyıl Fransız etkisi ile” minyatür “ kelimesi kullanılmaya başlanmıştır. Miniare (Latince) = miniature (Fr.- Eng) = kitap resmi. Beyzî (Ar.) = yumurta biçiminde olan (Osmanlı Döneminde kullanılan kelime ) (Res.5) Oval = (günümüz Türkçesi) = Ovale ( Fr.) Gülçe = gülbezek (Türkçe) = rozet = rozet çiçeği (günümüz Türkçesi, Fransızcadan uyarlama) = rose (Fr.) = gül, rosette (Fr.) = yakaya takılmak için çeşitli biçimlerde yapılan nesne. Kurs (Ar.) = daire şeklinde olan = Şemse (Ar.) güneş şeklinde olan = Madalyon = (günümüz Türkçesi) Médaillion (Fr.)(Res.6a- b) Kenar suyu = su yolu5 = ortada yer alan bezemelerin dört taraftan çevrilmesi, halı, çin vd.= bordür (günümüz Türkçesi) = bordure (Fr.) Tahrîr (Ar.) = Yazma, yazılma. Tahrirli (Osm) = Kenar çizgileri belirtilmiş örgü (motif) Kontur (günümüz Türkçesi) = contour (Fr.) 1

2 3 4

Esin, E (2004). Uygur tapınaklarını “Uygur Külliyesi” olarak adlandırmıştır. Külliye Arapça yapılar topluluğu anlamına gelmektedir. E.Esin, 18. Tekin, Ş (1993). 14. Osmanlıca da kullanılan bu kelimelerin anlamları için bkz.F.Develioğlu, 2000,802. Sâz dâden - sâz zeden = saz çalmak. Çift kelimeli fiillerdir. M.Kanar, 1998,338. Farsça sâz dâden kelime gurubu Türkçeye “saz yazmak” ya da “saz kolu” olarak tercüme edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Türkçe “saz” kelimesinin Farsça karşılığı “ney” dir. M. Kanar,1998,667. D. Hasol,1995,149.; H.Özönder, 2003, 108, 179. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 575-578

576

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Biçim (Türkçe) = dış görünüş, somut sanatlarda belli bir konunun çizilerek hazırlanması = Form (günümüz Türkçesi) = forme (Fr.)6 Konu (Türkçe) = bir yazıda ya da eserde işlenen düşünce. Tema (Yun.) yazılı yapıtta ya da sanat eserinde işlenen konu. Evren ( Uygur Türkçesi)7 = Ejder ( Far.) = Dragon ( Eng) = Efsanevi bir hayvan.(Res.7a-b) Meander /meandre (Fr.) = aşık yolu Taçkapı = yapının görkemli ve bezemeli ana giriş kapısı = portal (günümüz Türkçesi = portail(Fr.) (Res.8a-b). b- Teknikler: Mural (Eng) = duvar ve tavana ( kubbe) yapılan resim. Fresco (Eng.) = yaş sıva üzerine uygulanan resim. Fresko / Fresk = duvar resmi (günümüz Türkçesi).8(Res.9) Boyar madde: Bitkisel - hayvansal – madensel olmak üzere doğal şekilde elde edilir. Bu boyar malzemenin kök boya olarak anlatımı teknik yanlışlığa neden olmaktadır.9 Altın = işlemeye elverişli kıymetli maden.10 Tezhib (Ar.)= kitap bezeme örneklerine verilen ad. Tezhib, tasvir sanatı ve kalem işlerinde 24 ayar altın kullanılmasına karşın yanlış olarak anlatımlarda “altın yaldız” tanımı kullanılmaktadır. Oysa yaldız maddenin kendisi değil benzeridir. Sayvan ( Osmanlıca) = bezeme amaçlı kullanılan belirli biçimlerdeki parçalar11 = sâye-bân (Far.) = gölgelik = aplik (günümüz Türkçesi) = appliqué (Fr.) = bir yere süs olarak takılan parça, takıt. (Res.10a-b) merdiven şeklinde dereceleri olan çatma tavan, kubbe. Mukarnes (Ar.) = merdiven şeklinde dereceleri olan çatma tavan, kubbe vd. = Mukarnas (Osmanlı Türkçesi) = Stalaktit (günümüz Türkçesi) = Stalaktos (Yun.) = damla damla akan şey, mukarnas. Sarkıt (Türkçe) = sarkan herhangi bir bezeme örgesi. Heterojen ( günümüz Türkçesi) = heterogen (Yun.) ayrı cins, ayrı tür. ”Heterojen bir yapı” = ”ayrı özelikte(cinste-türde) bir yapı” olarak anlatılmalı. Şebeke (Ar.) = ağ gibi yapılmış, kafes şeklinde olan. Ajur (günümüz Türkçesi) = Ajour (Fr.) = kafesoyma. Restoration (Fr.) = onarım, protection (Fr.) = koruma. Restorasyon (günümüz Türkçesi). 2- Değerlendirme ve öneriler a- Değerlendirme Günümüz “Geleneksel Türk Sanatları” eserlerinin tanıtımında tezyinat kelimesinin yerine daha çok bezeme ve süsleme kelimeleri kullanılmaktadır. Ancak anlamları tam olarak

Form, biçim kelimesinin tam karşıtı olarak verilmektedir. D.Hasol, 1995,167. Esin, E (2000). 122,159. (Resim 22,208) 8 Teknik terimlerin tanıtımında D.Hasol’un Mimarlık Sözlüğü’ndeki açıklamalardan yararlanıldı. D.Hasol,1995,170 9 Türkiye’deki kütüphanelerde 600 000 el yazma eserde pek çok tasvirli sayfa bulunmasına karşın bu örneklerin hiçbirinin teknik incelemesi yapılmamıştır. Avrupa da bu konuda ayrıntılı çalışmalar yapılmaktadır. Bkz. Ed. R.L.Feller , 1986,3 cilt. 10 Altın çeşit ve kullanım özelliği ile ilgili bilgi için bkz. H.Özönder, 2003, 6-7-8. 11 Sayvan ile ilgili diğer anlamlar için bkz. N.İslimyeli,1976, 710-721. 7

Candan NEMLİOĞLU

577

kavranılmamış olan bu kelimelerle yanlış cümleler kurulmaktadır. Örneğin; “Kandiller bezemelerle (süsleme) süslenmiştir”. (Res.1) “Nakkaşhane yani atölye” tarzındaki bir açıklama da Osmanlı Döneminde kullanılan bir kelimenin Fransızcadan uyarlama bir kelime ile yapılan açıklamasıdır. Farsça çift kelimeli olan “sâz dâden” = saz çalmak, süslemek anlamlarına gelen fiil 18. yüzyıl Osmanlı yazarları tarafından yanlış anlaşılmış ve değerlendirilmiştir. 16. yüzyılda Tebriz’den Osmanlı Saray Nakkaşhanesinde nakkaşbaşılığına kadar yükselen ve kendi çizim tarzını belirleyen Şah Kulu’nun eserleri 18. yüzyıl yazarları tarafından “saz yazmak” ve “saz kolu “12 tarzı olarak adlandırılmış olması, yüzyılımızda da “Saz Üslubu” adı ile sürdürülmektedir. (Res.3) Bu adlandırma Farsçanın doğru anlaşılmamış olmasından kaynaklanmalıdır. Saray nakkaşbaşılarından olan Kara Memi’nin çalışma tarzına Kara Memi tarzı denildiği gibi Şah Kulu’nun çalışma tarzına da Şah Kulu tarzı denilmelidir. Oysa ince uzun hançer yaprakları, hataîler ve evren gibi Uzak Doğu kökenli hayvan tasvirleri ile yapılan bezeme örnekleri 20. yüzyılda “Saz Yolu ”13 ya da “Saz Üslubu”14 olarak adlandırıldı. Fatih Sultan Mehmet Han’ın diz üstü oturarak yapılan tasviri ki bu oturuş tarzı Türk örf ve âdetinin bir özelliği olmasına karşın15 tasvir “Fatih’in portresi” kelimeleriyle tanıtılmaktadır.(Res.4) Osmanlı Devleti’nde saraya bağlı Nakkaşhanede nakkaşbaşı denetiminde hazırlanan çizimler nakkaşlar tarafından yapılara uygulanırdı. Günümüz kitap resmi tanıtımlarında tasvir ile birlikte minyatür, tasviri yapan kişilere de ressam ya da minyatürcü denmektedir. Bir Türk sanatı olan halıların tanıtımında bile ne yazık ki kenarsuyu ya da su kelimesi kullanılmayıp bordür kelimesi kullanılmaktadır. Gülçe–gülbezek-hataî kelimelerinin Avrupalı yazarlar tarafından rose ya da rosette kelimeleriyle yazılmış olmaları, bu yazıların Türkçeye çevrilişinde ise rozet kelimesiyle yazılmasına neden olmuş ve bu yanlış anlatım devam etmektedir. Günümüzde beyzi kelimesi yerine oval kelimesi kullanılmaktaysa da bazı yayınlarda beyzi ve oval kelimeleri birlikte kullanılarak anlatım hatası yapılmaktadır. (Res. 5) El yazma eserlerin ciltlerinde ortadaki yuvarlak ya da beyzi şekillerindeki bezemeler şemse olarak adlandırılırken, mimari bezemelerdeki (kalem işleri) yuvarlak ya da beyzi şekiller madalyon olarak tanıtılmaktadır. (Res.6a-b) “Halı” tüm dünyada Türklere özgü bir sanat olarak kabul edilmiştir.16 Ancak halı desenlerinin tanıtımında yabancı kelimeler kullanıldığı gibi kenar suyu ya da suyolu kelimelerinin yerine günümüzde Fransızca olan bordür kelimesi kullanılmaktadır. “Evren” kelimesi Türkçe olmasına karşın, bu efsanevi hayvan Türk sanat eserlerindeki tanıtımı Farsça olan “ejder” kelimesi ile yapılmıştır. Günümüzde ise dragon ile ejderin aynı sayfada yer aldığı yayınlar vardır. (Res. 7a-b). Günümüzde Selçuklu ve Osmanlı eserlerinin anıtsal kapıları yayınlarda “portal” kelimesi ile tanıtıldığından toplumumuz “taç kapı”’nın anlamını dahi bilmemektedir. (Res.8a-b) 12

13 14 15

B.Mahir, Müstakimzade Süleyman Saadeddin Efendi’nin “saz yazmak”, Ayvansarayî’nin “saz kolu” adını verdiğini belirtir. B.Mahir,1994,7,128. Saz Yolu, Mad., için bkz.H.Özönder, 2003, 173-174. Saz Üslubu ile ilgili bilgi için bkz. B.Mahir, 1987,123-133. Türklerde çökerek oturmak ile ilgili gelenek için bkz.E.Esin, 1970, 231-242; Fatih Sultan Mehmet Han’ın tasviri ile ilgili geniş bilgi için bkz.C.Nemlioğlu,2007, 284. Dünyanın en eski halısı olarak kabul edilen “Pazırık” ile ilgili bilgi için bkz. E.F.Tekçe,1993,18-26.

578

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Türk Tezyini Sanatlarında Motifler” adıyla Türk örgelerinin tanıtıldığı kitapta Türk kelimesinin dışındaki” “tezyin ve sanat” kelimeleri Arapça “motif” kelimesi ise Fransızcadır. İngilizcede duvar ve tavan (kubbe) resmi “mural painting ya da “ wall painting” kelimeleri ile belirtilip “fresco” (yaş sıva) ve “secco” (kuru sıva) teknikleriyle tanıtılırken, Türkçede günümüz yayınlarında duvar ve tavan resimleri fresko ya da fresk olarak yazılarak kuru sıva üzerine yapılan uygulamalarda yanlış tanıtılmış olunmaktadır. (Res.9) Sayvan kelimesinin yerine de ne yazık ki Fransızca kökenli aplik kelimesi kullanılmaktadır. (Res. 10a-b) Camilerimizdeki mahfil korkulukları “şebeke ve ajur” tekniğiyle yapılmıştır şeklindeki anlatımla iki aynı anlamlı yabancı kelime yan yana yazılarak yanlışlık yapılmakta oysa Türkçe karşılığı olan “kafesoyma” kelimesi kullanılarak bu yanlışlık önlenebilinir. Tarihi eserler üzerinde yapılan işlemlerin “koruma ve onarım” olarak açıklanması gerekirken yalnızca “restorasyon” kelimesi ile açıklanması eksik bir anlatımı da ortaya koymaktadır. Ne yazık ki Türk sanatını tanıtan eserlerin Türkçe anlatımını sağlayacak kelime zenginliği olmasına karşın günümüzde özellikle Fransızca ve Yunanca (Latin kökenli) kelimelerden uyarlama örneklerin kullanıldığı yazılı kaynaklarda görülmektedir. b- Öneriler  Türk Dil Kurumu ya da Kültür Bakanlığı tarafından mesleki yazıları incelemek üzere bir “Bilimsel Heyet” kurulmalı!  Yetkili heyet anlatımlarda kullanılması gereken kelimeler üzerinde fikir birliğine varmalı ve bu durumu ilgili kurumlara bildirmeli!  Özellikle devlet kurumları tarafından yayınlanacak olan kitapların yetkili heyet tarafından incelendikten sonra yayını yapılmalı! Kaynakça Develioğlu, Ferit (2000). Osmanlıca – Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara. Doğan, Hasol (1995). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, İstanbul. Esin, Emel Bağdaş ve Çökmek Türk Töresinde İki Oturuş Şeklinin Kadim İkonografisi, Sanat Tarihi Yıl., III 1969-70, 231-242. İstanbul. Esin, Emel (2004). Orta Asya’dan Osmanlı’ya Türk Sanatında İkonografik Motifler, İstanbul. Feller, Robert L. (1986). Artist’s Pigments A Handbook of Their History and Characteristics, vol.3. Oxford İslimyeli, Nüzhet (1976). Sanat Terimleri Ansiklopedisi, c.1-2. Ankara. Kanar, Mehmet (1998). Büyük Sözlük Farsça Türkçe, İstanbul. Mahir, Banu Şahkulu (1994). (Mad.) Dünden Bugüne İstanbul Ansk. İstanbul: 7, 128. Mahir, Banu (1987). Osmanlı Sanatında Saz Üslubundan Anlaşılan, ae,II ,123-133. Nemlioğlu, Candan (2007). Fatih Sultan Mehmed Han Döneminde Resim ve Tasvir Sanatı,20052006 Fatih Sempozyumu I-II Tebliğler, 278-293. İstanbul. Özönder, Hasan (2003). Ansiklopedik Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri, Terimleri Sözlüğü, Konya. Tekçe, Fuat E. (1993). Pazırık Altaylardan Bir Halının Öyküsü, Ankara. Tekin, Şinasi (1993). Eski Türklerde Yazı, Kâğıt, Kitap ve Kâğıt Damgaları, İstanbul.

ÇAĞDAġ TÜRKOLOJĠDE YENĠDEN YAPILANMA ġARTLARI ÜZERĠNE (TÜRKOLOJĠ STRATEJĠ DENEMESĠ) Kamil Veli NERĠMANOĞLU Dünyada, özellikle Avrasya coğrafyasında 250 milyondan fazla Türk kökenli insan yaşamaktadır. Başta Türkiye Cumhuriyeti olmak üzere diğer altı Türk Cumhuriyeti, aynı zamanda Rusya, Balkan ülkeleri, Çin ve İran’da… yaşayan Türk topluluklarına yönelik çalışmalarda Türkoloji bir bilim alanı olmakla jeopolitik, kültürel ve bilimsel önemi ile de ortaya çıkmaktadır. Etkin, sağlıklı ve sonuç getirecek strateji ve politikalar ortaya koyabilmenin temel unsurlarından biri de Türkoloji’de kapsamlı ve derin akademik araştırma ve uygun tartışma ve fikir alışverişi ortamlarının oluşturulmasıdır. Türk olmayan dünya halklarında Türk diline, tarihine, kültürüne karşı büyük ilgi ve merakın bulunması, medeniyetlerin diyalogu konseptinin gerçekleşmesinde önemli şartlardan biridir. Deneyimlerin de ortaya koyduğu üzere, akademik çalışmalar, altyapı çalışmaları ile desteklenmedikten sonra resmi ya da sivil olsun hiç bir teşebbüsün ciddi sonuçlar elde edemediği kuşku götürmeyen bir gerçektir. Bu çalışma ve inisiyatifler birbirini tamamladıkları ölçüde başarılı olabilmekte ve etkinlik kazanabilmektedirler. Bu bağlamda ele aldığımızda, Türkiye’nin bu bölgeyle ilişkileri maalesef daha çok resmi girişimlerle sınırlı kalmış ve ilişkiler resmi kurum ve enstrümanlarla sürdürülmüştür. Akademik ve sivil toplum kuruluşlarına sembolik bazı inisiyatifler dışında konseptsel ve köklü çalışma şansı verilmemiştir. Bu da ilişkilerin sivil toplum temelinden eksik, hatta yoksun kalmasına sebep olmuştur. Bugün ilişkilerdeki bu boşluk açık bir şekilde kendisini hissettirmektedir. Diğer küresel ve bölgesel güçlerin yaptığı gibi, devlet kurumlarının ifade edemediklerini ve uygulamaya geçiremediklerini ya da yetersiz kalınan hususları tamamlamada akademik kurumlar ve sivil toplum kuruluşları en önemli enstrümanların başında gelmektedir. Bundan yoksun yürütülen bir politika ciddi eksiklikler taşıyacak ve açıklar verecektir demektir. Çift kutuplu sistemin ve SSCB’nin dağılması sonucu yaşanan küresel depremin ardından dünya yeniden yapılanmaya başlamıştır. Buna bağlı olarak birtakım jeopolitik realiteler de ortaya çıkmıştır. Bunların başında Türk Devlet ve Toplulukları, başka deyişle Türk Dünyası realitesi gelmektedir. 20. yüzyılın sonu ile 21. yüzyılın başlarından itibaren, Türkoloji birçok küresel meselenin kaderini belirleyen bir gerçek halini almıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nden ve KKTC’den sonra Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan... ve Rusya içinde özerk cumhuriyetler ve vilayetler de dahil olmakla Türk Dünyası, 51 milyon km2 arazisi ve üzerinde yaşayan aşağı yukarı 250 milyon nüfusu ile dünyanın en önemli kara parçasını ve ana jeopolitik alanını oluşturmaktadır. Bugünün dünyası, bir şeylerin bilinçaltında var olmasını yeterli bulmamaktadır. Günümüz koşulları, somut ve akılcı düşünce ve eylemler talep etmektedir. Bu bakımdan, en büyük ve köklü medeniyetlere beşiklik yapmış Türk Dünyası coğrafyası; kendi ortak tarihsel, sosyal, ekonomik, kültürel, coğrafi, jeopolitik ve jeostratejik imkânlarını çok iyi görebildiği ve değerlendirebildiği takdirde istikrarını sağlayabilecek ve yarının barış ve refah bölgesine doğru emin adımlarla yürüyebilecektir. Bunun temel unsurlarından biri de, Türkoloji veya Türklük Bilgisi - Türk bilimidir. 200 yıldan beri var olan Modern Türkoloji, Türk Dünyasının oluşması ile yeni sosyal, bilimsel boyut kazanmıştır. Yeniçağda dil, edebiyat, tarih, kültür araştırmaları ile beraber, bölge ülke ve halklarının dününün, bugününün ve geleceğinin öğrenilip tetkik edilmesi, sorunların tartışılıp Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 579-587

580

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

çözüm üretilebileceği ortamların oluşturulması, yapılacak konseptsel çalışmalarla buradan elde edilecek neticeler esasında kalıcı çözümlerin ortaya konulması ihtiyacı doğmuştur. Bu çalışma ortamlarının oluşturulabilmesi halinde, yarınların temeli güçlü, rasyonel, karşılıklı saygı esasına dayalı, mütekabil çıkarları göz önünde bulunduran, vizyoner konsept ve projeler üretilebilecektir. Bizim sunmak istediğimiz konseptin ana çizgilerine geçmeden evvel bu konseptle ilgili birkaç önemli noktayı vurgulamak isteriz. Yeniden yapılanma gerekliliği Türkolojinin geride kalması, çıkmaza girmesi olgusu değildir. Öyle değilse, o halde nedir? Tasvir, metin okuma veya eski gramer şablonları Türkolojinin gelişim yollarını tıkayabilir ve kalıplaşmaya götürebilir. Bu durumun ortadan kaldırılması, üniversite dil eğitiminde eğitim ve dil-edebiyat fakültelerinin eğitim ve öğretim sisteminin değiştirilmesi ve modernleştirilmesi ile mümkündür. Bu değişim ve dönüşüm yoruma ve tartışmaya açık olmalıdır. “Üstat böyle buyurmuştur” ilkesiyle Türkolojiyi yenileştirmek mümkün değildir. Yapılacak şey, üstatları bugünün talebine ve bağlamına getirmek, yorumu zamana ve zemine uydurmaktır. Kaşgarlı Mahmud’tan Ali Şir Nevai’ye, Bergamalı Kadri’den Mirza Kazım Bey’e, İsmail Gaspıralı’dan Vilhelm Thomsen’e, Vasili Vasilyeviç Radloff’tan Anna Marie von Gabain’e, Wilhelm Bang’a, Kaara Brokkelman’a, Fuat Köprülü’ye, İbrahim Kafesoğlu’na, Sergey Malov’a, Aleksandr Kononov’a, Nikolay Katanov’a, George Clauson’a, Ahmet Caferoğlu’na, Muharrem Ergin’e, Gerhard Doerfer’e, Suzanna Kakuk’a, Hasan Eren’e, Mirfatih Zekiyev’e, Bibigül Orazbayeva’ya… uzanan yol üstatlar yoludur. Türkçeyi inceleyen, Türk dilinin ve kültürünün temel taşlarını ortaya koyan bu Türkologların her biri başlı başına birer ekoldür. Kaşgarlı Mahmud, karşılaştırmalı dil metodunu Frans Bopp’tan ve Rasmus Rask’tan 7.-8. yüzyıl öncesinde ortaya koymuştur. Ali Şir Nevai “Muhakemetü’l-Lugateyn”de kendi dilinin kelimelerini yan yana sıralayarak bu dilin Farsçadan üstünlüğünü tespit etmiş ve ana diline Arapça, Farsça gözüyle değil, Türkçenin gözüyle bakmış, Türkçeyi Türkçenin anahtarıyla açmayı başarmıştır. Her ekol bir başlangıç, bir metot olarak dünyaya gelmiş ve bu araştırmalar zincirinde Türkçenin ses, kelime, yapı, tarih, kültür varlığı, kendine has özgünlüğü ile ortaya konulmuştur. Zaman geçtikçe yeni ihtiyaçlar doğmuş; bilimin sonsuzluk yolu kendi kendini yenileme, dünya bağlamında değişme gereksinimi duymuştur. Bu gereksinimi dilbiliminde zamanla ortaya koyan Humboldtlar, Saussurelar, Jakobsonlar, Yelmisevler, Serebrennikovlar… Türkoloji gündemine getirmişlerdi. Bir diğer yönden matematiğin, fiziğin, bilişim alanlarının, özellikle de bilgisayar tekniğinin, iletişim dünyasının getirdiği gelişmelerle beraber yeni bakış sistemi meydana gelmiştir. Eğitimin görsel paradigmaları modern Türkolojinin bütün alanları için zorunludur. Türkolojinin aşırı bir şekilde metin (özellikle divan ve el yazması metinlerinden) okunmasına kaydırılması, klasik alanlardan (edebiyat, tarih, güzel sanatlar…) uzaklaşarak yalnız dil üzerinde yoğunlaşması da modern Türkolojinin yetersizliğinden sayılabilir. Biz asla metin okunmasına karşı değiliz. Özellikle V. Thomsen’den sonra Orhun-Yenisey metinlerinin toplanması, tetkik edilmesi ve Uygur, Arap, Ermeni alfabeleri ile yapılan metin araştırmalarını önemli sayıyoruz. Fakat kuramsal dilbilimin, lengo-kültüreloji, lengo-poetik, psiko-lengüistik, sosyo-lengüistik, matematik lengüistik alanlarında gerekliliğini yeterince ortaya koyamıyoruz. Türkoloji konsepti klasik Türkoloji ile çağdaş Türkolojinin birliği, ortaklığı, teorik ve deneysel araştırmaların sentezi, bilimler arası disiplinlerin bakış açısını birleştirmek bakımından önemli sayılabilir.

Kamil Veli NERİMANOĞLU

581

Müzakere, tartışma bağlamında daha olgun bir konseptin hazırlanması ve onun Türkoloji okullarının işbirliği, fikir birliği ile işlenip kabul edilmesi ile Türkolojinin gelecekteki başarıları için ciddi bir temel oluşturacağı fikrine inanıyoruz. Biz bir araştırmacı Türkolog olarak bahis konusu problemlerin tepeden inme bir anlayışla değerlendirmiyoruz ve Türkolojinin ulaşacağı hedeflerine karşı kötümser de değiliz. AvrupaGermen dilbiliminde, Roman dilleri alanındaki araştırmalarda, çağdaş dilbilim metotları üzerine dünyada gerçekleştirilen araştırmalarda Türkolojinin kritik noktalarını, eksikliklerini, araştırma derinliği ile bazı problemlerinin varlığını saklamak ve Türkolojiyi güllük gülistanlık olduğunu göstermekten uzak olduğumuzu belirtmeyi kendimize bir borç biliyoruz. Politikada ve devlet hayatında, din tarihinde ve ideolojilerde, ekonomi ve sosyal yapılarda yeniden yapılanma gereği kendini defalarca ispat etmiştir. Yeniden yapılanmanın değişim ve dönüşüm boyutları, eskinin klişelere bağlı kalmadan yeniden yaşamasına imkân vermektedir. Sanatın güzellik kurallarının esasında bir üretim faaliyeti olduğunu ispatlamak bilimin görevidir. Neden Yunus’un dili akıcıdır, berraktır, sıra dışıdır, aydan arı sudan durudur sorularını cevaplandırmak için ses estetiği, cümle yapısı, kelime zenginliği ve onların anlam nüanslarının, çalarlarının bilimsel yöntemlerle araştırılması önemli olduğu kadar görsel Türkolojinin şemalara, modellere, cetvel ve haritalara dayanan eğitim ve öğretim sistemi sadece pedagojik bakımdan değil, kuramsal ve yöntembilim ilkeleri bakımından da büyük önem taşıdığı ortadadır. “Türkçenin grameri yazılmış mı?” diye sorulursa bizce Ali Şir Nevai’nin dışında Türkçenin yapısı, birleşim ve değişim kuralları, Arap, Fars, Avrupa, Rus modeli, kalıbı ile biçimlendirilmiş ve yazılmıştır. Bu doğru mu yanlış mı, olumlu mu olumsuz mu sorularını bir tarafa koyarsak bu sorunun cevapları farklı olabilir. Bizce Türkçenin kendi grameri, kelime dizimi kuralları temel alınmakla yeniden yazılabilir. Bu tip araştırmaların olmadığını vurgulamak isteriz. Bizce dil bilimcilerinin, Türkologların, matematikçilerin, bilişimcilerin iş birliğiyle Türkçenin gramerinin yazılması kaçınılmazdır. Veya Türkçenin sözlükleri, çağdaş talepleri karşılayabilir mi ya da ne derece karşılayabilir? En önemlisi “Türkçenin zaman ve zemine bağlı olan sözlüğü mevcut mu?” sorusuna ne yazık ki yine de olumsuz cevap vermek zorundayız. Evet, Türk lehçelerinin güzel sözlükleri yok değildir, fakat deyimleriyle, alıntıları ve eski kelime varlığıyla kapsamı bir milyondan fazla olabilecek sözlüğümüz de mevcut değildir. Bunun yanı sıra ağız sözlüğü, yazar sözlüğü, kelime üretme sözlüğü, ters veya akis sözlüklerin olmaması veya az olması durumu ile karşı karşıyayız. Yeri gelmişken görsel Türkolojiye, eğitim-öğretim ve kuramsal bakımdan ciddi ihtiyaç olduğunu saklamak da gereksizdir. Şemalar, modeller, haritalar bu bakımdan vazgeçilmez kaynaklardır. Sanal dünyadan “Google” sayfasından indirilmiş haritalar, Hunların, İskitlerin, Göktürklerin bugüne kadar uzanan dil hareketliliğini, politik değişmeleri, savaşları, barışları, güçleri, İpek Yolu tarihi gerçeğini anlamak ve anlatmak bakımından önemlidir. Sanat, her zaman yeni, tekrarsız ve özgündür. Bilimsel çalışmalarda olduğu gibi Türkoloji ile ilgili ne kadar önemli derli toplu ve tutarlı araştırmalar yapılırsa yapılsın zamanla eskimeye, çağın taleplerini karşılamamaya mahkûmdur. Bilimin eskimesinin nedeni yeni gözlemler, yeni metotlar, yeni bakışlar ve sonuçlardır. Bu anlamda Türkoloji eserlerinin değerini vermekle birlikte yeniçağın taleplerine uygun araştırmaları gerçekleştirebilmek kaçınılmazdır. Mesela, E. R. Tenişev’in Türk edebi dillerinin ayrılma ve birleşme süreçlerine hasrolunmuş yazıları, Azerbaycan’da merhum akademisyen M. Şiraliyev’in iştiraki ve başkanlığıyla Azerbaycan Türkçesinin diyalektoloji atlasının yüksek seviyede hazırlanması, D. Vasilyev’in Tuva yazıtları üzerindeki gözlemleri, M. Zekiyev’in Türk etnogenezisinin yeni konseptte takdimi ve Anna Vladimirovna Dıbo’nun 2007’de Moskova’da yayınlanmış “İlk Türklerin Dil Temasları” eserleri

582

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

bu yenilik arayışlarının örneği olarak verilebilir. Ahmet B. Ercilasun’un “Türk Dili Tarihi”ni yeni sistemde oluşturarak ders kitabı olarak eğitimde kullanılmasını, Halûk Şükrü Akalın’ın bilişim tekniği ile yapılan dil araştırmalarına önem vermesi ve yol açmasını göstermemek olmaz. Artık Türkolojide fişleme, yapıştırma, parmak hesabı istatistik devri geçti. Metnin veri tabanı ve her türlü istatistikî bilgiler yeni metotlarla tespit edilmektedir. Metnin ses, kelime, şekil grupları, kelime üretme modelleri, cümle yapılarının tam analizini gerçekleştirebilen programlar mevcuttur. Veri tabanlarının binlerle matris hesaplamaları, metnin çok yönlü analizine imkân vermekle birlikte dil eğitimine daha ciddi yarar sağlayabilir. TÜRKOLOJĠ KONSEPTĠNĠN ANA HATLARI I. Türk Dillerinin Genel Yapısı ve Bölünmesi Türkoloji Araştırmaları Tarihi (M. Kaşgarlı, B. Kadri, M. Kazım Bey, M. F. Ahundzade, İ. Gaspıralı, A.B. Hüseynzade, Z. Gökalp, F. Köprülüzade...) Türk Dili Tarihi Ural-Altay Dilleri Ana Altayca-İskit-Hun devri a) Köktürkçe (Orhun-Yenisey abideleri) b) Uygurca Orta Türk Devri Doğu Grubu (Karahanlı, Harezm, Çağatay) Batı Grubu a) Eski Anadolu Türkçesi (1453 yılına kadar) b) Kıpçak Türkçesi 1. Müslümanlığa ait metinler 2. Hıristiyanlığa ait metinler En Yeni Türkçe 1. Güney-Batı Grubu (Oğuz Lehçeleri) Osmanlıca (1453-XIX. yy) Türkiye Türkçesi (son yüzyılın edebi (yazı) dili) Güney-Batı grubunun ağız ve şiveleri: a) Anadolu Türkçesi b) Gagavuz Türkçesi c) Azerbaycan Türkçesi d) Türkmen Türkçesi 2. Batı Grubu (Kıpçak Lehçeleri) a) Karay, Karaçay ve Balkar Türkçeleri b) Kırım Tatarcası ve Kumuk Türkçesi c) Kazan Tatarcası ve Batı Sibirya Şiveleri d) Başkurt Türkçesi

Kamil Veli NERİMANOĞLU

3. Orta Grup Kazak, Karakalpak, Nogay, Kumuk, Karaçay, Malkar, Truhmen Türkçeleri 4. Doğu Grubu (Karluk Lehçeleri) a) Özbek Türkçesi b) Yeni Uygur Türkçesi c) Sarı Uygur ve Salar Şivesi 5. Kuzey Grubu (Kıpçak Lehçeleri) a) Altay şivesi b) Abakan şivesi c) Sayan ve Karakaş şiveleri Tuva Türkçesi Yakut (Saka) Türkçesi Bulgar Türkçesi Hunca, Tuna ve İdil (Volga) Bulgarcası Çuvaş Türkçesi II. Edebiyat Ġslam’dan Önceki Dönem a) Göçebe ve Akıncı Devrin Edebiyatı b) Yerleşik Devrin Edebiyatı (Burkancı-Manici ve Hıristiyan Türklerinin edebiyatı) Ġslam-Türk Devri İlk Müslüman Türklerin Edebiyatı (Karahanlı-Harezm edebiyatı) Çağatay Edebiyatı Beylikler ve Osmanlıların İlk Devrinde Anadolu’da Tercüme Edebiyatı Anadolu Halk Edebiyatı ve Destanlar Tasavvuf Edebiyatı Divan Edebiyatı a) Başlangıç (XV. yy. sonuna kadar) Devri b) XVI-XVII. yy. c) XVIII-XIX. yy. Yeni Türk Edebiyatı a) Tanzimat Edebiyat b) Servet-i Fünun Edebiyat Genç Türkler Devri Edebiyatı Cumhuriyet Devri Edebiyatı Azerbaycan Edebiyatı Özbek Edebiyatı Türkmen Edebiyatı Tatar (Kazan, Kırım, Sibirya) Edebiyatı Başkurt Edebiyatı Kazak Edebiyatı

583

584

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kırkız Edebiyatı Kuzey Kıbrıs Edebiyatı Balkan Halkları Edebiyatı III. Tarih Hun Tarihi Kök-Türk Tarihi Uygur-Karluk- Basmıl-Türgiş Tarihi Kuzey Türkleri (Hazar - Peçenek vb.) Tarihi Karahanlılar İlk Müslüman Türk Devletleri Altun Ordu Babür İmparatorluğu Selçuklular Anadolu Selçukluları Mısır ve Suriye’deki Türkler Anadolu Beylikleri Osmanlılar Osmanlı Devletinin Kuruluşu Osmanlı Devletinin Yükselme Devri Osmanlı Devletinin Dağılma Devri Kurtuluş Savaşı ve Atatürk Devrimleri Tarihi Türk Dünyası Genel Türk Tarihi Atlası IV. Kültür Güzel Sanatlar İslamiyet’ten Önceki Türk Sanatı a) Yazıtlar b) Duvar Freskleri c) Tamgalar d) Halı Sanatı e) Minyatürler, Güzel Yazı – Türk Hat sanatının şah eserleri e) Musiki f) Mimari g) Mutfak Kültürü Türk-İslam Sanatı V. Bilim ve DüĢünce Tarihi İslam’dan Önceki Türk Düşüncesi Osmanlılarda ve Başka Coğrafyalarda Yaşayan Türklerde Felsefe ve Bilim VI. Toplumsal Hayat İslam’dan Önceki Dönemde İdari Teşkilat, Devletçilik ve Hukuk

Kamil Veli NERİMANOĞLU

585

Selçuklularda, Osmanlılarda ve başka Türk devletlerinde: a) İdari Teşkilatlar b) İktisadi Teşekküller (şekillenmeler) c) Toplumsal Tabakalaşma, Yardımlaşma, Yerleşme ve Başka Önemli Şekillenme ve Evreleri d) Aile, Örf-Adet, Töre e) Hukuk, Demokratik Devlet Anlayışı VII. Uluslararası ĠliĢkiler Tarih boyunca Türk devletleri ve Çin, Hindistan, İran, Rusya, Avrupa, Balkan Ülkeleri Uluslararası İlişkileri Tarihi VIII. Din ve Ġnanç Göçebe ve Akıncı Türklerde Dini Tasavvurlar Burkan Dini ve Türkler Arasında Yayılışı Mani ve Hıristiyan Dini IX. Ġslam ve Türkler Türklerin İslam Dinini Kabulü ve Benimsemeleri Türklerin Kabul Ettikleri Mezhepler Tasavvuf ve Tarikatlar Batılılaşma Akımları Karşısında Din, Laiklik Halk Hikayelerinde ve Halk İnanışlarında Burkancılığın ve Şamanlığın İzleri Bugünkü Asya Türklerinde Şamanlık X. Diğer Alanlar Türk Dünyası Coğrafyası Türk Dünyası Ekonomisi Türk Dünyası Felsefe ve Sosyolojisi Türk Dünyası Antropolojisi ve Halkbilimi Avrasya Teorileri, Avrasya hareketleri - Türkoloji Araştırmaları Merkezi kendi faaliyet ve programını devlet kurumları (Türk Dil, Tarih, Kültür, Yüksek Kurumu merkezleri - Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Kültür Merkezi ile, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TRT, TÜBİTAK, TİKA, TÜRKSOY ve uygun amaçlı sivil toplum örgütleri ile (vakıflar, merkezler, dernekler...), aynı zamanda Türk Cumhuriyetleri ve Topluluklarının dil, tarih, kültür merkezleri, bilimler akademileri ve ABD, Avrupa, Asya, Rusya... Türkoloji Merkezleri ile koordine edilecek, ortak proje ve faaliyetlerin hazırlanması, kongre, sempozyum ve seminerlerin gerçekleştirilmesi; - Teorik açılımlı, koordine amaçlı uluslararası «Türkoloji» dergisinin yayınlanması; - Türkoloji bilgi bankasının, internet ağının ve arşivinin oluşturulması; -Türk-Sümer, Türk-Çin, Türk-Hint, Türk-Slav, Türk-Germen... Dil, Kültür, Tarih ilişkilerinin daha derinden araştırılması ve karşılaştırılması; - Türk dilinin, tarihinin, kültür ve edebiyatının kitle iletişim araçları vasıtasıyla dünya seviyesinde tebliğinin geniş alanda sistemli şekilde gerçekleştirilmesi;

586

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

- Türkoloji klasiklerinin (M. Kaşgarlı, B. Kadri, M. Kazım Bey, M. F. Ahundzade, İ. Gaspıralı, A. Recaizade, Z. Gökalp, A. B. Hüseyinzade, V. Thomsen, V. Radloff, F. Korş, S. Malov, A. Samoyloviç, A. Gabain, K. Menges, F. Zeynalov, Y. Nemet, H. Yarring, J. Deni, A. Kononov, N. Baskakov, A. Tenişev, S. Klyaştornı, A. Şçerbak, F. Köprülüzade, N. S. Banarlı, A. N. Tarlan, A. Gölpınarlı, A. Tanpınar, M. Kaplan, H. Eren, A. Caferoğlu, Z. V. Toğan, İ. Kafesoğlu, E. Esen, S. Cagatay, F. Timurtaş, M. Ergin, B. Çobanzade, A. Demirçizade, M. Hüseyinzade, A. Amonjolov, O. Süleymanoğlu, B. Oruzbayeva, M. Zekiyev, M. Şireliyev, B. Çarıyarov, G. Abdurahmanov, A. Şimmel, K. Brokelman, V. Bang, S. Clausson, İ. Stebleva, L. Ligetti, O. Pritsak, L. Gumilyov, D. Doerfer, A. Titze, E. Marsel, R. Dankoff, S. Kakuk, D. Vasilyev, K. Karpat, D. Sinor, Kleiner-Henkele, L. Yohanson...) eserlerinden seçmelerin hazırlanması ve «Dünya Türkologları» tanıtıcı dizisinin hazırlanması; - Türkiye’de, Avrupa ve Rusya’da hazırlanmış küçük ve büyük çapta el kitaplarından farklı çağdaş donanımlı Türkoloji ansiklopedilerinin, Türk lehçelerinin genel dilbilim ilke ve metotlarına dayalı gramer ve sözlüklerin hazırlanmasına başlanması; -Türkoloji toplum dilbilim metotları ile araştırmaların genişletilmesi alanlarına dikkat çekilmesi; -Dünyanın her yerindeki arşiv, müze ve kütüphanelerde Türk Kültür Dil Tarih yadigârlarının, elyazmalarının, filmlerin, resimlerin... toplanması, araştırılması, dokümanının çıkarılması ve internet ağına yerleştirilmesi; -Ortak iletişim dili olarak Türkiye Türkçesinin genişletilmesi ve Türk Lehçeleri, abideleri, halk edebiyatı adına zenginleştirilmesi; -Matematiksel Türkoloji, görsel Türkoloji, araştırmaların başlatılması ve genişletilmesi;

bilgisayar

Türkolojisi...

alanlarında

-Türkoloji bibliyografilerinin ve biobibliyografilerinin hazırlanması; -Türk Dünyası divanları ve halk edebiyatı örnekleri dizilerinin hazırlanması veya devam ettirilmesi; -Türk edebiyatı, dil, kültür ve tarihinin dünyada (Avrupa, Rusya, Asya, Afrika, ABD...) tebliği işinin genişletilmesi ve bu sürecin sistemleştirilmesi; -Türkçe yazan, Türk kültürüne hizmet eden yazarların, bilim ve kültür adamlarının eserlerinin yayınlanması (mesela Türkçe yazıp-yaratan Ermeni aşıkları ve şairleri, Türkçeyi araştıran Avrupa, Rusya, Asya Türkologları vs.); - «21. Yüzyılda Yeniden Canlanan İpek Yolu - Kültür, Dil, Tarih Yolu» projesinin hazırlanması çalışmasının gerçekleştirilmesi; -Siyasi Türkoloji açılımının genişletilmesi (mesela, sözde Ermeni soykırımı, Çin’de, İran’da, Irak’ta, Balkanlar’da yaşayan Türklerin ana dili problemi, Türk Cumhuriyet ve Topluluklarında dil politikaları, etnik dillere demokratik yaklaşım konsepti vs.); -Atatürk ilke ve inkılâpları ve bakışları ışığında Türk Dünyasının tarih, dil, kültür, edebiyat problemlerinin gündeme getirilmesi ve yaygınlık kazandırılması işinin teşkili.

Kamil Veli NERİMANOĞLU

587

Sonuç Çift kutuplu sistemin dağılmasını müteakip gelişmelerin ülkemizi merkeze koyduğu ve ortaya çıkan güç boşluğunun Türkiye’yi bölgesel önderliğe doğru ittiği bu ortamda atılacak yeniden yapılanma adımının her şeyden önce entelektüel ve yapısal dönüşümü gerçekleştirmemizde, Yeni Dünya Düzeni ve onun temel ekseni olarak artan ekonomik, sosyal, kültürel küreselleşme olgusunu bütün boyutlarıyla algılamamızda ve her geçen gün önemini ve boşluğunu bariz bir şekilde hissettiğimiz bölgesel işbirliğini gerçekleştirebilmemizde önemli bir atılım olacağı kuşkusuzdur. Bölgesel bir güç olmanın ötesinde mirasının getirdiği sorumlulukları da omuzlamak zorunda olan ülkemizin, aracı olmaksızın doğrudan diyalog ve fikir alışverişinin yapılabildiği böyle bir ortamın oluşturulmasında inisiyatif geliştirmesi, Türkiye’nin genel olarak çok boyutlu dış politika, özel olarak da Avrasya konseptinin fikri altyapısının gelişmesine katkıda bulunacak, ayrıca bu tür açılımların hayata geçirilebilmesinde önemli deneyimlerinden birini teşkil edecektir.

588

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

SOME PALAEOGRAPHIC AND ORTHOGRAPHIC FEATURES OF ALTAY RUNIC INSCRIPTIONS Irina NEVSKAYA 1. Introductory remarks and history of Altay Runic research This article deals with Old Turkic Runic inscriptions found in the Republic “Mountainous Altay”, Russian Federation.1 They are dated back to the VIII-XI centuries A.D. Old Turkic inscriptions of Mongolia, of the basin of the river Yenisei, of Mountainous Altay, of Kirgizstan, China, Kazakhstan and beyond taken together are a large corpus of several hundred inscriptions. They are an important part of the written heritage of the Turkic world providing us with valuable linguistic and historic information. The Orkhon and Yenisei inscriptions are the most famous ones. They have been studied by a few generations of Turcologists; we can refer to W. Tomsen, V. V. Radlov, P. M. Melioranskij, V. Bang, S. E. Malov just to name a few of them. The Yenisei inscriptions have been recently intensively studied by I. V. Kormušin and I. L. Kyzlasov. As a result, we know much about the Orkhon and Yenisei inscriptions, about their signs, palaeography, and orthography. This was not the case with the Altay Runic inscriptions although they were discovered comparatively early, more than two centuries ago. In Mountainous Altay, the first Runic inscriptions were found by G. I. Spasskij on the bank of the river Čaryš in 1809 (see Tenišev, 2006, 2006a). Later, in 1865, Radlov, V. V., found a silver vessel with four Runic signs on its bottom there. This inscription was later deciphered by his follower Melioranskij, P. M. (Melioranskij, 1903). These were occasional finds. Later, more discoveries were made by chance by local people or were a by-product of archaeological research (Kiselev, 1936; Evtjuxova & Kiselev, 1941). A more systematic research on the Altai Runic tradition started in the 1950ies. A number of Russian researchers dealt with Altai Runic inscriptions: Okladnikov, A. P., Sejdakmatov, K., Baskakov, N. A., Borovkov, A. K., Tenišev, Ė. R., Nadeljaev, V. M., Vasil’ev, D. D., Kubarev, V. D., Kyzlasov, I. L. (Sejdakmatov, 1964; Baskakov, 1966; Borovkov, 1963; Nadeljaev, 1973, 1984). However, there have never been systematic activities aimed at documenting the Altay corpus as a whole until very recently. Moreover, there used to be quite a number of prejudices and questionable opinions concerning the Altai Runic tradition. The Altay Runic inscriptions have been considered to represent a dying period of the Old Turkic Runic tradition: they are very short, there are no inscriptions containing a more or less complete text which makes their reading impossible. This opinion was shared by many Turkologists. It is true that the Altai inscriptions that have been known earlier are rather short, many of them have not been preserved in full, but we should be careful in evaluating these inscriptions as representatives of a dying Runic tradition. Numerous inscriptions have been found recently, the inventory of known inscriptions quickly expands, so that our views should be revised. The research activities in the end of the twentieth century and in the beginning of the twenty-first century have provided the Turcological community with new materials and interesting discoveries. We should mention Dmitrij Vasil’ev’s research (1975, 1983), discoveries of Novosibirsk archaeologists (Matočkin, 1990, Kubarev, 1997, Kljaštornyj & Matočkin, 1991, Kljaštornyj & Kubarev, 2002, Jacobson & Kubarev 1996). However, we should first of all refer to the recent research of Igor’ Kyzlasov on Altay Runic (1999, 2000, 2001, 2002, 2004). He has found and read a number of Altai Runic inscriptions. Basing on these readings, he has come to the

The first version of this article was presented in May 2009 at the international symposium „Deciphering Old Turkic inscriptions and the Altay corpus“ in Gorno-Altajsk, the capital of the Republic Mountainous Altay. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 589-598

590

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

conclusion that the Altai Runic tradition differs from the classic Yenisei tradition in that all the rules of the Runic script are often violated here. He is not sure where this can be explained by the fact that the scribes were illiterate, or by the fact that they were, on the contrary, highly educated and knew different writing systems so that there was a contamination of their rules. We think that further research of the Altai Runic tradition based on new discoveries will help us to clear these fundamental questions and, if necessary, propose new readings of the inscriptions. 2. Russian-German cooperative research of Altay Runic inscriptions In the beginning of the twenty-first century about sixty inscriptions have already been found in Mountainous Altay. The major part of the inscriptions are situated in the valley of the river Kara-Kol (in the Ongudaj district), in the basin of the river Bar-Burgazy, and in the vicinity of the village Töbeler (in the Koš-Agač district), and in the area of the villages Möndür-Sokkon and Jabogan (the Üst-Kan district). However, the largest group of inscriptions is situated on the rock Kalbak-Taš in the Ongudaj District – 29 inscriptions. This is a unique historic site: this mountain had been used as a kind of a temple for centuries; it contains about 5000 unique petroglyphs dating back from the VI millennium B. C. until the Old Turkic period. The first twelve inscriptions were discovered by Novosibirsk archaeologists in 1980, later Kubarev and Kyzlasov found further ones; the inscriptions were read by Nadeljaev and Kyzlasov. Another place where multiple inscriptions have been found is the rock Bičiktu-Boom (the valley of the river Kara-Kol in the Ongudaj District). The name of the rock is translated as ‘a rock with inscriptions’. In 1970ies, alongside Runic inscriptions, Uygur and Tibetan inscriptions were found. They have not been preserved. Due to the construction of a road, the major part of the Bičiktu Boom Runic inscriptions as well as a number of Möndür-Sokkon inscriptions were destroyed. Moreover, all the Altai inscriptions are acutely endangered. It is not only the industrial activities, but also natural phenomena (erosion caused by the wind and the water, earthquakes), agricultural activities and vandalism of tourists and local inhabitants making graffiti over the old inscriptions that are threatening their existence. Their documenting, measures for their preservation and research on them are urgent tasks. Our research on palaeographic and orthographic features of Altay Runic inscriptions is based on a database of Altay Runic inscriptions which is a result of a cooperative work of Russian and German linguists in the framework of a Programme of the Government of the Altay Republic of the Russian Federation (2004–2006) and an international research project funded by the German Research Society (DFG) and the Russian Foundation for Fundamental Research (2007– 2009). The head of the German research group is Prof. Marcel Erdal, the head of the Russian team is Docent Dr. Larisa Tybykova. Irina Nevskaya was the coordinator of the work of the Russian and German teams. In the course of seven years of field work, about ninety Altay Runic inscriptions have been documented, and an electronic corpus has been created with their photos, copies, GPS data on the sites of their whereabouts, our transliterations and preliminary readings (Kočeev, 2006; Tybykova & Nevskaya, 2008, 2009; Matočkin, Tybykova, Nevskaya & Erdal 2010). The Russian version of the databank is available on the Internet: www.altay.uni-frankfurt.de. We are preparing an English version of the website as well as a catalogue of Altai Runic inscriptions. Further on, we are doing a comparative and typological research on the Altay Runic palaeography and orthography and verifying our readings taking into consideration the results of our own investigations and those of recent achievements in deciphering Old Turkic Runic inscriptions in Mongolia, Tyva and Khakassia.

Irina NEVSKAYA

591

3. The inventory of Altay Runic signs A research on the inventory and palaeography of Runic signs used in the Altay inscriptions is one of the most important tasks of our project. This is the starting point for the deciphering of these inscriptions. At the present stage of research, we can state that Runic signs used in the Altay variant of Runic writing count 43 characters. We classify them according to the articulation features of the sounds they denote into 7 classes: vowels, labial, dental and velar consonants, sibilants, sonorous consonants and syllabic characters. What is left are non-typical Runic signs that we cannot read yet and a punctuation sign, the so-called word divider. We describe these groups in detail below and illustrate the signs with scans of their typical forms in our database. We also illustrate specific Altay characters with images of some inscriptions where they are used. The transliterations, transcriptions and readings of the inscriptions in our database and in this article are results of cooperative work of three authors – Marcel Erdal, Larisa Tybykova and Irina Nevskaya. 3.1. The group of vowels consists of five vowel signs - A (a/ä/e), I (ï/i), U (o/u), Ü (ö/ü), e (see Table 1). The vowels A (a/ä/e), I (ï/i), U (o/u), Ü (ö/ü) have the typical Orkhon form found also in Yenisei inscriptions although the inverted A is more typical for the Yenisei area. The grapheme e is found only in Yenisei inscriptions and, as we see from illustration 1, also in Altay Runic inscriptions. Illustration 1. The Altay inscription Möndür Sokkon V

Transliteration: k2 l2 ŋ2 e š1 ŋ2 A l2 r2 m g2 t 2 Uk g2 ? s2/l2 Transcription: k(ä)l(i)ŋ eš(i)ŋä (e)l (ä(r(i)m … Translation: ‘Come (you:PL)! To your comrades, to the country men ...’ Comments. The word eš is written with the Yenisei grapheme denoting the closed е, and with the sign š1 normally used in back-vocalic words. This word has exactly this graphic shape also in two Yenisei inscriptions E 2,1 and E 51,3 (Kormušin, 1997). 3.2. The group of labial consonants consists of four graphemes – b1, b2, p, m; with a specific Yenisei form of b2, the Orkhon form of this consonant is met very rarely in Altay Runic (see Table 1). The consonants b1, p, m have the typical Orkhon shapes with some variations as far as m is concerned. The consonant b2 normally has the typical Yenisei shape (situated to the left in the table). The Orkhon form (which to the right) is very rare here (see Illustration 2 for the Orkhon form of this character).

592

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

3.3. The group of dental consonants consists of 6 graphemes – d1, d2, t1, t2, n1, n2 with a specific Yenisei form of t1 (the Table 1 represents two forms of the Yenisei t1; both are to the to the left) the Orkhon form of this consonant is met very rarely (to the right), see Table 1. We illustrate the specific Orkhon sings for t1 and b2 with the following fragment (see Illustration 2). Illustration 2. The Altay Runic inscription Bičiktu-Boom V.

Transliteration: p r2 b 2 m t1 š Uk ? ? Transcription: (a)p(a) (ä)r (ä)v(i)m t(a)š ok … Translation: (I), warrior Apa: my house is Taš Ok (lit.: stone arrow). Comments: 1) The personal name Apa was apparently widely spread in the Old Turkic time; we encounter it also in the inscriptions Kurgak 1 as a part of the name Temir Apa. 2) The third sing b2 has the typical Orkhon form. The fifth sign t1 also the Orphon shape. The next sign š1 is often met in the Orkhon inscriptions, but rarely in Mountainous Altay. We read these signs as t(a)š ‘stone’. The next word is ok ‘arrow’. This could be a place name Taš Ok ‘Stone Arrow’. If we suppose that the author of the inscription meant t(a)šug ‘the transportation of different things, possessions that one can carry with him’, written with the voiceless final consonant by mistake, we would get an interesting interpretation: (I), warrior Apa: my house is my load (i.e. I carry all my possessions with me). 3.4. The group of seven velar consonants consists of k1, k2, g 1, g2, ŋ, ŋ1, ŋ2 (with a specific Yenisei character for ŋ1, resulting in an opposition of ŋ1 and ŋ2 (at least, we observe a tendency to build up this opposition) (see Table 1). 3.5. The six sonorous consonants r1, r2, l1, l2, y1, y2 are similar to those found in the Orkhon writing (see Table 1). 3.6. The group of five sibilants consists of s1, s2, š1, š2, č with a specific Yenisei form of š1, the Orkhon form of this consonant is met very rarely (see Table 1). 3.7. The group of 6 syllabic characters includes the following three types (see Table 1): а) V+C: Uk (uk/ok/ku/ko), Ük (ük/ök/kü/kö), Up (up/op/pu/po), Ik (ïk/kï), ič (ič); b) C+C: nč; c) C+V+C: lïk; 3.8. Some of Altay Runic inscriptions have non-typical Runic signs (comparable to those encountered in South-Yenisei Runic inscriptions). We have documented five such sings that we cannot read:

Irina NEVSKAYA

593

We illustrate the atypical sings with the inscription Katanda which is still not deciphered (Illustration 3). Illustration 3. The inscription of Katanda

4. Some orthographic features of Altay Runic inscriptions As for the orthographic features of Altay Runic inscriptions, we distinguish a classic Runic orthography (see Illustration 4) and a pseudo-Runic orthography characterized by the use of palatal consonant signs in velar words and, less frequently, vice versa. The reasons for this shift are not clear; in some cases it could be determined by combinatory conditions: the presence of the vowel ï, the consonant y, etc. (see Illustration 5). In the pseudo-Runic orthography, the vowel A is used as a word divider, along with a special sign. Illustration 4. The inscription Tuyekta IV.

Transliteration: b 2 ŋ2 g2 Ü : y1 l1 m k1 y1 : b2 t 2 g2 U r1 y1 n2 : Transcription: b(ä)ŋ(i)gü : y(a)l(ï)m k(a)y(a) : b(i)t(i)g ur(a)y(ï)n Translation: (This is) an eternal bare rock. Let me make an inscription (on it)! As we can see, the classic Runic orthography is characterized by a consistent use of the two rows of consonants; the vowels a and ä are not written in the word initial position, the narrow vowels are normally omitted in the middle of the word, but are present in the word final position; there is a special sign for dividing words or phrases.

594

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Illustration 5. A fragment of the inscription Bar-Burgazy I.

Transliteration: : d1 r2 l2 t 2 m Transcription: : (a)dr(ï)lt(ï)m Translation: … I parted … The fragment presents a part of the grave inscription Bar-Burgazy I; the back-vocalic word adrïltïm which is with certainty read in that context is written with the consonant signs used in front-vocalic words with the exception of the first consonant d1. Such writing of the verb adrïl- is often met in the Altay Runic inscriptions. 5. Conclusion Taking into consideration the specific inventory of Runic signs different from those used in Orkhon and Yenisei inscriptions, and the specific orthographic features of Altay Runic inscriptions, we can state that the Altay Runic writing is a separate branch of the Old Turkic Runic writing, although it is closer to the Yenisei branch than to the Orkhon one. It is also a striking fact that in exceptional cases we find Orkhon sings in Altay Runic inscriptions. The parallel existence of several writing traditions is also typical for this area (see also Kyzlasov 2002).

Irina NEVSKAYA

595

Literature Baskakov, N. A. (1966). Tri runičeskie nadpisi iz s. Mendür-Sokkon Gorno-Altajskoj avtonomnoj ablasti. In: Sovestskaja ėtnografija, № 6, 79–83. Borovkov, A. K. (1963). Enisejskie nadpisi na sosudax. In: Tjurkologičeskie issledovanija. Moskva: Vostočnaja literatura. 190–196. Evtjuxova, L. A., Kiselev, S. V. (1941). Otčet o rabotax Sajano-Altajskoj arxeologičeskoj ėkspedicii v 1935 g. In: Trudy Gosudarstvennogo istoričeskogo muzeja. Vypust XVI. Raboty arxeologičeskix ėkspedicij. Moskva. 75–117. Jacobson, E., Kubarev, V. D. (1996). Sibéria Du Sud 3: Kalbak-Tash I (République De L’altai.// Répertoire des Petroglyphes D’Asie Centrale. Fascicule № 3, Paris, fig. 384. Kiselev, S. V. 1936. Sajano-Altajskaja arxeologičeskaja ėkspedicija v 1935 g. In: Sovetskaja arxeologija, №1, 282–285. Kljaštornyj, S. G., Kubarev, G. V. (2002). Tjurkskie runičeskie ėpitafii iz Čujskoj stepi (JugoVostočnyj Altaj). In: Istorija i kul’tura Vostoka Azii. Volume II. Novosibirsk. 78–82. Kljaštornyj, S. G., Matočkin, E. P. (1991). Runičeskaja nadpis‘ Karbana. In: Gumanitarnye nauki v Sibiri. Istorija, filosofija i filologija, №1, 65–67. Kočeev, V. A. (2006). Svod drevnetjurkskix runičeskix pamjatnikov Gornogo Altaja. GornoAltajsk. Kormušin, I. V. (1997). Tjurkskie enisejskie ėpitafii. Moskva: Nauka. Kubarev, G. V. (1997). Novaja runičeskaja nadpis‘ s Altaja. In: Problemy arxeologii, ėtnografii antropologii Sibiri i sopredel’nyx territorij. Volume III. Novosibirsk. 211. Kyslasov, I. L. (1999). Runičeskaja nadpis’ Bijskogo muzeja. In: Kraevedčeskij vestnik, №9. Bijsk. 52–57. Kyslasov, I. L. (2000). Pamjatniki runičeskoj pis’mennosti v sobranii Gorno-Altajskogo kraevedčeskogo muzeja. In: Drevnosti Altaja, №5, 82–112. Kyslasov, I. L. (2001). Runičeskie nadpisi na dvux pojasnyx nakonečnikax. In: Drevnosti Altaja, № 6. Gorno-Altajsk. 132–138. Kyslasov, I. L. (2002). Pamjatniki runičeskoj pis’mennosti Gornogo Altaja. Čast‘ I. GornoAltajsk. 114–115. Kyslasov, I. L. (2004). Runičeskaja nadpis’ na Žalgïz Tebe (novye dannye po runologii i istoričeskoj geografii. In: Arxeologija i ėtnografija Altaja. Vypust 2. Gorno-Altajsk. 66– 75. Matočkin, E. P. (1990). Graffiti Karbana. In: Arxeologičeskie issledovanija na Katuni. Novosibirsk. 153. Matočkin, E. P., Л. Н. Tybykova, L. N., Nevskaya, I. A., M. Erdal. (2010). Petroglify i runičeskie nadpisi na plitax iz Kazak-Elani. In: Uralo-altajskie issledovanija, 2. Melioranskij, P. M. (1903). Nebol’šaja orxonskaja nadpis‘ na serebrjanoj krinke Rumjancevskogo muzeja. In: Zapiski Vostočnogo otdelenija Imperatorskogo Russkogo arxeologičeskogo obščestva. Volume XV. Vypusk 1. Sankt-Peterburg. 034–036. Nadeljaev, V. M. (1973). Drevnetjurkskaja runičeskaja nadpis‘ iz Koš-Agača. In: Isvestija SO AN SSSR, № 1. Vypusk 1. 108–110. Nadeljaev, V. M. (1984). Drevnetjurkskie nadpisi Gornogo Altaja. In: Altajskij jazyk na sovremennom ėtape ego razvitija. Gorno-Altajsk. 81–103. Sejdakmatov, K. (1964). Drevnetjurkskie nadpisi v Gornom Altae. In: Materialy po obščej tjurkologii i dunganovedeniju. Frunze. 95–100.

596

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Tenišev, Ė. R. (2006). Drevnetjurkskaja ėpigrafika Altaja. In: Ė. R. Tenišev. Isbrannye trudy. Kniga pervaja. Ufa: Gilem. 140–143. Tenišev, Ė. R. (2006a). Runičeskaja nadpis’ na utese reki Čaryša (Altaj). In: Ė. R. Tenišev. Isbrannye trudy. Kniga pervaja. Ufa: Gilem. 122–127. Tybykova, L. N., Nevskaya, I. A. (2008). Ėkspedicii po izučeniju drevnix runičeskix pamjatnikov Gornogo Altaja po Respublikanskoj programme „Soxranenie i razvitie altajskogo jazyka“. In: Naučnyj vestnik GAGU. Vypusk 3. Gorno-Altajsk: Izdatrel’stvo GAGU. 68– 71. Tybykova, L. N., Nevskaya, I. A. (2009). Proekt “Dokumentacija, katalogizacija, dešifrovka I publikacija drevnetjurkskix runičeskix pamjatnikov Respubliki Altaj. In: Rossijskaja tjurkologija, 1, 84–87. Vasil’ev D. D. (1995). Dağlık Altaylardaki Kalbak-Taş mabedinin göktürk yazıtları (A-47, 48, 49, 50) // Türk dili araştırmaları yıllığı. Belleten 1993. Ankara. 91–97. Vasil’ev, D. D. (1975). Drevnetjurkskaja ėpigrafika Južnoj Sibiri. In: Tjurkologičeskij sbornik. Moskva: Vostočnaja literatura. 98–99. Vasil’ev, D. D. (1983). Grafičeskij fond pamjatnikov tjurkskoj runičeskoj pis’mennosti aziatskogo areala. Moskva: Nauka. 35–36. Internet resources: Site «Altay Runic»: www. altay.uni-frankfurt.de

Irina NEVSKAYA

597

Appendix Table 1. Altay Runic signs Latin Groups of Runic № transsings signs cription 1

Graphic forms

Groups of Runic № sings signs

a, ä, e

ŋ2

Velar consonants

Vowels

Latin transcription

ŋ1

ï, i

o, u

Sibilants

Labial consonants

Dental consonants

ö, ü

š1

Sonorous consonants

. 13

Syllabic characters k

ïk, ik

Graphic forms

598

Velar consonants

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

(u)k, (o)k, k(u), k(o) (ü)k, (ö)k, k(ü), k(ö)

g(γ)

up/

nč

k (q)

lïk

Word divider

TÜRKLÜK BİLİMİ ARAŞTIRMALARINDA HALKEVLERİNİN ROLÜ Mehmet OKUR Halkevleri, hedef, teşkilat ve faaliyet bakımından Cumhuriyet tarihimizin, Köy Enstitüleri ile birlikte, en özgün ve en etkili kuruluşlarından birisidir. Bununla birlikte Halkevlerinin kuruluşuna neden olan düşünce altyapısını II. Meşrutiyet dönemine kadar uzatmak mümkündür. Bu dönemde ortaya çıkan değişik kurtuluş çareleri arasında yer alan Türkçülük hareketi, Osmanlı Devleti’nin temel unsuru olan Türkleri modern ve milli devlet olma yolunda bilinçlendirmek gibi bir hedef gütmüş ve 25 Mart 1912’de kurulmuş olan Türk Ocakları bu hedefe ulaşma yolunda önemli katkılarda bulunmuştur (Sarınay, 1994, s. 127). Türk Ocaklarının kuruluş amacı; Türklerin ilmi, içtimai, iktisadi seviyelerinin yükseltilmesi, Türk dilinin geliştirilmesi ve genel olarak Türk milletinin kalkındırılması olarak özetlenebilir (Akçura, 2007, s.203; Karaer, 1992, s. 9). Türk Ocaklarının savunduğu düşüncenin temelinde; Türk halkını, kendi milli kültürleri çerçevesinde bağımsız, gelişmiş ve güçlü bir millet olma yolunda teşkilatlandırmak fikri yatmaktadır. Türk Ocaklarının bu fikri temel etrafında yaptığı faaliyetler Türk toplumunun imparatorluktan milli devlete, doğu medeniyetinden batı medeniyetine geçişinde önemli bir merhale teşkil etmiştir (Berktay, 2006, ss. 30-50). Türk Ocağının halkı bilinçlendirme ve Türk kültür etrafında birleştirme faaliyetlerinden biri de “Halka Doğru”1 umdesi çerçevesinde halkı aydınlatmak yönünde teşkilatlanmalar ve yayınlar yapmasıdır. Yusuf Akçura, Hüseyinzâde Ali ve Ziya Gökalp gibi dönemin önde gelen aydınları, geçmiş yıllarda yüksek tahsil ve terbiye görenlerin kendilerini halktan, dolayısıyla kültürden kopardığını belirterek, medeniyetin nimetlerinden faydalanan bu insanların kültürlerini tanımaları için halka gitmelerini, halkla beraber yaşamalarını, halkın kullandığı kelimelerle, yaptığı cümlelere dikkat etmelerini, şiirini musikisini dinleyerek raksını, oyunlarını seyretmelerini, dini hayatına, ahlakî duygularına nüfuz etmelerini, halkın masallarını, fıkralarını, menkıbelerini öğrenmelerini tavsiye etmişlerdir. Ziya Gökalp, bu yöntemle hem kendilerinin Türk kültüründen haberdar olacaklarını hem de halkın medeniyetle tanışacağını ifade ederek bu yaklaşımın zorunluluğuna dikkat çekmiştir (Gökalp 2004: 46-51; Gökalp 2007: 199-200). Nitekim çok geçmeden “Türk Ocağı” aydınları, “Halka Doğru” gitmek, Anadolu’ya çağdaş uygarlığı götürmek anlayışının bir uzantısı olarak “Köycüler Cemiyeti” adında bir kurumlaşmaya gitmişlerdir (Öztürkmen, 2006, ss. 48-49). Halkı eğitmek amacıyla okuma yazma, yabancı dil, banka memurluğu ve tüccar kâtipliği gibi konularda gece dersleri düzenleyen Türk Ocakları, düzenlediği serbest derslerle de, Darülfünun hocalarına Türk, İslam, Osmanlı, edebiyat, güzel sanatlar ve hukuk tarihi gibi konularda dersler verdirmiştir. Ayrıca Türk çini örneklerinden ve Türk ressamların eserlerinden meydana gelen bir koleksiyon da oluşturan Türk Ocakları, Türk kültür eserlerinin canlı tutulması yolunda önemli hizmetlerde bulunmuştur (Sarınay, 1994, ss. 153-165). Türk Ocağının bilimsel ve kültürel faaliyetlerinde önemli rol oynayan Ziya Gökalp de Türk kültürünün araştırılması ve geliştirilmesi hususunda önemli tavsiyelerde bulunmuştur. O özellikle Türk kültür tarihine ilişkin var olan bütün belgeleri kapsayan etnografya ve arkeoloji müzeleriyle, kütüphaneler ve enstitüler kurulmasını önermekteydi (Heyd, 2002, s. 115). Nitekim Vakıflar 1

Çarlık Rusyası’nda 19. yüzyılın ikinci yarısı gelişen “Narodnik” hareketinin temel şiarlarından biri Rus aydınının devrim için halka gitmesi, halka inmesi, uyarması, halkı eğitmesi ve aydınlatmasıydı. II. Meşrutiyet ortamında Yusuf Akçura, Hüseyinzâde Ali ve Ziya Gökalp gibi Türkçü aydınlar da Rus Narodizminin halka gitmek düsturundan etkilenmişlerdir. Yusuf Akçura’ya göre halk, aydın kesiminin önderliğinde sorunlarının üstesinden gelebilirdi. Bu nedenle Türk aydını halka yönelmeli, halkla bütünleşmeli, halkın seviyesine inerek onu eğitmeliydi. (Toprak, 2002, 801-806). Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 599-610

600

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

İdaresi’nin çeşitli binalarında, kütüphanelerinde bulunan müzelik mahiyetteki eserler bir heyet gözetiminde Evkaf Müzesi’nde toplatılmış ve daha sonra “Türk-İslam Eserleri Müzesi”ne dönüştürmüştür. Süleymaniye imaretine kurulan bu müze, Türk sanatları yönünde mühim bir adım olmuştur. Bilhassa halılar miktar ve kıymet itibariyle zengin bir durumda olup o tarihe kadar ancak neşriyatta ismi geçen Selçuklu halıları ortaya çıkmıştır. Türbelerde kalmış bazı kıymetli kaftanlar, kumaşlar ve işlemeler de buraya taşınmıştır (Öz, 1988, s. 1123). Ziya Gökalp’ın bu tavsiyeleri yeni Türk devletinin kuruluş aşamasında da dikkate alınmıştır. Nitekim 1920 yılında Maarif Vekâleti bünyesinde “Hars Dairesi” kurulmuş ve yurdun değişik yerlerindeki öğretmenlerle iletişim kurularak Türk folklor ürünlerinin tespit edilip derlenmesi ve kayıt altına alınması çalışmalarına başlanmıştır. Aynı zamanda yine yurdun değişik yerlerinde çıkarılan dergilerle, halk bilimi araştırmalarının önemi ortaya konulmuş ve genç araştırıcılar bu yönde teşvik edilmiştir.2 Bu girişim Cumhuriyetin ilanından önce başlamış ve Cumhuriyetin ilk yıllarında da yoğun bir şekilde devam etmiştir (Nasrattınoğlu 2001: 183). Hatta denilebilir ki, Cumhuriyet devrinin milli kültür hareketlerimiz içinde en verimli bir saha halinde kurulup gelişmesini sağladığı iki önemli bilim şubesi vardı, bunlardan biri “folklor / halk bilimi”, diğeri “etnografya” idi (Ülkütaşır, 1967, s. 367). Tabii bu gelişmede Atatürk’ün millet yaratma öngörüsünün ve buna bağlı olarak Türk halk bilimi araştırmalarına verdiği önemin büyük rolü vardı.3 Türk Ocakları, yeni devletin kurulmasından sonra da yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda çalışmalarına devam etmiş, bu konuda başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere devlet ricalinden teşvik ve destek görmüştür (Küçükuğurlu-Okur, 2007, s. 10). Türk Ocakları İlim ve Sanat Heyeti, bütün şubelere yapacakları faaliyetlerle ilgili gönderdiği yazıda; Türk halkının şiirlerini, hikâyelerini, törelerini, atasözlerini, halkın yaşayışını araştırmak ve yayımlamak, bu amaçla üyelerini halkın arasına göndermek, İslam’dan önceki Türk tarihine ve kültürüne ait eserleri Türk gençliğine tanıtmak, Türkçede yazı dilinin sadeleşmesine, milli sahne eserlerinin yazılmasını teşvik etmek, ocaklarda Türk tarihine, kültürüne ve folkloruna ait dersler ve konferanslar verdirmek, milli kültürün gelişmesi için diğer kuruluşlarla işbirliği yapmak gibi faaliyetler içerisinde olunmasını istemiştir (Sarınay, 1994, ss. 353-354). 23 Nisan 1930’da Ankara’da toplanan 6. Türk Ocakları Kurultayında alınan karar gereğince Türk Ocakları bünyesinde oluşturulan ve daha sonra Türk Tarih Kurumunun temelini oluşturacak olan “Türk Ocağı Türk Tarihi Tetkik Heyeti” Türk Ocakları İlim ve Sanat Heyetinin yukarıda belirtilen faaliyetleri çerçevesinde atılan önemli adımlardan biridir. Tevfik (Bıyıklıoğlu) Başkanlığı’ndaki Türk Tarihi Tetkik Heyeti Mustafa Kemal Paşa’nın talimatıyla hemen işe başlayarak “Türk Tarihinin Ana Hatları” adlı bir eser hazırlamıştır. Türk tarihini ve medeniyetini eski çağlardan Cumhuriyete kadar ele alan bu eser, Türk tarihi hakkında yepyeni bir görüş ortaya atmıştır ki bu görüş “Tarih Tezi” olarak anılmıştır (Türk Tarihinin Ana Hatları, 1930). Türk Ocakları, halkın ruhunun en canlı unsurunu oluşturan şiir, müzik, tiyatro ve sinema alanlarında da önemli faaliyetler içerisinde olmuştur (Karaer, 1992, s. 97). Türk müziğinin yeni 2

Türk folklor ürünlerinin tespit edilip yayımlanmasında ve sergilenmesinde daha sonra kurulacak olan Halkevleri de büyük rol oynayacaktır. Halkevlerinin tarih ve müze şubeleri ülkenin dört bir yanında yaptığı yerel tarih ve dil çalışmalarını halkevi dergilerinde veya gazetelerde yayımlanıyor, elde edilen maddi bulgular mevcut müzelerde veya halkevleri bünyesindeki müzelerde sergileniyordu. CHP Halkevleri, 1932-1942, (1942), Ankara, s. 16. Atatürk, Türk halk bilimine, yalnızca kurumsal destek ve bilimsel faaliyetleri desteklemekten başka, çıktığı yurt gezilerinde, gittiği yöreye ait kültür unsurlarının ortaya çıkarılmasını teşvik etmiş, Türk folklorunun görsel unsurlarından birisi olan halk oyunlarına büyük ilgi göstermiş hatta bizzat oyunlara iştirak etmiştir. (Atatürk ve Türk Halk Oyunları ile ilgili ayrıntılı bilgi için bkz.: Atatürk ve Türk Folkloru 1981).

Mehmet OKUR

601

nesillere öğretilmesi için çok sayıda müzik dersleri açılmış, sinema salonları bulunan şehirlerde filmler gösterilmiştir (Sarınay, 1994, s. 349). Türk Ocakları, toplumun sosyal ve kültürel hayatının canlanmasında önemli rol oynayan spor faaliyetlerine de el atmış ve bu bağlamda başta Türk milli sporlarından olan atıcılık, binicilik, güreş olmak üzere çeşitli spor dallarında çalışmalar yapılmasına öncülük etmiştir (Sarınay, 1994, ss. 349-350). Mustafa Kemal Paşa, Türk Ocaklarının bütün bu faaliyetlerini takdirle karşılamış ve bu düşüncelerini çıktığı yurt gezilerinde ziyaret ettiği Türk Ocaklarında defaatle ifade etmiştir. Örneğin Bursa Türk Ocağındaki konuşmasında, “milletin hayatını daima duyarlı ve yüksek bir durumda bulundurmak, zihinlerdeki eski pasları atmak için en kuvvetli dayanak Ocaklardır” demiştir (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II, 1997, 229). Bütün bu kültürel faaliyetler ve Atatürk’ün övücü sözlerine ve temel hedeflerdeki paralelliğe rağmen yeni Türk devletinin kurucuları ile Türk Ocaklarının bu hedeflere ulaşma yolunda farklı düşüncelere sahip olmaları bu müessesinin yerine yeni bir kurumun kurulmasını gerekli kılmıştır (Şimşek, 2002, s. 32). Zira milli ve çağdaş bir devletin hızla kurulmasını ve yerleştirilmesini kolaylaştırmak, bu amaç doğrultusunda yapılanları yaymak ve onları yurdun her köşesinde benimsetip yerleştirmek için bütün kuruluşların ve aydınların devlete yardımcı olmaları ve hedefe hep birlikte yürümelerini gerektirmekteydi. Bunun için de sadece teorik planda kalan değil, fiilen yurdun ilçelerine, bucaklarına ve köylerine kadar girip halkla doğrudan doğruya kaynaşacak, ona yeni devletin yaptığı inkılâpları anlatacak teşkilatlanmış büyük kuruluşlara ihtiyaç vardı. Uzun bir süredir Türk milleti için yararlı düşünceleri ve eylemleri ile büyük hizmetlerde bulunmuş, memleketin en seçkin ve en dinç kadrolarını bir araya toplamış Türk Ocakları böyle yeni bir kuruluş için sağlam bir temel oluşturabilirdi (Akyüz, 1986, s. 208). Nitekim Atatürk bu kuruluşları çağdaş ve gerçekçi bir ulusçuluk akımına doğru sürüklemek Cumhuriyet yönetiminin birer parçası yaparak, ulusçuluk ilkesinin yanı sıra, Türk devriminin halkçılığını da bu örgütün çatısı altında örgütlemeye çaba gösterdi. Bu kuruluşları geçmişin Turancı düşlerinden çekerek gerçekçi bir ulusalcılıkla Cumhuriyetin halka yönelen kaleleri biçimine dönüştürmek istedi. Ne var ki, Türk Ocaklarının giderek eskinin, saltanat ve hilafet özlemi çekenlerin yuvası haline dönüşmesi karşısında geriye yapacak bir şey kalmamış ve bu kuruluşların artık devrini doldurduğu, ortaya çıkan yeni devlete yeni toplum düzenine ve yeni siyasete uygun yeni bir kuruluşa ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymuştur (Çeçen, 2000, s. 78). Atatürk, Türk Ocaklarının kapatılarak yeni bir kuruluşla birleştirileceğini Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi’ne verdiği bir demeçte şöyle belirtmiştir: “Milletlerin tarihlerinde bazı dönemler vardır ki, belirli amaçlara ulaşabilmek için maddi ve manevi ne kadar güç varsa hepsini bir araya toplamak ve aynı yöne yönlendirmek gerekir. Yakın yıllarda milletimiz böyle bir toplama ve birleşme hareketinin önemli sonuçlarını anlamıştır. Ülkenin ve inkılâbın içeriden ve dışarıdan gelebilecek tehlikelere karşı korunması için bütün milliyetçi ve cumhuriyetçi güçlerin bir yerde toplanması gerekir. Kuruluş tarihinden beri bilimsel anlamda halkçılık ve milliyetçilik fikirlerini yaymak ve bağlılıkla inançla çalışan ve bu yolda memnunluk verici görevleri yapmış olan Türk Ocaklarının aynı kuralları siyasal ve uygulama alanında gerçekleştiren partimle tam anlamıyla tek vücut olarak çalışmalarını uygun gördüm.” (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri III, 1997, s. 130). Türk Ocaklarının kapatılıp, yeni bir teşkilatla birleştirilmesinde başka sebepler de vardı. Öncelikle Türk Ocaklarının siyasi bir güç olarak Cumhuriyet Halk Fırkası’nın karşısına çıkabileceği endişesi bu sebeplerin başında gelmektedir. Çünkü Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması ile birlikte, 1927’den itibaren Cumhuriyet Halk Fırkası’nın bir kültür şubesi konumunda olan Türk Ocakları yasalarındaki siyasetle uğraşmama ilkesine rağmen açıkça

602

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

siyasetle uğraşmaya ve Serbest Cumhuriyet Fırkası destekler mahiyette hareket etmeye başlamıştı. Özellikle Hamdullah Suphi (Tanrıöver)’nin Cumhuriyet Halk Fırkası’nı muhalif düşüncelerin sesini kısmakla eleştirmesi hükümetin tepkisini çekmişti (Akyüz, 1986, ss. 214215).4 Türk Ocaklarının kapatılmasına bu kuruluşun izlediği Türkçü siyaset nedeniyle Sovyetler Birliği’nin duyduğu rahatsızlığın da etkili olduğu belirtilmektedir.5 Bütün bu gelişmelerin etkisiyle Türk Ocakları 10 Nisan 1931’de yaptığı son kurultay ile feshedilmiş (Yetkin, 1983, s. 52) ve karardan kısa bir süre sonra da (10-18 Mayıs 1931’de toplanan Üçüncü Cumhuriyet Halk Partisi Kongresi’nde) Türk Ocaklarının bütün malvarlığının partiye devredilmesine karar verilmiştir. Daha da önemlisi, Türk Ocaklarının kapatılmasıyla oluşacak boşluğu doldurmak ve halkı bilinçlendirmek, halkın eğitim, kültür ve yaşam seviyesini yükseltmek ve yeni Türk Devletinin ideolojisini halka yaymak amacıyla, Halkevlerinin kurulmasına karar verilmiştir (On Beşinci Yıl Kitabı, s. 16). 19 Şubat 1932’de resmi olarak kurulan Halkevlerinin6 amacı hakkında Cumhuriyet Halk Fırkası Genel Sekreteri Recep (Peker) Bey şöyle demektedir: “Arkadaşlar biz Halkevlerinin samimi ve bütün Türk vatandaşlarını eşit şeref mevkiinde gören zihniyetle kurulmuş çatıları altında bütün vatandaşları toplamaya ve itinalı bir kültür çalışması içinde milli birliğe yükselmeye azmetmiş bulunuyoruz. Bir milletin yetişip istikbale hazırlanması için klasik vasıtalar ve müessesler mekteplerdir. Fakat muasır milletler, milli bir mevcudiyet olarak yetişip teşkilatlanmak için mekteplerin yalnız usuller, nizamlar altında çalışmasını kâfi görmüyorlar. Gerçi tam şuurlu ve kuvvetli vatandaşlar yalnız mektep sıralarında iyi ve ciddi programlarla ve ameli tatbik usulleriyle yetişmiş olabilir. Fakat bu sırada milletleşmek için milletçe kütleleşmek için mektep tahsilinin yanında ve ondan sonra mutlaka bir halk terbiyesi yapmak ve halkı bir arada ve birlikte çalıştırmak esasının kurulması lazımdır. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın Halkevleriyle takip ettiği gaye; milleti şuurlu, birbirini anlayan, birbirini seven, ideale bağlı bir halk kütlesi halinde teşkilatlandırmaktır. Bu mahiyette bir halkevi teşkilatını bütün halk için esas olarak yetiştirecek olgun insanlardan mürekkep bir rehber unsura ihtiyaç vardır. Halkevleri yetişmiş bir vatandaşın kendisi gibi yetişmeye fırsat bulamayan vatandaşları da yetiştirmesi için bir zaman tahsis etmesi talebini ortaya koyuyor. Bu cemiyetleşmek fikri bütün halkevleri faaliyetlerinin esas temelidir.” (Ülkü, 1933, 1/1, ss. 6-8). İsmet (İnönü) Paşa da Halkevlerinin açılış nedenlerini şöyle belirtmekteydi: “Halkevleri vasıtasıyla memleket içinde takip edilen kültür politikası, ilim ve fenni, güzel sanatları yaymak, bu memleketin siyaseti, iktisadiyatı hakkında en yeni, en doğru malumatı ortaya dökmektir. Halkevleri, vatandaşların külfetsiz toplanacakları yer olduğu gibi, vatandaşların memleket ve millet işlerini bilhassa milletin yüksek kültür işlerini, düşündükleri, zahmetsizce konuşabilecekleri yerler olacaktır.” (Ülkü, 1933, 1/1, s. 99). Görüldüğü gibi Halkevleri aracılığı ile yeni bir toplum ortaya çıkarılmak isteniyordu. Bu kurumlar aracılığı ile halk eğitimi yaygınlaştırılacak ve yeni rejime sahip çıkacak, hatta 4

Nitekim 1931 Ocak ayında Türk Ocakları Genel Başkanı Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Çankaya’ya çağrılmış, Ocaklar konusunda bir görüşme yapılmış ve daha sonra Türk Ocaklarının kapatılması ile ilgili hazırlanan tutanak orada bulunanlar imzalamıştır (Güz, 1995, s. 12). Rusya’nın Ankara Büyükelçisi İ.Z. Suritch, Türk Ocaklarının Rusya’daki Türklerle fazla ilgilenmesinden duyduğu kuşkuyu Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’a bildirerek bu konuda bir tedbir almasını istemiştir. (Güz, 1995, ss. 13-14; Bayraktutan, 1996, ss. 106-108). İlk olarak; Ankara, Afyon, Samsun, Eskişehir, Diyarbakır, İzmir, Konya, Denizli, Van, Aydın, Çanakkale, Bursa, İstanbul ve Adana olmak üzere 14 ilde açılan Halkevleri 1950 yılına gelindiğinde 478’e, Halkodaları ise 4.332’ye ulaşmıştır (Kuruluşlarının Yıldönümü Halkevleri, 1963, s. 6).

Mehmet OKUR

603

güçlendirecek bir zemin oluşturulabilecekti (Gümüşoğlu, 2005, ss. 131-132). Bütün bu hedefler ışığında Halkevlerinin üzerine aldığı en önemli vazife kültür alanında yapacağı faaliyetler olacaktı. Bu alanda yapılacak faaliyetler halkın aydınlatılması ve kendi milli kültürüne sahip çıkışında önemli görülüyordu. Halkevleri teşkilatlarının oluşturulma ve çalışma biçimi, 1932 yılında CHF tarafından hazırlanan ve 1940 yılında yeniden gözden geçirilerek düzenlenen “Halkevi Teşkilat, İdare ve Mesai Talimatnamesi” ile tespit edilmişti.7 Buna göre Halkevleri; Dil ve Edebiyat Şubesi, Sosyal Yardım Şubesi, Halk Dershaneleri ve Kurslar Şubesi, Kütüphane ve Yayın Şubesi, Güzel Sanatlar Şubesi, Temsil Şubesi, Spor Şubesi, Köycülük Şubesi, Tarih ve Müze Şubesi şeklinde 9 ayrı şube halinde teşkilatlanacaktı (CHF Halkevleri Talimatnamesi, 1932, s. 6). Bir süre sonra, halkevleri etkinliklerini yurdun en uzak köşelerine, hatta mahallelere yayabilmek için “Halkodası” adıyla daha küçük kuruluşların oluşturulmasına da karar verilmişti. Bu karara göre, halkodalarında, halkevlerindeki gibi şubeler oluşturulmayacak fakat onlara ilişkin tüm etkinlikler yapılacaktı (Turan, 1999, s. 82). Yukarıda belirtilen amaç ve teşkilatlanma doğrultusunda çalışmalara başlayan halkevleri şubeleri ve halkodaları özellikle kültürel araştırmalar ve etkinlikler üzerinde yoğunlaşmıştır. Düzenlenen konferanslarla halkın kültür seviyesi yükseltilmesi amaçlanırken diğer taraftan da, yut sevgisi ve yurttaşlık duygusunun geliştirilmesine çalışılıyordu.8 Özellikle Dil-Edebiyat, Tarih ve Müze şubeleri Türk dili ve tarihinin araştırılması ve anlaşılması için yoğun çaba sarf etmişlerdir. Bu şubelerin en önemli katkıları Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu paralelinde yürüttüğü çalışmalar olmuştur. Halkevlerinin Dil-Edebiyat, Tarih ve Müze şubelerinin başlıca görevleri; Türk tarihini, dilini ve kültürünü araştırmak için bulundukları bölgelerde yapılan derleme çalışmalarına katılarak Türk dilinin unutulmuş söz varlıklarını derlemek, o yöredeki insanların kültürünü yükseltmek yolunda sohbet ve konferanslar düzenlemek, folklor araştırmalarında ve arkeolojik kazılarda bulunmak, abideleri ve mezar taşlarını tespit ve kopyalanmak, tarihi abideleri korumak için önlemler almak, bölgelerindeki örf ve adetlerin tarihini tespit etmek ve halka yaymak, Türk devlet adamı, tarihçi ve edebiyatçıları anma günleri düzenlemek, tarih gezileri düzenleyerek yerel tarihi araştırmak gibi faaliyetler gerçekleştirmekti (Çavdar, 1983, s. 881; Kara, 1999, s.23). Dr. Reşit Galip de Halkevlerinin Dil - Edebiyat ve Tarih - Müze şubelerinden beklentileri şöyle ifade etmekteydi: “Dil, Edebiyat ve Tarih şubesi memleketin uzak ve yakın bütün köşelerinde bu sahada çalışanları birleştirmek maksadını güdecektir. Bilhassa her işin yeni başlanmış sayılabileceği bugünkü şartlar içinde dilcilerin, edebiyatçıların ve tarihçilerin en sıkı bir çalışma birliği gütmeleri elzemdir. Milli dilin, milli edebiyatın, milli tarihin sağlam temeller üzerine yükselmesi için bu çalışma birliği ve onu temin edecek teşkilatlanma şarttır” (Halkevleri 1932-1935, s. 14). 7

1940 yılında Halkevleri Teşkilat, İdare ve Mesai Talimatnamesi’nin dili sadeleştirilerek, Halkevleri Çalışma Talimatnamesi olarak güncelleştirilmiştir. Ayrıca şube toplantıları, şube teşkilatı, ceza hükümleri gibi konuları bir düzene sokan Halkevleri İdare ve Teşkilat Talimatnamesi çıkartılmıştır. Bu talimatname ile birlikte Halkevi başkanlarının parti yönetim kurulu üyeleri arasından seçilmesi zorunluluğu kaldırılmıştır. Ayrıca Dil Tarih ve Edebiyat Şubesi “Dil ve Edebiyat Şubesi”; Sergi ve Müze Şubesi de “Tarih ve Müze Şubesi” ismiyle yeniden teşkilatlandırıldı. Konferanslar ya merkez tarafından düzenlenir ya da vilayetlerdeki halkevlerinin kendi girişimleriyle hazırlanırdı. Özellikle merkezde verilen konferanslar, kitapçıklar halinde basılıyor, sonra bütün konferans metinleri bir araya getirilip yeniden yayımlanıyordu (Arıkan, 1999, s. 278). 1932-40 döneminde gerek sayı, gerek etkinlik bakımından Halkevleri en hızlı yükseliş sürecini yaşamıştır. Bu dönemde halkevleri tarafından 23.750 konferans, 12.350 tiyatro gösterisi, 9.050 konser, 7.850 film gösterimi ve 970 sergi düzenlenmiştir (Çavdar, 1983, s. 882; Çeçen, 2000, ss. 121-123).

604

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Halkevleri kendisine verilen bu misyon doğrultusunda Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi ve Türk Tarih Kurumu ile karşılıklı işbirliği ve iletişim içinde dünya tarihinde Türk’ün geniş yerini göstermeye, Türk medeniyetinin tarihi abideleri ve yazılı vesikaları hakkında araştırmalar yapmaya, Türk tarihine yön vermiş tarihi şahsiyetler hakkında bilgi toplamaya çalışmış9, elde edilen bilgi ve bulgular yazarları arasında dönemin önde gelen aydınları ve araştırmacılarının da bulunduğu Halkevi dergileri tarafından kamuoyunun bilgisine sunulmuştur (BCA, 490.1046.1018.2-6). Bu aydın ve araştırmacılar arasında; Çağatay Uluçay, İbrahim Gökçen, Hikmet Turhan Bağlıoğlu, Kemal Turan, Naci Kum, Mesut Koman, Cemil Cahit Güzelbey, Abdülkadir İnan, Ziya Somar, Eşref Ertekin, Rahmi Balaban gibi Türk kültürüne damga vuran birçok isim yer almaktaydı Mahalli tarih araştırmalarında özellikle şer’iye sicilleri, salnameler, vakfiyeler, kitabeler ve yazma eserler büyük önem arz etmekteydi. Halkevleri dergileri bu dokümanları ilmi şartlara uygun bir şekilde neşretmek suretiyle Türk tarihine büyük hizmetlerde bulunmuşlardır10 (C.H.P. Halkevleri’nin 1933, 1934 ve 1935 Senesi Faaliyet Raporları Hülasaları, ss. 102-103, 188-199; Kara, 1999, s.63). Özellikle I. Dünya Savaşı sonrasında gerçekleşen işgaller, Rum-Ermeni katliamları ve bu katliamlara karşı yapılan milli mücadele, olaylara şahit olanların anlatımıyla Halkevi dergilerinde tefrikalar şeklinde yayımlanması Modern Türkiye Tarihi açısından başlıca başvuru kaynağı olacaktır (Aslan, 2007, ss. 129-130). Fransızca olarak yayımlanan bir broşürde bu yayınlara örnek olarak Gaziantep Halkevinin “Milli Mücadelede Gaziantep” Afyon Halkevinin “Milli Mücadelede Afyon” isimli yayınları, Adana Halkevinin Milli Mücadelede destan yaratan kahramanlıklara ilişkin bir araştırması, Kastamonu, Eskişehir, İzmir, Niğde, Isparta, Aydın, Adana, Erzurum, Ödemiş, Gümüşhane, Konya, Tokat, Çorum, Maraş, Urfa, Mardin, Kütahya, Zonguldak, Bartın, Bafra, Amasya, Muğla Halkevlerinin kendi şehirlerinin tarihlerine ilişkin yayınları verilmiştir (Les Masisons, 1935, s.21). Halkevleri aynı şekilde Türk dili alanında da önemli çalışmalar yürütmüş, ülke çapında araştırma ve derleme işlerini yürüten Dil Kurumunun en yakın yardımcısı olmuş, adeta bu kurumun yerel teşkilatları gibi çalışmıştır (Kunter, 1964, s. 10). Hatta başlangıçta iki yılda bir tekrarlanan dil kongrelerine halkevleri tarafından birer temsilci göndermiş, alınan kararlar yakından takip edilmiştir. Kongreye katılan halkevi delegesi dönüşünü takip eden günlerde kongreye dair izlenimlerini halkevlerinde verdiği konferanslarla halka anlatmıştır. Ayrıca, halkevleri radyolar vasıtasıyla, dil kongrelerindeki tartışmaları canlı olarak halka dinlettirmiş, halkın dil bilincini geliştirmeye çalışmıştır (Halkevleri 1932-1935, s.18). Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlarının belirlediği esaslar çerçevesinde çalışmalar yürüten halkevleri, Türkçenin o günkü yazı ve edebiyatında kullanılmayan fakat halk arasında yaşayan

Nitekim Halkevleri yöneticisi Necip Ali Küçüka, Türk toplumunun manevi prensiplerinin dil ve tarih tezleri olduğunu belirtmiş ve bu tezleri Halkevlerinin varlık nedeni olarak göstermiştir. (Küçüka, 1933, s. 233). XX. yüzyıl Türk tarihçiliğinin önde gelen isimlerinden biri olan İsmail Hakkı Uzunçarşılı, söz konusu dergilerde çıkan yazıların Türkiye tarihinin araştırılmasında ne kadar önemli olduğu hakkında şöyle demektedir: “Bazı vilayetlerde çıkan mecmualarda evvelce verilmiş direktif dairesinde yürünerek kıymetli ve bilhassa mebani [bina, yapı] kitabeleri, sicil hulasaları, mahalli vakfiyeler, mezar taşları kitabeleri neşredilmeye başlanmıştır. Şimdiye kadar gördüğüm Konya, Ün, Uludağ, Kaynak, Yeni Türk, Çorum, Taşpınar mecmuaları orta ve son zaman Türk tarihini alakadar eden kıymetli ve orijinal vesikalar istifademizi mucip olmaktadır; bu tarzdaki tarih araştırmaları aynı hızla devam ettiği takdirde sekiz on sene sonra milli tarihin malzemesi olarak bilhassa Anadolu’da pek kıymetli eserler elde etmiş olacağız” (Uzunçarşılı, 1938, s. 367).

Mehmet OKUR

605

kelime ve deyimleri derlemeye başlamış (BCA, 490.01.846.346.01)11, yabancı kaynaklı sözcüklere Türkçe karşılıklar bulmak gibi çalışmalar içerisinde olmuştur (Azcan, 2003, s. 26). Dil ve terim derlemelerinin yanı sıra her halkevi mensubu kendi yöresinde köy köy dolaşarak; atasözleri, türküler, maniler, masallar, yer adları ve yerel coğrafi bilgiler12 konusunda da çalışmalar yapmış ve yapılan bu çalışmalar Türk Dil Kurumuna gönderilmiştir.13 (Çeçen, 2000, s. 130; Topçuoğlu, 2004, s. 18). Örneğin Isparta Halkevi kendi yöresindeki bütün köy, mahalle, yaylak, kışlak vb. adlarını derlemek suretiyle örnek bir çalışma meydana getirmişti (Kaş, 2007, s. 37). Isparta Halkevinden Fehmi Aksu tarafından hazırlanan çalışma “Isparta İli Yer Adları” adını taşımaktadır (Aksu, 1936). Bölgedeki Türk varlığının derinliğini belgeleriyle ortaya koyan bu eser hakkında M. Fuat Köprülü, şu ifadeleri kullanmaktadır: “ciddi bir çalışmanın mahsulü olan bu eserin, bütün halkevlerimize örnek olmasını ve Anadolu'nun her sahası için bu şekil ve mahiyette ayrı ayrı eserler vücuda gelmesini yürekten dileriz” (Ülkü, 1936, ss. 225-226). Aynı şekilde Balıkesir Halkevi de Dil ve Tarih Kurumlarının emirleri doğrultusunda düzenli ve sürekli çalışmalar yapmış, toplanılan dokümanlar hem Dil ve Tarih Coğrafya fakültesine gönderilmiş, hem de Balıkesir Halkevi dergisi Kaynak’ta yayınlanmıştır. Balıkesir Halkevi tarafından yalnızca bir yıl içersinde (1935) 30 yatıra ait tarihi bilgiler verilmiş, 1.120 bilmece ve bulmaca, 1.210 mani, 214 halk inanışı, 70 halk göreneği, 2.200 masal, 2.200 atasözü derlenmiş, Hacı İlbey, Evrenos, Ahmet Rasih, Aşır Paşa, Sinan Paşa, Zağnos Paşa, İshak Baba, İlyas Paşa ve Karasioğulları gibi Balıkesir’de yetişmiş büyüklerin yaşayışları incelenerek broşür halinde yayınlanmış, şer’iye sicillerden 250’den fazla belge çıkarılmış, 7 tarih gezisi yapılmış, 34 eski eser elde edilerek müzeye kazandırılmıştır (Ahcı, 2007, ss. 127-138; Tekdurmaz, (2004, s. 86). Yapılan bu çalışmalardan anlaşıldığı üzere Halkevleri Türk kültür envanterlerinin toplanmasında ve kayıt altına alınmasında halk ile tarih ve dil alanında araştırma yapan bilimsel kurum ve kuruluşlar arasında bir bağ kurmuş, böylece yazılı ve sözlü doküman toplanmasını kolaylaştırmıştır. Yine Türk dilinde yazılmış ya da başka dillerden çevrilmiş yüksek kıymette edebi metinler, millet ve vatan sevgisini anlatan hikâyeler, masallar, maniler, bölgesel düğün adetleri, mahalli inançlar, yerel tarih, bölgedeki eski eserlerin tanıtımı, yerel ve milli meşhur şahsiyetlerin tanıtımı14 yer adları, yerel coğrafi bilgiler, eğitim-öğretim ve Türk inkılabı ilgi konular

1932–1935 yılları arasında tam 40.000 yeni kelime Halkevlerince Türk Dil Kurumuna iletilmiştir (CHP Halkevlerinin 1934 Senesi Faaliyet Raporları, s.18). 12 Halkevlerinin bu alanda gerçekleştirdiği çalışmalar milli tarih açısından büyük önem arz etmektedir. Zira bir coğrafyaya gelen millet o coğrafyayı kendi kültürüne göre şekillendirmekten, isimlendirmekten, mevcut adları kendi dilinin ses kanunlarına uydurarak saklar ve kendisinden sonra gelen milletlere de intikal ettirir. İsimler araştırıldığında oralara kimlerin geldiğini, ilk kurucuların kimler olduğunu anlamak mümkün olur. Dolayısıyla Türkiye’deki yer adlarının araştırılması, karanlıkta kalmış olan pek çok tarihi olayın da aydınlatılmasına vesile olmuştur. Bu konuda en güzel çalışmalardan birisi de Çorum Halkevi tarafından yürütülmüştür. Çorum Halkevi bölgedeki yer adlarını tespit etmek için büyük bir çalışma başlatmış ve bu çalışmanın sonunda Çorum ve çevresinde bulunan Acıpınar, Abdalata, Abdalbodu, Aksungur, Alpagut, Bayat, Beydilli, Bügdüz, Eymirikebir, Kadıkırı, kayı gibi pek çok köy isimlerinin Türk boyları ile ilgili olduğu tespit edilmiştir. Aynı şekilde Isparta Halkevi de kendi bölgesindeki Bügdüz, İğdir, Eymür, Salur, Bayındır, Çavundur, Kargın, Bayat ve Avşar isimli yerleşim yeri adlarını ve bunların Oğuz Boyları ile ilgisini tespit etmişti (Toksoy, ss. 158-159, 184). 13 Örneğin Isparta Halkevinin, Isparta ve çevresinde halk arasında kullanılan kelimelerle ilgili yaptırttığı araştırmada Yörüklerle ilgili 4.000 civarında yer ve kişi adı tespit edilmiştir (Kaş, 2007, s. 37). 14 Halkevi dergileri Cumhuriyetin kurucusu Atatürk ile arkadaşı İnönü’ye özel önem vermiş, onların halka tanıtılmasında yaptıklarının anlaşılmasında büyük rol oynamıştır (Aslan, 2007, s. 62).

606

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

halkevlerince çıkarılan dergilerde15 ve kitaplarda işlenmekte, kamuoyuna ulaştırılmaktaydı (BCA, 490.01.1037.987.1-21-23). Bu dergilerde aynı zamanda edebiyatımıza yabancı tesirler, Türk dilinin zenginliği ve dildeki sadeleşme ile ilgili makaleler de işlenmekteydi (Kara, 1999, s.23). Mahalli olarak yayımlanan bu dergiler ve kitaplar yine Halkevlerinde kurulan kütüphaneler ve açılan okuma-yazma kursları ile halka ulaştırılmış ve sözlü kültürden yazılı kültüre geçilmesi doğrultusunda birbirini tamamlayıcı bir faaliyet gerçekleştirildiği gibi yayımlanan çalışmaların diğer halkevlerine de gönderilmek suretiyle ulusal bir işlev ve bilinç kazandırılmaya çalışılmıştır (Temizhan, 2006, s. 70)16. Ayrıca yayımlanan bu kitaplar ve dergiler, okuma yazma seviyesinin çok düşük olduğu bu dönemde halkın okuma düzeyinin yükselmesine, sağlık ve sosyal konularda bilinçlenmelerine de yardımcı olmaktaydı (BCA, 490.01.1037.987.1-21-23; Azcan, 2003, s. 27). Halkevleri Türk büyüklerinin doğum ve ölüm günlerinde özel günler düzenleyerek, Türk büyüklerinin başarılarından halkın haberdar olmasına ve örnek alınmasına çalışıyordu. Yine halkevleri yayın, sergi ve konferans faaliyetleri yolu ile milli ve yerel tarih ilgili gerçekleri geniş halk kitlelerine ulaştırmaya çalışıyordu (Halkevlerinin 1934 Senesi Faaliyet Raporları Hülasaları, 1935, s. 113). Yani Halkevleri yeni rejimi benimsetmeye ve çağdaş dünyanın birikimini Türk toplumuna aktarmaya çalışırken eskiyi yok saymıyor veya yıkmıyor, geleneksel Türk kültürünü koruyarak yeni değerlerle onu geliştirmeye çalışıyordu.17 Nitekim bu dönemde Yunus Emre’den Mimar Sinan’a, Namık Kemal’den Ziya Gökalp’e kadar Türk kültürünün önde gelen isimleri halkevleri çatısı altında anılmış, tanıtıcı yazılar yayımlanmıştır (İnan, 1947, s. 3; Aslan, 2007, ss. 98-102). Özellikle Cumhuriyetin önemli günleri olan 23 Nisan, 30 Ağustos ve Cumhuriyet bayramlarında ve halkevlerinin bulunduğu vilayetlere özgü günlerde (19 Mayıs, 23 Temmuz, 4 Eylül) halkevleri resmi kutlamalar ve konferans düzenlemek gibi sosyal ve kültürel etkinliklere 15

Kendilerine ait dergi çıkaran Halkevlerinden bazıları ve çıkardıkları dergilerin isimleri şöyledir: Kars Halkevi: Doğuş Dergisi, İzmir Halkevi: Güzel Günler Dergisi, Eskişehir Halkevi: Eskişehir Dergisi, Balıkesir Halkevi: Kaynak Dergisi, İstanbul Halkevi: İstanbul ve Yeni Türk Dergileri, Manisa Halkevi: Bozkurt Dergisi, Giresun Halkevi: Aksu Dergisi, Trabzon Halkevi: Akın, İnan ve Köy Dergileri, Tokat Halkevi: Yeni Tokat Dergisi, Bursa Halkevi: Türküm Dergisi, Kastamonu Halkevi: Ilgaz Dergisi, Niksar Halkevi: Ülker Dergisi, Merzifon Halkevi: Taşan Dergisi, Niğde Halkevi: Akpınar Dergisi, Isparta Halkevi: Ün Dergisi, Konya Halkevi: Konya Dergisi, Samsun Halkevi: On Dokuz Mayıs Dergisi, Elazığ Halkevi: Altan Dergisi, Antalya Halkevi: Türk Akdeniz Dergisi, Gaziantep Halkevi: Başpınar Dergisi, Kayseri Halkevi: Erciyes Dergisi (Küçükuğurlu-Okur, 2007, s. 16). Türkiye’nin çeşitli yerlerindeki Halkevlerince yayımlanan kitaplardan bazıları ve yayımlandığı halkevleri şunlardır: Çağatay Uluçay, XVII. Asırda Manisa’da Eşkiyalık ve Halk hareketleri (Manisa), Niyazi Eset, Maniler (Ankara), Karacaoğlan (Ankara), Remzi Oğuz Arık, Türkiye’de 1935 Yılındaki Arkeoloji İşleri (Ankara), Kemal Özkaynak, Aydın Şair ve Müellifleri (Aydın), Mehmet Dobada, Ataların Dilinden, Kasım Ülgen, Doğu Anadolu Oyunları ve Havaları (Kars), Kayseri Sözlüğü (Kayseri), Öz Türk Adları (Bursa ve Denizli), Mustafa Cavit, O. Saffet, Türk Adları (Muğla), Muhtar Göğüs, Kitab-ı Dede Korkut ve Gaziantep Dil ve Göreneği (Gaziantep), A. Hilmi Yücabaş, Namık Kemal ve Vatan Sevgisi (Tekirdağ), Mehmet Halit Bayrı, Halk Şairleri Hakkında Küçük Notlar (Eminönü), İshak Rafet Işıtman, M. Şakir Ülkütaşır, Türk Halk Bilgisine Ait Araştırmalar (Eminönü), Kamil Su, Uygurlar ve Uygur medeniyeti (Balıkesir), Bedri Günkut, Diyarbakır Tarihi (Diyarbakır), Ali Ertan, Vatan Türküleri (Sinop), Vehbi Cem Aşkun, Sivas Folkloru (Sivas), Vehbi Cem Aşkun, Sivas Kongresi (Sivas), (Toksoy, 2007, ss. 490-501). Halkevlerinin birinci kuruluş yıldönümünde bir konuşma yapan Necip Ali Bey, Halkevlerinin faaliyetlerini Türk kültürünü yeniden dirilten ve koruyan olay olarak niteleyen konuşmasında şöyle demekteydi: “Bizim görüşümüze göre her milletin beynelmilel medeniyet âlemindeki kıymeti o milletin kültür kuvvetinin derecesiyle ölçülür. Kültürü yüksek olmayan bir milletin, medeniyetin herhangi bir safhasında kültürü yüksek olan milletlerle mukayese edilmesine asla imkân yoktur. Habeşistan ile Almanya, Tibet ile İngiltere arasındaki fark bize sanayi ve makineleşmek safhalarından ziyade kültür farklarıyla ölçülür. Bize göre ileri kültür ileri teknikten değil, ileri teknik ileri kültürden doğar. Biz bu meseleyi tarihin seyrinden aldığımız birçok örnekle ispat edebiliriz…”(Ülkü, 1933, 1/2, s.105).

Mehmet OKUR

607

öncülük etmekteydi (BCA, 490.01.1495.94.1-41-50; Çeçen, 2000, ss. 127-128; Taşdemir, ss. 408409). Bu etkinliklerde Türk tarihinin önemli sayfalarını yansıtan konuşmalar yapılmakta, şiirler okunmakta, türküler söylenmekte, oyunlar vb. gösteriler sahnelenmekte18, halkın kültür sanat yolu ile tarihine yönelmesine, Türk folklorunun mahallî kalmasından kurtarılmasına yardımcı olunmaktaydı (BCA, 490.01.1037.987.1-25). Halkevlerinin güzel sanatlar şubesi Türk kültürünün gelişmesinde önemli katkılarda bulunan bir diğer alan olmuştur. Bu şube bir yandan halk türkülerini toplarken, diğer yandan da sanatın ve müziğin evrenselliği çerçevesinde batı müzik ve sanatını halka tanıtma görevini yerine getirmiştir (Ülkü, 1938, s. 260). Nitekim Halkevlerinde kurulan bandolar bütün sanat günlerinde konserler veriyorlardı. Hemen hemen her halkevi ya bando ya da orkestra grupları ile çok sesli müziği kendi yörelerine getiriyorlardı. Aynı şekilde tiyatro çalışmaları da sanat etkinliklerinde önemli yere sahipti. Çeşitli kurslar ile oyuncu yetiştirilmiş, yerli oyunların yanı sıra çeviri eserler de sergilenerek tiyatro alanındaki çağdaş gelişmelere ayak uydurulmaya çalışılmıştır. Halkın halkevi sahnelerine gelmesi yeterli görülmemiş, halkevlerinin temsil kolları öğretmenler eşliğinde köyleri dolaşarak kırsal alanlarda köylülerle piyeslerde sergilemişler ve halkın bilinçlenmesine katkıda bulunmuşlardır (Çeçen, 2000, s. 132). Halkevlerinin temsil şubesi de düzenlediği piyeslerde Türk milletinin kökleri, Orta Asya Türklerinin yaşamları, yurtlarından göçleri, savaşları, yazıtları, kurdukları devletler, meydana getirdikleri medeniyetler (Varnalı, 2008, s. 146-154) tarihi şahsiyetler temsil edilerek halka sunulmuş ve Cumhuriyet tarihi ile ilişkilendirilmiştir (Çağlar, 1933, s. 5). Yine başta dürüstlük ve ahlak kavramı olmak üzere, kadın-erkek ilişkileri gündeme getirilmiş, kalkması veya yerine getirilmesi istenen alışkanlıklar konusunda örnekler sunulmuştur (Varnalı, 2008, s. 213). Türklük bilimi araştırmalarına büyük katkılarda bulunan bir diğer şube de “halk dershaneleri ve kurslar” şubesi idi. Kurslar arasında Türkçe okuma yazma, bölgesel folkloru yansıtan el tezgâh ve sanatlarının geliştirilmesi ön planda yer alıyordu. Bu çalışmalarla yüzlerce yıllık Türk kültürel değerleri öne çıkartılmış ve sonraki kuşaklara aktarılması sağlanmıştır (Ünal, 1940, s. 387). Her halkevinde birer kütüphane oluşturulmuş, Türk tarihini, dilini ve kültürünü tanıtan veya anlatan kitaplar bu kütüphanelere gönderilmiştir (BCA, 490.1046.1018.2-6). Öyle ki 1937 yılında halkevi kütüphanelerindeki kitap sayısı yaklaşık 130.000’e, okuyucu sayısı 1.600.000’e ulaşmıştır (Ülkü, 1938, s. 260). Müze ve sergi şubeleri de Halkevleri çalışma talimatnamesi doğrultusunda19, kendi bölgelerindeki tarihi binaların birer müzeye dönüştürülmesine (BCA, 1713.964.2-120-123)20, taşınabilir tarihi eserlerin bu müzelerde sergilenmesine değer ve önemlerini düzenlenen konferanslarla halka tanıtılmasına çalışmışlardır (Ülkü, 1938, ss. 262-263). Öyle ki, Türkiye’de Cumhuriyetin ilanından önce İstanbul’da Arkeoloji Müzelerinden başka müze bulunmazken, 18

Oyunlarda yakın tarihte meydana gelen olaylara geniş yer verilmekteydi. Özellikle Mondros Mütarekesi sonrası yapılan işgaller Atatürk’ün yaptığı faaliyetler, Türk kadının sergilediği kahramanlıklar ve yeni Türk devletinin kuruluş süreci konu ediliyordu (Gaziantep Halkevi Bürosu, 1935, s. 21; Şanal, 2004, s. 39; Varnalı, 2008, ss. 168-178). Bu şubenin yapacağı işler 1940 yılı çalışma talimatnamesinde şöyle belirtilmişti: “Tarih ve müze şubesi ayrıca Halkevinin bulunduğu yerde resmi müze varsa, arkeolojik eserlerle onları zenginleştirmeye, eksikliklerini tamamlamaya çalışmak. Yoksa tedarik edeceği eserleri en yakın resmi müzeye göndermek veya müze tarafından alınmasını temin için haber vermek, eski eserleri fazla bulunan yerlerde resmi müzenin kurulması için ilgililerle işbirliği yapmak.” (CHP Halkevleri İdare ve Teşkilat Talimatnamesi, 1940, ss. 29-30). Örneğin Giresun Halkevi, bu bölgedeki Seyyid Vakkas Türbesi’nin müze haline getirilmesi için bir bazı girişimlerde bulunmuş, hatta bu bağlamda ilgili türbe hakkında bazı araştırmalar da yaptırılmıştır. Bu araştırmalarda Seyyid Vakkaas’ın Fatih Sultan Mehmet’in bu havaliyi ele geçirmeden önce keşif için bu bölgeye gönderilmiş ve teşkilata memur edilmiş kişiler olduğu belirtilmiştir (BCA, 1713.964.2-122).

608

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Cumhuriyetin ilanından itibaren geçen on beş sene gibi kısa bir dönemde ülkenin çeşitli merkezlerinde oluşturulan müzeler bu husustaki çalışmaların verimli sonuçlarını ortaya koymuştur (Toksoy, 2007, s. 159). Tarihi eserlerin ve şahsiyetlerin gün yüzüne çıkarılmasında, tanıtılmasında ve taşınabilir dokümanların toplanmasında özellikle Ankara, Eminönü, İzmir, Mersin, Bursa, Adana, Çorum, Balıkesir, Bolu, Sındırgı, Tire ve Bergama Halkevleri ön sırada yer almışlardı (Toksoy, 2007, s. 156). Halkevleri yalnızca Türk kültürüne katkıda bulunmamış, öncelikle kırsal kesimdeki halk başta olmak üzere hemen bütün halk kesimlerinin eğitim, sağlık, sosyal ve ekonomik şartlarının düzelmesi yönünde çalışmalarda bulunmuş, bu konuda diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmış, onlara destek olmuştur. Örneğin köylülerin suyollarının yapımı, kooperatif kurmaları veya herhangi bir kooperatife üye olmaları konusunda aktif şekilde çalışmış, düzenlenen köy gezileri ve halkevi dergileri aracılığı ile bu konuda telkinlerde bulunmuştur (İğdemir, 1974, s. 126; Durak, 2006, s. 190). Sonuç Cumhuriyet yönetiminin en önemli müesseselerden birisi olan halkevleri yalnızca Anadolu’nun değil bütün Türk coğrafyası, Türk tarihi, kültürü ve dilini tanıtmaya yönelik çok önemli çalışmalar yapmıştır. Gerek halkevi dergilerindeki tarih ve dille ilgili yazılardan, gerekse halkevleri tarafından yayımlanan kitap ve makalelerden, düzenlenen konferans ve diğer kültürel etkinliklerden bu çalışmaların boyutlarını tespit etmek mümkündür. Türk diline, Türk milli ve mahalli tarihine ait ilgi ve alakanın kuvvetlenmesini amaçlayan bu çalışmalar büyük bir gayret ve şevkle yürütülmüş, Türk toplumuna milli vasıflar kazandırılmasında, belli amaçların verilmesinde, özetle milletleşmesinde büyük rol oynamıştır. Halkevleri, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarında önemli bir modernleşme hareketi olmuştur. Zira modern ve çağdaş bir toplum oluşturmak için inkılâpları halka benimsetmek, yani teorik olmaktan çıkarıp gündelik hayatın içerisine sokmak işin en zor kısmını oluşturmaktaydı. Dolayısıyla halkevleri, Cumhuriyetin getirdiği yeni değerler sistemini, Türk kültür değerleri ile harmanlayarak bir yaşam tarzına dönüştürülmesini sağlayan birer sosyal müessese rolünü de üstlenmiştir. Halkevlerinin bütün yurt çapında etkili ve verimli çalışmasında şüphesiz Atatürk’ün katkısı büyüktü. O her gittiği yerde halkevlerini ziyaret etmiş, çalışmaları hakkında bilgi almış, zaman zaman da bizzat iştirak etmiştir. Türk kültürü ile ilgili ortaya çıkarılan yeni belge ve bulgular onu çok mutlu etmiş, hatta Ankara’ya gelen yabancı devlet adamlarını Ankara Halkevine götürerek Türk kültürünü ve sanatını onlara göstermiştir.

Mehmet OKUR

609

Kaynakça Ahcı, Ahmet (2007), Balıkesir Halkevi’nin Türk Modernleşmesi Yönündeki Faaliyetleri 19331951, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Kütahya. Akçura, Yusuf (2007). Türkçülük-Türklüğün Tarihi Gelişimi, İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yay. Aksu, Fehmi (1936). Isparta İli Yer Adları, Isparta. Akyüz, Kenan (1986), “Türk Ocakları” Belleten, 50 / 196, s. 201-228. Arıkan, Zeki, “Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi”, Atatürk Yolu, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, Mayıs 1999 / 6, ss. 261-281 Aslan, Necla (2007), Bursa Halkevi Uludağ dergisi ve Türk Devrimi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul. Atatürk ve Türk Folkloru 1981. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II-III, (1997), Ankara: AAM Yay. Azcan, İbrahim (2003). Türk Modernleşmesi Sürecinde Trabzon Halkevi, Trabzon: Serander Yayınevi. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivleri Bayraktutan, Yusuf (1996). Türk Fikir Tarihinde Modernleşme, Milliyetçilik ve Türk Ocakları (1912-1931), Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. C.H.F. Halkevleri’nin 1934 Senesi Faaliyet Raporları Hulâsası (1935). Ankara: Hakimiyet-i Milliye Matbaası C.H.P. Halkevleri’nin 1933 Senesi Faaliyet Raporları Hulâsaları, (1934), Ankara: Hakimiyet-i Milliye Matbaası C.H.P. Halkevleri’nin 1935 Senesi Faaliyet Raporları Hulâsası (1936). Ankara: Hakimiyet-i Milliye Matbaası CHP Halkevleri İdare ve Teşkilat Talimatnamesi (1940). Ankara: Zerbaat Matbaası. CHP Halkevleri ve Halkodalarının 1940 Çalışmaları (1941., Ankara CHP Halkevleri, 1932-1942, (1942), Ankara. Çeçen, Anıl, Atatürk’ün Kültür Kurumu, Halkevleri (2000). İstanbul: Cumhuriyet Kitapları. Çavdar, Tevfik (1983), “Halkevleri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi 4, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 878-884. Durak, Gökhan (2006). Trakya Bölgesi Halkevleri Faaliyetleri, İzmir. Gaziantep Halkevi Broşürü (1935). Gaziantep: Cumhuriyet Halk Fırkası Matbaası. Gümüşoğlu, Firdevs, Ülkü Dergisi ve Kemalist Toplum (2005). İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yay. Güz, Nurettin, Tek Parti İdeolojisinin Yayın Organları Halkevleri Dergileri (1932-1950), (1995), Ankara: Kariyer Matbaacılık. Halkevlerinin 1934 Senesi Faaliyet Raporları Hülasalar, (1935). Ankara: Ulus Basımevi. Halkevleri 1932-1935, 103 Halkevi geçen yıllarda nasıl çalıştı, bty., s.18. Heyd, Uriel (2002). Türk Ulusçuluğunun Temelleri (Çev: Kadir Günay), Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. İğdemir, Uluğ, Halkevleri ve Halkodaları (1974). Ankara: Atatürk ve Halkevleri, Halkevleri Atatürk Enstitüsü Yardımcı Yay. Karaer, İbrahim, Türk Ocakları (1912-1931) (1992). Ankara: Türk Yurdu Yay. Kaş, Hasan, Isparta Halkevi Çalışmaları ve Ün Dergisi (1934-1950) (2007). Ankara.

610

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kunter, Halim Baki (1964). Kuruluşlarının 32. Yıldönümünde Halkevleri (19 Şubat 1932-19 Şubat 1964), Ankara. Kuruluşlarının Yıldönümü Halkevleri (1932-1951-1963) (1963). İstanbul: CHP İstanbul İl Gençlik Kolu Yay. Küçüka, Necip Ali, “Halkevleri”, Ülkü, 1933 /2 (9), s. 233. Küçükuğurlu Murat, Okur, Mehmet, Tek Parti Döneminde Erzurum Halkevleri (2007). Trabzon: Derya Yay. Les Maisons du Peuple du Parti Publication du Peuple (1935). Ankara: Ulus Matbaası. Nasrattınoğlu, İrfan Ünver (2001). “Atatürk ve Türk Folkloru”, I. Uluslararası Atatürk ve Türk Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri (6-7 Ekim 2000), Ankara. On Beşinci Yıl Kitabı. Öztürkmen, Arzu, Türkiye’de Folklor ve Milliyetçilik (2006). İstanbul: İletişim Yay. Sarınay, Yusuf, (2004), Türk Milliyetçiliğinin tarihi Gelişimi ve Türk Ocakları (1912-1931), İstanbul: Ötüken Yay. Şanal, Mustafa, “Türk Kültür Tarihi İçerisinde Kayseri Halkevi ve Faaliyetleri (1932-1950)”, Milli Eğitim Dergisi, Kış 2004, ss.37-60. Şimşek, Sefer (2002). Bir İdeolojik Seferberlik Deneyimi, Halkevleri (1932-1951), İstanbul. Taşdemir, Serap, “Sivas halkevi Dergisi: Ortayayla (4 Eylül)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Temmuz 2002, XVIII/53, ss. 405-421. Tekdurmaz, Başak (2004). Balıkesir Halkevi Çalışmaları ve Kaynak Dergisi’nin Sistematik İndeksi, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir. Temizhan, Oğuz, Halkevleri ve Halkevlerinin 1932-1940 Arası Eğitim Faaliyetleri (2006). (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara. Toksoy, Nurcan (2007), Halkevleri, Bir Kültürel Kalkınma Modeli Olarak, Ankara: Orion Yay. Topçuoğlu, Hatice, 1932-1951 Yılları Arasında Ordu Halkevinde Yapılan Halkbilim Çalışmaları, (2004), Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, .Trabzon. Toprak, Zafer (2002). “Türkiye’de Narodnik Milliyetçiliği ve Halkçılık (1908–1918), Türkler, Cilt:14, (Ed.: H. Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca), Ankara: Yeni Türkiye Yay, 801-806 Turan, Şerafettin (1999). Türk Devrim Tarihi, Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye (10 Kasım 193814 Mayıs 1950), Ankara: Bilgi Yay. Turan, Şerafettin, Türk Devrim Tarihi Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye (10 Kasım 1938- 14 Mayıs 1950), 4. Kitap (Birinci Bölüm) (1999). Ankara: Bilgi Yayınevi Türk Tarihinin Ana Hatları (1930). İstanbul: İstanbul Devlet Matbaası Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1938). “Yeni Türk Tarihinde Vesikacılık”, Belleten, 7 / 8, ss. 367-371. Ülkü Dergisi İnan Dergisi Ülkütaşır, M. Şakir, “Folklor ve Etnografya’nın Konuları Üzerine”, Türk Kültürü, 5/s. 367. Ünal, Kemal, “Milli Şef ve Halkevleri”, Ülkü Dergisi, 1940 / 83, ss. 387-390. Varnalı, Özgür Şahap (2008). Türkiye’de 1932-1950 Sürecinde Halkevleri Temsil Şubelerinin Yurttaş Eğitimine Katkıları, Basılmamış Yüksek lisans Tezi, İzmir. Yetkin, Çetin (1982). Türkiye’de Tek Parti Yönetimi, İstanbul.

TÜRK BĠLGE KAĞAN TAHTA OTURDUĞU ZAMAN KĠM TÖLĠS ġAD ĠDĠ? Takashi OSAWA GiriĢ Bilindiği gibi, MS 552 yılında Bumın Kağan ve onun küçük kardeşi olup sonraki Batı Türk Kağanlığının kurucusu İstemi Kağan tarafından kurulmuş Eski Türk Kağanlığının doğu kısmı, MS 630 yılından sonra Tang Hanedanının II. İmparatoru olan Taizong tarafından yıkılmıştır. Daha sonra yaklaşık 50 yıl boyunca Tang devletinin kuzey bölgesine göç ederek Tang hükümdarı Taizong’un ve yönetiminin idaresi altında asker olarak hizmetinde bulunmuştur. Sonunda 679 ve 680 yıllarında Ashina veya Ashite boylarına mensup olan Türk önderleri Tang devletine isyan etmişlerse de başarılı olamamışlardır. Ama 681 yılında Kutlug adlı Aşinalı bir soydan İlteriş Kağan’ı, Aşite boyu lideri olan Bilge Tonyukuk, yani o zamanki Çin kaynağında Ashite Yuanchuan’un adı taşıyan kişi ile birleştirebiliriz ki (Hirth 1899, 7-20; Klyashtornyj 1964, 28-31; MORI 1967, 560-565; MORI 1992, 86-132), ondan yardım alıp Tang devleti idaresine isyan ettirip bağımsız bir ülke kurmaya çalışmıştır. O zamanki başkenti ise bugünkü Huang-he, yani Sarı ırmağının kuzeyi ve Yinshan (yani, Çuğay tag) dağlarının güneyi arasında bulunan Baidaochuan 白道川 adlı bir bozkır olup burada birkaç yıl idare etmeye çalıştılar. Sonra, yani 686-687 yılarında Yinşan dağlarının kuzey bölgesinden göç edip o zamanki Moğolistan’daki Ötükän tag, yani bugünkü Hangai Dağlarının doğusunda oturup göçebe teşkilatını idare eden Jiu-sheng Telei, yani Toguz Oğuza ait Türk boy teşkilatı ile savaşıp bozguna uğrattı (IWASA 1936, 77-131). Bundan sonra kutsal dağ saydıkları Ötükän dağının doğu bölgesinin doğusundaki Orhun ırmağının sol tarafındaki bir bozkırda, yani Ötükän yerindeki başkentte ülkeyi idare etmeye başlamış oluyordu. Ama sonraki yılları çevredeki düşmanları ile hep savaşarak geçirmek zorunda kaldı. İlteriş Kağan ise MS 691 yılında vefat edince sonra tahta küçük kardeşi *Bögü Çor, Kapgan Kağan olarak geçmiştir. Bu da 716 yılında isyan eden Bayırqu boyu ile savaşıp kazanmış olmasına rağmen yurda geri dönerken bozkırda saklanan bir Bayırku askeri tarafından birden saldırılıp öldürülmüştür. Onun kesilmiş başı ise Tang devletinin başkenti Çangan’a kadar götürülüp Tang İmparatorluğunun emri ile şehir meydanında asılmıştı. Moğolistan’daki Türk Kağanlığında ise Kapgan Kağan’ın yok edilme nedeni ile onun oğlu ve o zamanki küçük Kağan *Inäl Kağan ise kendi tahta oturmak hazırlarken o zamana kadar Kapgan Kağan’ın idarecilerinden biri olup ülkenin batı tarafını yöneten eski İlteriş Kagan’ın büyük oğlunun küçük kardeşi Köl Tigin ise kendi ağabeyini tahta geçirmek için İnäl Kağan’a isyan edip ona tâbi olan yakın akrabalarını da öldürüp Tarduş Şad’ı tahta geçirtmiştir. Yani MS 716 yılındaki bu olay hakkında şimdiye kadar eski Türk Yazıtlarında hiç değinilmemişe benziyor ki, bana göre aşağıda bahsedilen bir cümle geçmektedir. Bu bildiri ise Kapgan Kağan zamanında ülkenin batısını yöneten Tarduş Şadın Bilge Kağan olarak tahta geçtiğinde onun idarecilerin durumu nasıl olduğunu bir kez daha araştırıp o zaman kimin hangi unvanı taşıdığını açıklamayı amaçlamaktadır. I. Bilge Kağan’ın tahta oturma törenindeki yön ve baĢkanlarının aldıkları yer Bilge Kağan Yazıtında güney taraftaki 13 satıra göre Bilge Kagan’ın tahta oturduğu zamanki devlet adamları şu sıra ile kaydedilmektedir. (G 13) täŋri täg : täŋri : yaratmïš : türük : bilgä : [kagan] : sabïm : kaŋïm : türük : bilgä : kagan : olurtukïnta : türük : amtï : begler : kisrä : tarduš : bäglär : köl čor : bašlayu : ulayu : šadapït : bäglär : öŋrä : tölis : bägler : apa : tar[kan] Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 611-628

612

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

(G14) bašlayu : ulayu : šadapït : bäglär : bu(nča)[birigärü] taman tarkan : tunyukuk : buyla baga tarkan : ulayu : buyruk [kurïgaru] ič buyruk : säbig köl irkiz/n : bašlayu : ulayu : buyruk : bunča : amtï : begler : kaŋïm : kaganka : ertiŋü (G15) ertiŋü : timag : kïltï ...... (Tercüme) (G13) Täŋri täg Täŋri yaratmış Türük Bilge Kağan’ın sözüm ve benim baban olan Türük Bilge Kağan oturduğunda, ‘‘Şimdiki Beyler, batıda Tarduş beyler (olan) Köl Çor başta olmak üzere, tabii olan Şadapıt Beyler, doğuda Tölis beyler (olan) Apa Tarqan (G14) başta olmak üzere, tabii olan Şadapıt beyler, güneyde Taman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve ona tabii olan Buyruk, kuzeyde İç Buyruk olan Säbig Köl İrkiz/n başta olmak üzere, tabii olan Buyruk, bunun gibi şimdiki beyler’’, benim babam kağana pek çok, (G15) pek çok alkış (ve) övgüde bulundular...... Yukarıdaki parça MS 716 yılında tahta geçen Bilge Kağan’ın kendi hitap ettiği sözü, oğlu olan Täŋri Kağan tahta oturduğu 734 yılında hatırlayarak söylediğini anlayabiliriz. Şimdi bu metin içinde köşeli parantez [ ] işareti ile gösterilmiş parça ise 1890 yılında bu taşı inceleyen Fin-Atlas (1892, Tab.40)’taki resimde de artık kırık ve görünmemiş bir yerdir. Ama buradaki metne ise daha önce Japon tarihçi Prof. KATAYAMA Akio tarafından cümle yapısı bakımından çok benzeyen şekli ile sıralandığı bilinmektedir (KATAYAMA 1992, 446-454), yani bulunan memurların bulunduğu dört yön isminden sonra ise bir şahsa ait unvan + başlayu kelimesinden sonra şadapıt beyler, veya buyruk, şeklinde sıralanması dikkatimizi çekmektedir. Bu yüzden yukarıdaki (G14) satırındaki iki köşeli parantez [ ] işaretini ise dört tarafından artık adı geçen kisrä (batı) ve öŋrä (doğu) kelimesinden başka yön kelimesi koyulması daha uygun görünmektedir. Ayrıca Prof. KATAYAMA’nın tahmin ettiği gibi Taman Tarkan ve Tonyukuk Boyla Baga Tarkan’ın ikisi de Tang Hanedanına ait Yıllığ, ya da Ansiklopedisi gibi eski Ming-CFYG-974, 11445, Ming-CFYG-975, 11448’deki eski Çin kaynağına göre yukarıdaki Runik yazıtta Taman Tarkan okunan kişi ise Bilge Kağan yönetim zamanında Tang devletine elçi olarak gönderilen 他満達官 Taman taguan, *t’â-muân-t’ât-kuân (Karlgren 1972, 4c, 183c, 271b, 157a) ile karşılanabilir, ve öteki, yani Tonyukuk ise Tang kaynağında sık sık geçen meşhur önderlerden biri olan 阿史徳元珍 Ashite Yuanchuan ile karşılanabilir ve Tang devletince da çok tanınmış devlet adamı olduğunu belirtebiliriz. Yani ikisi de görev aldıkları yön ile çok bağlı olduğundan, Türk Kağanlığının güney tarafındaki Çin ile ilgili konu ile çalışmış olduğunu yansıtmaktadır. Yani Bilge Kağan Yazıtındaki (G13) satırında önceki köşeli parantez [ ] boşluğuna ise güney yön ismi konulması uygundur, yani kontekst açısından birinci boşluğa [birigärü] veya [biriyä] gelmelidir. Ancak bu boşluğa 6 veya 7 harfin konulabileceği bir aralık bulunduğuna göre [birigärü] daha uygun görülür. Ayrıca (G13)’teki boşluğa ise kuzey taraf anlamına gelen [kurïgaru] ya da [kurıya] gelebilir, ama bu boşluğun aralığı ise ancak 4 veya 5 harfin konulabilmesi [birigärü]den [kurïgaru] kelimesinin daha uygun olduğu sonucuna götürür. Şimdi böyle düşünürsek güney taraftaki 12.-14. satırda gösterilen kişiye ise şu şekilde işaret edebiliriz (Tablo 1).

Takashi OSAWA

613

Kuzey tarafı (kurïgaru) ič buyruk, Säbig Köl Erkin, ve buyruk

Batı tarafı kisrä : tarduš : bäglär

Doğutarafı öŋrä tölis : bägler,

Köl Čor,

Bilge Kagan

ve Šadapït (ve) bäglär

Apa Tarkan ve Šadapït (ve) bäglär

taman tarkan＝他満達官 taman taguan. tunyukuk, buyla baga tarkan, （阿史徳元珍, ashite yuanzhen）ve buyruk ve buyruk buyruk

Güney tarafı (birigärü)

[Tablo 1. MS 716 yılında Bilgä Kağan’ın tahta geçtiği zamanki devlet adamın yeri] Şimdi yukarıda gösterilen metinlerde Şadapït unvanı şekli, bence daha önce Pritsak’ın ileri sürdüğü gibi Şad unvanın çoğul ekli olduğunu hatırlatmak isterim. Bu fikir ise daha sonraki satırda söylediğim gibi İkinci eski Türk Kağanlığında Ilteriş Kağan’dan itibaren, Şad unvanı ise ülkesinin doğu tarafına bakan Tölis Şad, batısına bakana Tarduş Şad olarak adlandırılıp sadece iki kişinin taşıdığı belli olduğundan dolayı, destekleyebiliriz. Yani adı geçen metindeki Şadapıt’i Şad ile aynı unvanın bir başka ifadesi olarak nitelendirebiliriz. Yani buradaki Tölis Şadapıt da olsun, Tarduş Şadapıt da olsun, birer kişiye ait olmalıdır. Şimdi yukarıdaki metinde geçen Tölis Şad unvanının kime ait olduğunu düşünmek isterim. II. Apa Tarkan,Tölis ġad(apït) ve Tarduš ġad(apït) kimler idi? Bilindiği gibi, Bilge Kağan tahta oturduğunda kim Tölis Şad olduğu hakkında Tang dönemine ait Yıllığı’nın biri, yani XTS-194’te şu bilgiler yer almaktadır: Bilgä Kağan ise Kaiyuan 4. yıl (yani MS 716 yıl)ında tahta oturdu. Onun halkları ise onu (eski onun unvanı olan) 小殺 Shaose ile adlandırıyordu. Onun karakteri ise kibar ve cana yakındır. Kendisinin ülkeye sahip olma sebebi (küçük kardeşi olan) Köl Tigin’in hizmetinden dolayı kendisi tahta oturmak istemeyerek Köl Tigin’e kağanlığını bırakmak istedi. Ama Köl Tigin bunu kabul edemedi. Bundan dolayı Köl Tigin’e Zuoxian wang 左賢王 unvanı alıp özellikle asker ve at idaresi, yani ordu teşkilatına ait işleri idare ettirdi (JTS-194, 5173). Mojilian, tahta çıkmadan önce kendi taşıdığı unvanı Tölis Şad olduğundan herkes tarafından Xiaosha olarak adlandırılan Bilge Kağan ise, yüce bir insanlığa sahip olup, kendisinin tahta oturması konusunda tahtı istemeyip Köl Tigin’e teslim etmek istediği halde, (Köl) Tigin’in bunu kabul etmemesinden sonunda (Mojilian) tahta oturdu. Bu gerçek ise Kaiyuan dördüncü sene (MS 716 yılı) idi. (Köl )Tigin’i Zuoxian wang 左賢王 unvanına atadı. Ve (Köl) Tigin’e orduyu idare ettirdi. Daha önce, Mochuo öldürüldüğünden, Köl Tigin ise Mochuo’nun kullandığı ve ona hizmet eden memurlarının hepsini öldürdüğü halde, yalnız Tonyukuk kendi kızı olan Shabuk’u

614

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Mojilian’ın Katun’u olarak evlendirdiğinden kendisinin öldürülmesinden kurtarılıp kendi evine geri dönebilirdi (XTS-215, 6051). Bunun ile hemen hemen aynı olup ama daha ince detay veren Tang kaynaği ise 通典 Tongdian-198 Tujueler hakkında eski Türk Kağanı olan 黙啜 Mochuo *Bögü Çor, yani Kapgan Kağan ise Bayrıku kabilesinin Xiezhilüe adlı bir asker soğut ormanından çıkıp 黙啜 Mochuo *Bögü Çor’a birden saldırıp onu kesip öldürdü. Ve hemen Türk ülkesine girmiş olan Tang elçisi Haoquanchuo adlı kişiye onun başını verip Tang Başkentine götürdüğünü bildirdikten sonra şu bilgileri vermektedir: Kutluğ’un oğlu olan Köl Tigin ise ülkenin eski boylarını kendisinde toplayıp, 黙啜 Mochuo *Bögü Çor’un oğlu olan küçük Kağan ve onun küçük kardeşi ve ona ait yakın akrabaların çoğunu öldürüp, o zamanki Zuoxian wang 左賢王 olan Mojilian’ı aldı, bu ise Bilge Kağan idi. Bilge ise Kaiyuan 4. yıl (yani MS 716 yıl)ında tahta oturdu. Onun halkları ise ona (eski onun unvanı olan) 小殺 Xiaosha adı ile adlandırıyordu. Onun karakteri ise kibar ve cana yakındır. Kendisinin ülkeye sahip olma sebebi (küçük kardeşi olan) Köl Tigin’in hizmetinden dolayı kendisi tahta oturmak istemeyerek Köl Tigin’e kağanlığını bırakmak istedi. Ama Köl Tigin bunu kabul edemedi. Bundan dolayı Köl Tigin’e Zuoxian wang 左賢王 unvanı verip özellikle asker ve at idaresi, yani ordu teşkilatına ait işleri idare ettirdi (TD-198, Tujue, 5439). Bundan başka CZTS-211, Xuanzong dönemi Kaiyuan 4. yılındaki yazıya göre, nunj oğlu küçük Kağan tahta oturduğu halde, kutluğun oğlu Köl Tigin ise onu saldırıp öldürdü. Ayrıca Mochuo’nun oğulları da akrabası da hemen hemen öldürüldü. Onun kendi ağabeyi olan Mojilian’ı tahta oturttu. Bu ise Bilge Kağan idi. O zamanki ülkenin halkı ise onu Saose (küçük Şad) olarak adlandırdı. Bilge ise önce ülkeyi Köl Tigin’e bırakmak istediği halde Köl Tigin bunu kabul etmedi. Bundan dolayı ona (yani Köl Tigin’a) Zuoxian wang 左賢王 unvanını verip ülkenin ordu işlerini idare ettirdi (ZZTJ-211, 6719). Bunun gibi Tang dönemine ait Çin kaynaklarından da Bilge Kağan’ın tahta oturma nedeni ise küçük kardeşi Köl Tigin’in Bögü Çor, yani Kapgan Kağan’ın oğlu veya eski Kağan’ın küçük kardeşi ve ona ait yakın akrabaları gibi rakiplerinin hemen hemen hepsini öldürüp ağabeyini tahta geçirtmesinden ortaya çıkarıldığı anlaşılabilir. Bu JTS-194, XTS-215 ve TD-198’deki Tujue’e ait bilgiler gibi eski bir Çin kaynağına göre Bilge Kağan’ın tahta çıktığı zamanki Tölis Şad ise Köl Tigin’dir. Ama iki kaynağı Köl Tigin’in Zuoxian wang 左賢王 unvanı, yani Tölis Şad unvanını aldığı cümle ise hemen hemen aynı olup aslında bir kaynaktan geldiğini tahmin edebiliriz. Bildiğim kadarıyla bundan başka buna ait haber ise bulunmamaktadır. Başka bir Çin kaynağından, mesela onun vefattan sonra ona dikilmiş Köl Tigin Yazıtlarındaki eski Çince metinde bazen kırık yeri olsa da ilgili olan parçadan da kendisinin hayatında Zuoxian wang 左賢王, yani Tölis Şad unvanını taşıdığı hiç bildirilmiyor. Buna karşılık, Köl Tigin Yazıtından eski Türk runik parçasının doğu kısmı olan (D25-27) satırlarında şu ifadeler bulunur; (D25) türük : bodunug : atï küsi : yok bolmazun : tiyin : kaŋïm kaganïg : ögüm katunug : kötürmiš : täŋri : il birigme : täŋri : türük : bodun : atï küsi : yok bolmazun [tiyin : özümin : ol täŋri] (26) kagan : olurtdï ärinči : näŋ yïlsïg : bodunka : olurmadïm : ičre : ašsïz : tašra : tonsuz yabïz yablak : bodunta : üze : olurtum : inim köl tigin : birle : sözlešdimiz : kaŋımız : äčimiz : kaz[ganmïš : bodun : atï küsi : yok bolmazun] (D27) tiyin : türük : bodun : üčün : tün udïmadïm : küntüz : olurmad : inim : köl tigin : birle eki šad birle ölü yitü : kazgandïm : anča kazganïp : biriki : bodunug : ot sub : kïlmadïm (cf. Tekin 1988, 14-15). Yani Bilgä Kağan tahta oturduğunda küçük kardeşi Köl Tigin‘in Bilge Kağan’ın yönetimi altından iki Şad ile birlikte sefere çıktığı belirtilmektedir. Eğer daha önceki XTS-194 ve

Takashi OSAWA

615

Tongdian-198’deki Tujue’ye ait bilgi doğru olursa, yani o zaman Köl Tigin de Tölis Şad olursa da Bilge Kağan’ın yönetim altında bu unvanı taşıyanların sayısı üç mü idi? III. Ġkinci Eski Türk Kağanlığında ġad sayısına bir bakıĢ (1) Iltäriš kagan zamanïnda ise [Tarduş şad ve Tölis yabgu dönemi]. II. Eski Türk Kağanlığı kurulduğunda Iltäriş Kagan yönetiminde ülkenin batı kısmını küçük kardeş 黙啜 Mochuo *Bögü çor’u Tarduş Şad, onun küçük kardeşi olan 咄悉匐 Tusibuk *Turs bäg’i Tölis Yabgu’ya atandığı kaydedilmektedir. Ve *Turs bäg ise Ongi yazıtında Ilteriş zamanında İletmiş Yabgu olarak bilinmektedir. (2) Kapgan kağan yönetim zamanïnda ise [Tarduş Şad ve Tölis Şad dönemi]. Ondan sonra yani Ilterïš Kağan’ın MS 691 yılında vefat etmesi nedeniyle, ikinci Kağan olan Mochuo (Bögü čor), yani Kapgan Kağan ise kendi tahta oturduğu zaman, daha önceki Tölis Yabgu ve Tarduş Şad yönetim sistemine yenilik getirdi. Yani küçük kardeş *Turs bäg’i Tölis Yabgu’dan Tölis Şad olarak, Tarduş Şad ise devamlı olarak henüz adı bilinmeyen birini atadığını biliyoruz. O zaman İlteriş Kağan’ın büyük oğlu 黙矩 Moku *Bögü ise henüz dokuz yaşında olup yaşı küçük olduğundan henüz şad olamadı. Ama *Bögü ise 14 veya 15 yaşına bastığında yani MS 697 veya 698 yılında Tarduş Şad tayin edildi. Yani bu yıldan itibaren kendisi ise Kağan oluncaya kadar bu unvanı taşıyageldi ve Kağan olduktan sonraki zamanda bile küçük Şad anlamına gelen 小殺 Xiaosha lakabı ile tanınmış olduğu bilinmekteydi. Ve o zamanki Tölis Şad’a atanan yine *Bögü’nün amcası *Turs bäg olduğunu, eski Çin kaynaklarından ve Ongi yazıtından tespit edebiliriz (OSAWA 2008). Bu iki şad sistemi ise Bilge Kağan vefat ettikten sonar da Bilgä Kutlug unvanı taşıyan oğlu, yani Täŋri Kağan yönetim zamanında da bir Çin kaynağından tespit edebiliriz. Buna göre sadece Bilge Kağan’ın yönetimi döneminde üç Şad sistemine geçilmiş olduğunu tahmin etmek zordur. Mesela Köl Tigin Yazıtından Köl Tigin vefat ettikten sonra, yani MS 731 yılında şad sayısı hakkında bir haber verebiliriz. Yani Bilge Kağan’ın kendi ifadesiyle, (K 11) anča ; sakıntım : közdä : yaš kälsär : tida : köŋültä : sïgït : kälsär : yanturu : sakıntım : katïgdi. sakïntïm : eki šad : ulayu : inigünüm : oglanïm : bäglärim : bodunum : közi : kašï : yablak : boltačï tip : sakïntïm ; [Öyle düšündüm. Gözlerimden yaş gelse engel olarak, gönülden feryat gelse geri çevirerek yas tuttum. çok yas tuttum. İki Şad başta olmak üzere kardeşlerim, oğullarım, beylerimin (ve) halkımın gözleri kaşları berbat olacak deyip düşündüm.] (Tekin 1988, pp. 22-23). Burada Köl Tigin vefat ettikten sonra dünyada kalmış Bilge Kağan ise iki Şad da onun küçük kardeşi ve oğlu gibi akraba ve beglerin de üzülerek çok gözyaşı dökmesi anlatılmaktadır. Zaten Bilge Kağan zamanında da eski Türk Yazıtına göre sadece iki Şad unvanı geçmektedir ki, XTS-194 ve TD-198’daki Tujue’ye ait kayda göre Köl Tigin’in Tölis Şada atanmış olduğu bilgisini herhangi bir sebep ile yanlış bir bilgi olarak değerlendirmek mümkündür. Ama bunu kanıtlayan bir kaynak var mı? Şimdi bu mesele ile ilgili konu olarak [Tablo-1] de gösterilen Bilge Kağan’ın tahta oturduğu zamanki resmi törende adı geçen Apa Tarkan unvanını taşıyan kişi kim olabilirdi? Bununla ilgili şu yazıyı Köl Tigin Yazıtından aktarabiliriz: (KT: Batı tarafındaki iki satırlık runik yazı)

616

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

(1) Kurıdın [s]og(u)d (?) örti : inim köl tigin [............] išig küčüg : birtük : üčün : türük : bilgä : kagan : anlarka : inim köl tiginig : küzädü : olurt[ïm] Batıda //////// isyan ettiler. Küçük kardeşi Köl Tigin ise [/////////] hizmet ettiği için Türük Bilge Kağan onlar için küçük kardeşim Köl Tigin’i gözeterek tahta oturdum. (2) inänčü : apa : yargan tarkan : atıg : birtim : [anı] ögtürtüm [İnänçü apa yargan tarqan adını verdim ve onu övdürdüm] (Cf. Tekin 1988, 24-25). Bence buradaki (1) satırdaki yazının ek yazı olmasına rağmen, çok önemli bir bilgi vermektedir. Çünkü burada Kapgan Kagan öldükten sonra ülkesindeki batı tarafından herhangi bir isyan çıkması ve bunu sakinleştirmek için Köl Tigin’in çok çaba harcadığını anlatılmaktadır. Bence bu isyan Kapgan Kağan’ın 716 yılında Bayirku boyunun isyanını basmak için seferinden başarılı olarak geri dönerken yolunda Bayirkulı bir asker tarafından öldürülmüş, olaydan sonra ülkede çıkan iç savaş sırasında Köl Tigin’in Kapgan Kağan’ın oğlu 伊然可汗 yiran kehan *Inäl Kağan ve Kapgan Kağan’ın küçük kardeşi Tölis Şad olan *Turs bäglerin ve ona yakın akrabalarını öldürüp İlteriş Kağan’ın oğlu olup kendi büyük kardeşi olan *Bögü, yani o zamanki Tarduş Şad olan Bilge Kagan’ı tahta oturttuğından Köl Tigin’i halklara çok önem vermeye emrettiği bildirilmektedir. Bundan dolayı, (2) satırı o isyanı bastırmasındaki emeğinden dolayı, Köl Tigin‘e ağabeyi Bilge Kagan tarafından inänçu apa yargan tarkan unvanı verildiği anlatılmaktadır. Bu parçadan Bilge Kağan tahta oturduğu zaman, apa tarkan unvanı ise Köl Tigin’e ait olmalıdır Yani MS 716 yılından ölümüne kadar Köl Tigin‘i inänču apa yargan tarkan olarak tespit edebiliriz. Buna göre [Tablo-1]de gösterilen Apa Tarkan ise Köl Tigin olup, şimdiye kadar XTS-194 veya TD-198’daki Tujue’e ait bilgiler temelinde ele alınan Tölis Şad olmaması açıktır. IV. Kim Tölis ġad idi? Öyle ise Bilge Kağan’ın yönetimi zamanında kimler iki şad idi? Bu soruna yönelik şimdiye kadar bilinmeyen bir bilgi verebilirim. Yani eski bir Çin kaynağından 冊府元亀 Cefu-yuangui [bundan sonraki metinlerde ise kısaltma ismi olarak CFYG kullanılacaktır]. Cefu-yuangui ise eski Çin hanedanlarından 宋 Zong dönemindeki Wang Qinruo ve başkaları tarafından Zhinsong adlı bir İmparator 眞宗 Zhensoung’a resmi sunmak üzere MS 1005 ve 1014 yılları arasında on cilt halinde neşredilmiştir. Temel konusu geleneksel Çin hanedanlarından Ortaçağ dönemine ait çok çeşitli konuları içeren 31 bölümü ve 1104 yılında tasnif edilerek yayımlanmıştır. Ama o andan sonra bazı kısımları eksilerek bütünlüğünü kaybetmeye başlamıştır. Yani kalanlar kişisel bir elkopyası olarak parça parça kalmıştır. Ama bu eser Zong dönemindeki dört ansiklopediden biridir. Bu eser özellikle Tang dönemine ait tarihî olay veya konu üzerinde başkalarında pek bulunmayan bilgileri de içermekte oluşu esere önem kazandırmaktadır. Bundan sonra Song zamanındaki ilk baskıdan sonraki bu eser kuzey Çin eyaletini işgal eden Liao, Jin ve Moğol İmparatorluğu zamanında artık güney Çin’de hayatı sürdüren 南宋 Nansong Hanedanının döneminde güney Çin bölgesi, mesela, 四川 Sichuan bölgesinde parça parça elyazması halinde korunup gelmiştir. Yani bu eser tamamen eskisi gibi olmayıp kaybolmuş bir eser gibidir. Ama bu halini 明 Ming Hanedanındaki bilimadamları ise Çindeki birkaç bölgesinde dağıtılmış elyazması veya kopyasını bir araya toplayıp üç farklı Ming döneminde tekrar neşredilmiştir. Şimdiye kadar Cefu-yuangui denince en çok tanınmış Ming dönemindeki Cefu-yuangui yayımlamıştır. Bunlardan biri 1621 ve 1641 yılları arasında hazırlanıp 1642 yılında neşredildi ve bundan sonra da Qing döneminde de Arşivde bulunan elyazması veya kalmış eski parçası toplanıp tekrar düzeltilip yayımlanmıştır ki, bundan esas alarak 1960 yılında 20 cilt halinde Chonguoshuju’da yayımlandı. Bundan sonra, yani 1988 yılında artık epey eksik

Takashi OSAWA

617

parça olmasına rağmen sadece Song döneminde güney Çin bölgesinde korunan bu esere ait parçalar toplanıp 4 cilt halinde neşredilmiştir. Eski Çin hanedanı ile başka ülkeler arasındaki ilişkilerin yer aldığı bilgiler bu kaynağın 956-999. bölümünde yer almaktadır. Bundan Tang ve eski Türkler arasındaki ilişkilerden şu bilgi dakkatimizi çekmektedir. Yani, Köl Tigin’in vefat ettiği Kaiyuan 19. sene (MS 731 yılı)nin ertesi yılı, yani onun anıtı ve yazıtının inşa ettirilip tamamlandığı MS 720 yılının yedinci ayından sonraki Kang zi gününde şu haber bilinmektedir: 突厥可汗堂弟阿支監擦来朝，授将軍、放還蕃．Türk Kagan’ın amcaoğlu olan 阿支監擦 a-zhi-jian-ca Tang hanedanının sarayını ziyaret etti ve (ona) Sangun (ordu komutanı) unvanı verip kendi ülkesine geri döndürdüler (Ming- CFYG-975, 11454; Ming-CFYG-971, 11409). Yukarıdaki 阿支監擦 a-zhi-jian-ca *â-tśie-kam-tṣat (Karlgren 1972, 1m:, 864a, 609a, 337j) insan adı ise aynı kaynak olan Ming-CFYG-971 yerinde ise aynı cümle olmasına rağmen, sadece bu şahsın adı ise 何支監捺 he-shi-jian-na *γâ-tśie-kam-nâi (Karlgren 1972: 1f, 864a, 609a, 318b) şeklinde gösterilmektedir. Ama son zamanlarda bu yazı üzerinde hangisini seçebilmesi konusunda bir düşüncesini atan Eski Çin vesikaları ile uğraşan Prof. Wuyugui da hangisinin en doğru olduğunu kesin söylemeyi güç sanarak, ancak daha önce Prof. Cenzhongmian’nın aldığı seçeneğine tabii olarak önceki 阿支監擦 a-zhi-jian-ca yazı şeklini başı olarak seçmiştir (Cenzhongmian I, 432; Wuyugui 2009, 1230). Bu sebep ise eski Tujue, yani ikinci eski Türk Kağanlığından Tang hanedanına elçi olarak gönderilen ismi ise hep kendi er at ismi, yani en az yaşi olarak 15 veya 16 yaşını bastıktan sonra, yani Köl Tigin, Tarduş şad gibi önce herhangi bir Türk ismi alıp sonra da yine Kağanlıkda herhangi yüksek makama ait unvan taşıdığına göre burada da bir erkek ismi ve bir unvanından oluşmakta olduğunu düşünebiliriz. Bence 阿支監擦 A-zhi-kan-ca ise önceki üç harf, yani A-zhi-kan ise erkeğin bir ismi, ve sonraki ca 擦 ise bir unvan olduğunu tahmin edebiliriz. Özellikle bu ca harfi ise artık Prof. MORI da incelediği gibi genellikle Şad unvanı ise 設 she, * ś iät(Karlgren 1972, 290a), 察 cha, *tṣ’at (Karlgren 1972, 337j), 殺 sha, *ṣat (Karlgren 1972, 319d) ve 煞 sha, *ṣat gibi eski Çin harfi ile gösterilmektedir (cf. MORI 1967, 33, 334-335). Burada ca 擦*tṣ’at harfi ise cha 察*tṣ’at ile aynı fonetik taşıdığına göre bu harf de Şad unvanını göstermek için kullanıldığını düşünelebiliriz. Öyle ise daha önceki insan ismi tahmin edilen A-zhi-kan harfi ise ne olabilir? Şimdi bu satırların yazarına göre tahmin edilebilen Arslan kelimesi önde geldiğidir. Ancak bunu tespit etmek için bir de üçünçü harfi olan 監 kan ise biraz şüpheli, çünkü daha önceki Song- CFYG-971, Song- CFYG-975’deki harfleri ise ka-zhi-yen 何支盬 olarak yazılır, ama bence bunu yen *jian olarak doğru bir şekilde okuyabiliriz. Ama sonraki Ming-CFYG’de ise hep bu harfin başka bir telaffuzu denilen *kan olan harfi ile gösterilmekte olması biraz düşündürücüdür. Bence bu CFYG kaynağı ise başka kaynağında yer almayan bilgiyi de içerdiği için çok önem taşıdığını söylediğim halde, bu Ansiklopedi kitabını hazırlayan editörlerin eski zamanki insan veya unvanları pek iyi bilmemesinden bir harfi benzer başka bir harfle göstererek yazılmış örnekler de doludur ki, harfin doğru şekil hangisi olduğunu belirtmek amacıyla aynı dönemdeki başka bir kaynaktaki harf kullanılışı da karşılaştırarak incelememiz lazımdır. Bnece ka-zhi-yen 何支盬 ise herhangi eski bir Türk ismi ile karşılamak mümkün olmadığından sonraki harfi 盬 *iäm ise Ortaçağdaki telaffuz olarak *lan gösterilen 濫 *lam, 藍 *lam，覧 *lam，攬 *lam (Karlgren 1972, 609j, 609k, 609l, 609o) gibi bir harf ile karışmış olabileceğini ileri sürmek isterim. Böyle düşünürsek burada gösterilen isim ve unvana ait olan dört harfi *â-tśie-lam-tṣat, yani *Arslan Şad olarak tespit etmek mümkün olur. Öyle ise bu dönemde *Arslan kelimesi mevcut olabilir miydi?

618

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Bununla ilgili olarak JTS-194, Tujue’de ise Bilge Kağan’ın tahta geçmesi olayından sonra, Tang hanedanında kalmış olan Türk göçebelerinin Tang’daki Huanghe bölgesinin batısından Tang’a isyan edip Moğolistan’daki Türk Kağanlığına iltica ettiğini kaydetmektedir. Yani bunlardan baş gösteren göçebe Türklerin boy liderlerinden birinin 阿悉爛 a-xi-lan, * a-siet-lân (Karlgren 1972, 1m, 1257e, 185l) adını taşıdığını görebiliriz ki, bu ismi mutlaka *Arslan ile tespit edebiliriz (JTS-149, 5173). Acaba bu isim ise aslında eski Türklerden kaynaklanan bir isim miydi? Bununla ilgili olarak CFYG-971’de Tianbao yılın üçüncü yılında, yani MS 744 yılında atık Şubat ayında Fergana kralı olan 阿悉爛達官 a-xi-lan daguan *a-siet-lân d’ât-kuân (Karlgren 1972, 1m, 1257e, 185l, 271b, 157a) denilen birisi, kendi nezareti altındaki büyük boy önderini yılbaşı kutlaması için gönderdiğini kaydetmektedir. Bence bu kişinin adı da *Arslan Tarkan biçimindedir. Buna benzer bir isim ise aynı kaynak, CFYG-971’de kaydedilen Tang hanedanına ait diplomat bölümünde, Kaiyuan 14. yılında, yani MS 726 yılı Mayıs ayında 安国 anguo, yani o zamanki Sogdiana’da bulunan Buhara ülkesinden Tang Hanedanına elçi olarak gönderilen bir kişinin ismi ise 可悉爛達官 ke-xi-lan daguan *k’â-siet-lân d’ât-kuân (Karlgren 1972, 1a, 1257e, 185l, 271b, 157a) olduğu kaydedilmektedir (CFYG-971, 11408). Bence bu harflerinin baş harfi olan 可 ke ise daha önceki isminin başı olan 阿 a, *a harfinin hatası biçiminde nitelendirebiliriz ki, buradaki kişinin asıl ismi ise *Aslan Tarkan ile karşılaşabiliriz. Yani yukarıda gösterdiğim gibi, en az MS. 8. yüzyıllar döneminde Sogdiana veya Fergana’da bir isim olarak Aslan, yani daha doğrusu Arslan kelimesinin bulunduğunu tespit edebiliriz. Bununla birlikte Eski Türk Kağanlığında Soğdlar veya Batıdan gelen Hindu-Avrupalıların da çok bulunduğuna göre bu ismin o zamanki eski Türk boyları arasına girerek kullanılmaya başlandığını da düşünmek mümkündür. Bunun gibi Arslan sözünü artık en az MS 716’da Türk boylarında *Arslan kelimesinin bulunduğuna göre, Ming-CFYG-971, 975’de zikredilen Bilge Kağan’ın amcaoğlu olarak Tang hanendanına elçi olarak gönderilen devlet adamının adı ise 阿支濫 / 藍 / 覧 *Arslan Şad olarak rekonsruction etmek mümkün diye düşünmekteyim. Şimdi bu şahsı başka bir kaynaktan da tespit edebilir miyiz? Ilteriş Kağan’ın oğlu olan Bilge Kağan için amcaoğlu denilen kişi ise onun babası olarak mutlaka Ilteriş Kağan’ın küçük kardeşi olmalıdır. Ama şimdiye kadar buna aday olabilen ise sadece Ilteriş Kağan’ın küçük kardeşi olan Kapgan Kağan ve *Turs Bäg adı ile sadece iki kişi bilinmektedir ki, Kapgan Kağan’ın oğlu *Inäl Kağan ve Tonga Tigin ve Yogashi adlı oğlular biliniyor. Ama bildiğiniz gibi, *Inäl Kağan ise 716 yılıda tahta geçerken Köl Tigin tarafından öldürüp artık hayatında değildi. Ve onun küçük kardeşi Tunga Tigin de artık MS 714 yılıda Bişbalık’ta Tang askeri ile savaşırken can verildi ve başka küçük kardeş Yogaş da 716 yılındaki iç savaşından Tang ülkesine kaçmış oldu. Buna karşı Kapgan Kağan’ın yönetim zamanında yüksek makama oturan *Turs Beg de 716 yılında Köl Tigin tarafından öldürülmüş. Ama onun oğlu ise babası olan *Turs Bäg için Ongi yazıtı diktirmiştir ve onların ismi ise İşbara Tamgan Çor ve küçük oğlu İşbara Tamgan Tarkan idi (OSAWA 2008). Ama onların birisinin Arslan Şad olarak 716 yılıda tahta geçen Bilge Kağan’ın Tölis Şad olup olmamasını tespit edebilecek kaynak bulunmuyor. Bu yüzden henüz Bilge Kağan’ın amcaoğlunun kim olduğunu tespit edemiyoruz. Oysa bu Arslan Şad, Tölis Şad miydi yoksa Tarduş Şad mı idi? Bununla ilgili olarak Tang Hanedanı, yani Tabgaç ülkesi ile sık sık diplomatik ilişkiler de bulunan ise Eski Çince ve Türkçe kaynaklara göre Tarduş Şad’dan Tölis Şad olduğuna göre, Arslan Şad da Tölis Şad olduğu ihtimal çok olabilirdir, zaten 732 yılıda Köl Tigin’in cenaze töreni bittikten sonra yardım eden Tang devletinin sarayına elçi olarak teşekkürde bulunmaya gönderildiğine göre, ülkesinin doğu tarafa bakan Tölis Şad’ın vazifesine uygun denebilirdir.

Takashi OSAWA

619

V. Bilge Kağan anıtıdaki balbal taĢıdaki kim idi? Başka kaynaklardan Tölis şad ile ilgili kaynak var mı diye sorunca, şu kaynaklar da gösterebiliriz. Yani Bilge Kagan antına 1891 yılında ilk defa bu anıtı incelenen Finli arkeolog O. A. Heikel tarafından keşfedilen taş balbalından birinde birkaç harhi tespit edildi (FinAtlas 1892, Tab. 40 -[Resim 1]), ve sonra 1897 yılıda Radlof ve Melioranskii tarafından Tölis şadıŋ: taš: balbal bol /// okundu (Radloff, Meliolanskii 1897, 45 -[Resim 2, 4]). Ama bunun tarihsel bakımdan ne anlam taşıdığını hiç analiz etmediler. H. N. Orkun da Fin-Atlas’taki resmini tekrar neşrettiği halde hiç okumaya çalışmadı. S.E. Malov, Japon tarihçi Prof. ONOGAWA, H , T. Tekin de durumu aynı olup de bu yazıya bakımsız bırakmıştır. Nihayet bununla ilgili çalışma ise 1969 yılında Soviyet-Moğol araştırma heyetine katılan S. G. Klyashtornyj olup tekrar bu balbal taşı bulup fotoğraf da neşretiştir [Resim 8]. Tölis Şadıŋ taš balbalı diye okumuştur. Bu okunuş ise kendi el ile harflerinin çizmiş şekilde ise taş kelimesinin ardından a harfi eklenmiş olduğu halde, onun transkripsyonunda ise bunu düşürerek yazmaktadır (Klyashtornyj 1978, 254, Plt. 2 sağ parçası - [Resim 9]). Ama benim kendisinden aldığım fotoğrafa dikkatle inceleyince mutlaka taş kelimesinden sonra i harfi eklenmektedir. Bundan sonra 2000 yılında TİKA ve MOTAP tarafından başlanan kazı çalışmasından doğu tarafından yine bu balbal taşı bulundu, ve Epigrafiya çalışma heyete katıan meslektaşımız Dr. Cengiz Alyılmaz bu parçasının estampajını alıp, Türk adıŋ taşı diye okunmuştur (Alyılmaz 2001, 68, Alyılmaz 2005, 161-162, -[Resim 3, 5, 6, 7]). Ama 2006’da Moğol-Japon Uluslararası Ortak Araştırma heyetinin biri olarak Bilge Kağan ve Köl Tigin anıtının bulunduğu yerde bu balbal’daki runik yazıyı dikkatle inceledigimize göre buradaki yazıyı ancak, Tölis Şadıŋ tašı balbalı olarak okuyabildik (OSAWA 2007, 18, 30, not (1)). Yani Klyaştornuyi’nin okuyuşuna çok yakın olmasına rağmen taş kelimesinin sonraki harfi a değil de i olduğunu tespit edebildik. Ayrıca bu yazının yukarı tarafında ise Aşinaslı boyuna mahsus olan keç tamgası ve yarım ay şeklindeki tamga çizilmekte olduğuna göre bu balbal taşını diktiren ise Aşinaslı bir boya bağlı olan bir şahıs olarak tahmin edebiliriz. Ayrıca Bilge Kağan anıtı inşa edilirken Bilge Kağan kendisinin hayattayken savaşta öldürdüğü düşmanın bir simgesi olarak bu balbal dikilmiştir. Balbal taşını diktirenin ise Tölis Şad adlı bir şahıs olduğuna işaret edilmektedir. Yani bu balbal taştaki yazıt ile gösterilen Tölis Şad olmayıp bu taşı inşa eden Töliş Şad olduğunu bildirmektedir. Bir isim tamlaması eki olan -i’nin aynı fonksiyonu ise Ongi Yazıtındaki Işbara Tarkan balbalı yazısında bulunan bir balbal kelimesine eklenen -i ekinden de tespit edebiliriz [Resim 11, 12, 13]. Yani buradaki İşbara Tamgan ise Ongi Yazıtına ait olan Iltemiş Yabgu’nun ikinci oğlu olarak adı geçen Işbara Tamgan Tarkan ile aynı olup kendisinin tamgasının babasınınki ile aynı şekli olduğunu tespit edebiliriz (OSAWA 1999a, 278-282). Yani bu yazıdaki insan ise balbal diktiren hükümdarın akrabası veya kardeşi gibi Aşinaslı bir aileye bağlı bir şahıs olmalıdır.

620

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Şimdi Bilge Kağan anıtından çıkarılan bu balbal üstündeki Tölis Şad ise tamamen anıtı inşa ettiren oğul, hastalanıp vefat eden büyük kardeş 伊然可汗 yiran kehan *Inäl Kağan’ın ardından bu tapınağı tamamlayan Bilge Kutlug, yani 登利可汗 dengli kehan, Täŋri Kagan’ın yönetim zamanında da Tölis Şad olan bir şahıs olmalıdır. Eski Çin kaynağına göre Täŋgri Kağan yönetim zamanında ülkesinin doğu ve batı kısmını yöneten Täŋri Kagan’ın iki amcası olan Tölis Şad ve Tarduş Şad olduğunu belirtmektedir. Ama Täŋri Kağan ise henüz küçük olup annesi, yani eski Tunyukuk’un kızı olan 娑匐 sha-fu, *sâ-b’iuk (Karlgren 1972, 16e, 933m) *Şäbig ve onunla ilişkisi bulunan bir tarkan ile ülkeyi yönetmeye çalışmak istediği halde, yine o zamanki iki amcası daha güçlü olduğu için onları yok etmeye çalışmış. Onlar önce Tölis Şad ile ittifak edip Tarduş Şad’ı sefer ettirmeye çağırıp öldürdü. Tölis Şad ise 判闕特勤 pan küe teqin *Apa(?) Köl Tigin olduğunu bildirmektedir．Buna göre, Bilge Kagan yönetimi zamanında Tölis Şad olan ise Bilge Kagan ve Köl Tigin’in küçük kardeşi olan *Apa Köl Tigin olup Tölis Şad olarak tayin ediliyordu. Bu Tölis Şad da, Tarduş Şad da, Çin kaynağına göre ikisi de, Bilge Kağan’ın oğlu Täŋri Kağan’ın amcası olduğuna göre, onlar ise Bilge Kağan ve Köl Tigin’in küçük bir kardeşleri olarak tespit edebiliriz. Ancak bundan daha somut bir şekilde söylemek mümkün değildir. Ama bu durumdan kesin söyleyebilirim ki, artık Köl Tigin’in cenaze töreninin uygulandığı 732 yılından Bilge Kağan’ın ölüp cenaze törenin yapıldığı 735 yılındaki Tölis Şad’ın ayrı birisi olduğunu tespit edebiliriz. Bence bu değişim Köl Tigin’in vefat etmesinden dolayı çıkmış siyasi değişime bağlı olmalıdır. Acaba bu nasıl bir değişimdir? Bunun daha da incelenmesi gerekir. Sonuçlar Bu bildiride ele aldığım konu olarak MS 716 yılında Kapgan Kağan’ın öldürülmesi üzerinde ortaya çıkan iç savaş Köl Tigin tarafından sakinleştirilmiştir ve onun tavsiyesi ile ağabeyi olan *Bögü ise Bilge Kağan olarak tahta geçmiştir. Ve benim belirttiğim gibi o zaman ağabeyinden övgü alan Köl Tigin ise İnençü Apa Yargan Tarkan adlı yüksek unvanı almıştır. O zamanki resmi törene ait metin ise [Tablo 1]de gösterdiğim gibi, o zamanki Tölis beglerinin başı olarak Apa Tarkan unvanını taşıyan biri bulunmaktadır. Bu kişi Köl Tigin olmalıdır. Ayrıca bundan sonra benim kanaatimce Şad unvanının asıl ve eski şekli olan Şadapat bulunmakta idi. Bence bu Şadapıt ise Tölis Şadapıt, yani Tölis Şad ise tek kişide olmalıdır. İkinci Eski Türk Kağanlığı zamanında ülkesinin batısına bakan Tarduş Şad, ülkesinin doğu kısmına bakan ise Tölis Şad olarak tayin edildiğine göre bu sahnede gösterilen bir Tölis Şad olup bana göre Eski Çin kaynağından yola çıkarak *Arslan Şad denilen birisi olmalıdır. Ama maalesef o zamanki Tarduş Şad’ın kim olduğunu henüz belli değildir. Ama büyük ihtimal ile Şad unvanı Kağan’ın oğlu veya küçük kardeşi olduğuna göre bu da Bilge Kağanın oğlu olup sonraki *Inäl Kağan denilen birisi olabilir. Bence 716 yılındaki olayda Köl Tigin’e Tölis Şad unvanı verilmesinin sebebi ise 716 yılındaki resmi törende gerçek Apa Tarkan olan Köl Tigin’in ülkesinin doğusuna bakan Tölis beylerin önde yer almasından kaynaklanmış olabileceğini, o zamanki Tsahneden Köl Tigin’in Tölis beylerin başı olduğuna göre Tölis Şad olarak nitelendirilmesinden kaynaklanmış olabildiğini ileri sürebiliriz. Yani gerçek sahneyi bilmeyen Tang’daki tarihçinin buna inanıp kaydetmiş olduğunu göstermektedir. Ama 734 yılında Bilge Kağanın da zehirlenerek öldürülmesi üzerinde, sözkonusu olan *Inäl Kağan tahta oturtulmuş, ama hastalanarak onun küçük kardeşi olan Bilge Kutluğ tahta geçmiştir ve kendisi ise Tängri Kağan olarak tahta geçmiştir.O zamanki Bilge Kağan’ın Anıt ve Yazıtını diktiren oğlu Tängri Kağan idi. Bir Çin kaynağı o zamanki iki Şad Tängri Kağan’ın amcası olduğunu bildirmiştir. Hatta Tängri Kağan ve annesi *Sebig Katun’ı emri ile diğer Tarduş

Takashi OSAWA

621

Şad’ı öldürdüğünü o zamanki Tölis Şad olan *Ban Köl Tigin olduğu bildirilmektedir. 1891 yılında Finlandiya’dan gelen A.O. Heikel tarafından keşfedilip, 1969 yılında Klyashtornyj başta olmak üzere incelenen ve 2000 yılında Türkiye Cumhuriyetine bağlı TİKA desteği ile başlatılan MOTAP ve 2006 yılında tekrar Moğol ve Japon Ortak Araştırma heyetine katılan ben ve meslektaşlarımızın tarafından incelenen Aşinaslı bir hükümdara mahsus keç tamgası ve yarım ay şeklindeki tamga bulunan bir balbal taşında bulunan Tölis Şading Taşı balbalı’na ait yazıdaki Tölis Şad ise babası Bilge Kağan anıtını diktiren oğlu Tängri Kağan’a hizmet eden o zamanki Tölis Şad olan *Ban Köl Tigin olmalıdır. Bu şahıs ise Bilge Kağan döneminde ona hizmet ederek savaşta öldürdüğü askerini bir balbal taşı olarak anıtın önünde diktirerek kendi kudreti de güçlendirmeye çalışmış olduğunu tahmin edebiliriz.

622

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Ek. Bilge Kağan Anıtı Külliyesinde bulunan Tamgalı ve yazılı taĢ balbala ait resimler

Resim 1. [Fin-Atlas 1892: Tab.40].

Resim 2. [Radloff-Atlas: Resim 11, 26].

Resim 3. [Alyılmaz, 2005: 161, Foto. 231].

Resim 4. Radloff’un estampajisindeki metin ve onun rötüşlü metin [Atlas: Resim 26]

Resim 5. [Alyılmaz 2005: 162, Foto. 232].

Takashi OSAWA

Resim 6. [Alyılmaz 2005: 162, Foto. 233].

Resim 7. [TIKA 2002: 177, Foto. 118].

Resim 8. [Klyashtornyj, 1978: 254, Resim 2]

623

624

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Resim 9. [Klyashtornyj 1978: 255, Resim 3]

Resim 10. Ongi Anıtının doğu tarafındaki balbal manzarası (1996 yılında çektim)

Resim 11. W. Radloff’un Atlasındaki Anıtının yazılı balbal [Atlas: Resim 83].

Takashi OSAWA

Resim 12. Ongi anıtının 11. balbalı (1909 yılında Finli S. Palsi trafından çekildi [Halen, H. Memoria Saecularis Sakari PÄLSI , Abb.83, 1982, Helsinki]).

Resim 13. Ongi Anıtının 11. balbalı Aynı taş olmasına rağmen artık yazı kısmı kırık olup sadece izleri görülebilmektedir. [OSAWA 2000: 240, Res. 12].

625

626

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kısaltmalar ve Kaynakça Kısaltmalar ATIM ＝ W. W. Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. St. Petersburg, 1. Lieferung 1894; 2. Lieferung 1894; 3. Lieferung 1895; Neue Folge 1897; Zweite Folge 1899. (Repr. in 2 vols.: Osnabrück 1987.) Atlas ＝Radloff, W. Atlas Drevnostei Mongolii Trudy Orkhonskoi Ekspeditsii, (Atlas der. Alterthümer der Mongolei. Arbeiten der Orchon-Expedition. 1.Lieferung 1892; 2. Lieferung 1893; 3. Lieferung 1896; 4. Lieferung 1899),Sankt-Peterburg. DT = V. M. Nadelyaev and el., Drevnetyurkskij Slovar’, Reningrad 1969. ED = G.Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford 1972. Fin-Atlas = Heikel, A. (ed), Inscription de L’Orkhon, recueillies par L’expedition finnoise 1890, Société finno-ougrienne, Helsingfors, 1892. MSSP = Halén, H.(ed.).Memoria Saecularis Sakari Pälsi. Aufzeichnungen von einer Forschungsreise nach der nördlichen Mongolei im Jahre 1909.Helsinki 1982. Moriyasu & Ochir = 森安孝夫・オチル編『モンゴル国現存・碑文調査研究報告』MORIYASU, T. and A. Ochir (ed.), Mongoru Koku Genzon Iseki Hibun Chôsa Kenkyû Hôkoku, Ôsaka University, Chuô Yûrashia Gaku Kenkyûkai (In Japanese), (Provisional Report of Researches on Historical Sites and Inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998). 大阪大学中央ユーラシア学研究会 Osaka University, The Society of Central Eurasian Studies 1999, 豊中 Toyonaka. TİKA 2002 = Mogolistan’daki Türk Anıtları Projesi 2000 yılı çalısmaları, Ankara 2002. TİKA 2003 = Mogolistan’daki Türk Anıtları Projesi 2001 yılı çalısmaları, Ankara 2003. TİKA 2005 = Mogolistan’daki Türk Anıtları Projesi 2003 yılı çalısmaları, Ankara 2005. Eski Türk Runik yazıtları (Old Turkic Runic inscription) BK= Bilgä Qaγan inscription. Kč = Köli Çor inscription. KT = Köl Tigin inscription. T = Tunyukuk inscription. Eski Çin Kaynakları (Old Chinese sources) Ming-CFYG = 『明版冊府元亀』1000巻，北京，中華書局，Cefu-yuangui (The original Tortoise, Precious Treasure of the Document Store), 1000 juan, compiled by 王欽若Wang Qinruo and others between 1005 and 1014, Zhonhua shuju, Beijing 1960. Song-CFYG = 『宋版冊府元亀』1000巻，北京，中華書局影印版，Cefu-yuangui (The original Tortoise, Precious Treasure of the Document Store), 1000 juan, compiled by 王欽若 Wang Qinruo and others between 1005 and 1014, 4 vols.Zhonhua shuju, Beijing 1990. JTS = 『旧唐書』200巻，北京，中華書局標点本，JiuTang shu (Old Chronicle of the Tang Dynasty, 618-907), 200 juan, by 劉昫Liu Xu (887-946), completed in 945, Zhonghua suju, Beijing 1975. TD = 『通典』200巻，北京，中華書局標点本，Tong Dien (Comprehensive History of Regulations) 200 juan by 杜祐 Do You (735-812), 5 vols., Zhonghua shuju, Beijing 1988.

Takashi OSAWA

627

XTS = 『新h唐書』225巻，北京，中華書局標点本，Xin Tang shu (New Chronicle of the Tang dynasty, 618-907), 225 juan, compiled by 歐陽修 Ouyang Xiu (1007-1072), 宋祁 Song Qi (998-1061 and others in 1043-1060), Zhonghua shuju, Beijing 1975. ZZTJ = 『資治通鑑』294巻，北京，中華書局標点本，Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror for Aid in Government), 294 juan, by 司馬光 Sima Guang (1019-1086) and others, presented to the throne in 1084, Chonghua shuju, Beijing 1956. Kaynakça Alyılmaz, C. (2001), Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi 2000 yılı çalıçmaları ışında bazı tespitler, (Ed.) Y. Halaçoğlu, Göktürk Devleti’nin 1450. kuruluş yıldönümü (Sympozyum Bildirileri), 2001, Yeni Avrasya yayınları, Ankara, pp. 67-75. Alyılmaz, C. (2005), Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu, Ankara. Battulga, Ts.(2005), Mongolyn Runi Bihgijn Baga Dursgaluud, Ulaanbaatar. Bazilkhan, H. (2005), Kazakstan Tarikhï Turalï Türki Derektemeleri II, Almatï. Cenzhongmian (岑仲勉) (1958), Tujue jishi 『突厥集史』上・下（Eski Türklere ait bütün kaynaklar, I-II）(Çince), Chonguoshuju, Beijing. KATAYAMA Akio (片山章雄) (1984) 「突厥第二可汗国末期の一考察」（İkinci Göktürk Kağanlıği’nın son dönemindeki siyasi duruma ait bir düşüncesi）(Japonca), 『史朋』17 (Şihoo 17, Hokkaidoo Universitesi, Sapporo), pp. 25-38. KATAYAMA Akio（片山章雄）(1992), 「突厥ビルゲ可汗の即位と碑文史料」 (Köktürk Bilge Kağan’ın tahta oturması ve ona ait Türk Yazıtları) (Japonca), 『東洋史研究』 (Tooyooshikenkyuu)51/3, pp.138-157. Karlgren, B. (1972), Grammata Serica Recensa, Stockholm. Klyashtornyj, S. G. (1964), Drevnetyurkskie runicheskie pamyatniki po istorii Srednei Azii, Moskva. Klyashtornyj, S. G. (1976), L’injterprétation du mot bediz dans les inscriptions runiques, (Ed. Gy. Kâldy-Nagy) Hungaro-Turcica, Studies in Honour of Julius Németh, Budapest, pp. 51-54. Klyashtornyj, S. G. (1978), Khram, Izvayanie i Stele v Drevnetyurkskikh Tekhstakh (K interpretatsii Ikh-Khanyn-Norskoi nadpoisi), Tyurkorogicheskii Sbornik 1974, M-L., pp. 238-255. MORI, M. （護雅夫）(1967),『古代トルコ民族史研究 I』東京，山川出版社， Kodai toruko minzokushi no kenkyuu I (Eski Türklerin Tarih Araştırmaları I), (Japonca), Tokyo, Yamakawashuppansha. MORI, M. （護雅夫） (1992) 『古代トルコ民族史研究 II』東京，山川出版社， Kodai toruko minzokushi no kenkyuu II (Eski Türklerin Tarih Araştırmaları II), (Japonca), Tokyo, Yamakawashuppansha. ONOGAWA, H （小野川秀美）(1950), 「オンギン碑文訳註」（Ongin hibun yakuch, Ongin Yazıtının araştırması) (Japonca)，『羽田博士頌壽記念東洋史論叢』Haneda hakase shoojukinen tooyoshironsoo, (Ongin inscription, translation & notes. Festschrift in the Dr. Toru Haneda, Oriental collection of essays), 京都，Kyoto, 東洋史研究会 Tooyooshikenkyuukai, pp.431-451. Orkun, H. N. (1936), Eski Türk Yazıtları, Ankara (Rep. 1987, Ankara). OSAWA, T. （大澤孝） (1999), 「オンギ碑文」Ongi Hibun (Inscription of Ongi) (Japonca), Moriyasu & Ochir, pp.129-136.

628

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

OSAWA, T. (大澤孝) (1999a), 「古代テュルクのオンギ遺跡・碑文をめぐる諸問題－モンゴル国内での現地調査を通してみた」Kodai Tyurku No Ongi Iseki Hibun O Meguru Shomondai, Mongoru Kokunai Deno Genchichoosawo tooshite mita, (Eski Türk Yazıtlardan Ongi anıt ve yazıtı üzeindeki meseleleri) (Japonca). Chutoo Isuramu Bunkano Shosoo to Genngo Kenkyû, IKEDA Osamu Sensei Gotaikan Kinen Ronbunshuu, 『中東イスラム文化の諸相と言語研究』(Aspects of the Islamic Culture and language studies of the Middle East Regions.), 大阪外国語大学 OSAKA University of Foreign Studies, pp.275-298. OSAWA, T. (1999) Moğolistan’daki Eski Türk Anıt ve Yazıtlarının 1996-1998 Yılları Arasındaki Yeni inceleme Sonuçları (Japon-Moğol Ortak çalışmasının ön Raporu olarak). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 2000, Ankara, Atatürk Kültürü, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, pp.277-286. OSAWA, T. （大澤孝）(2005), Who was Apa Tarqan when Türk Bilge Kağan ascended the throne in 716 A.D.?, Report Book on The International Conference on Ancient Eurasia and Chinese Cultures, 24-26 June, 2005, Shanghai, China, pp.135-140. OSAWA, T. （大澤孝）(2007),「近年におけるビルゲ可汗遺跡の発掘調査と亀石・碑文の方位からみた対唐関係－トルコ・モンゴル合同調査隊による発掘調査簡介」 Kinnen-ni Okeru Biruge Kagan iseki no Hakkutsuchoosato Kameishi, Hibun no Hooi kara mita Taitou kankei (The archaeological excavation of the Bilge Kaghan site in recent years and the political relations between the Old Turkic Kaghanate and the Tang Dynasty) (Japonca), 『史朋』Shihoo 39, Sapporo, pp.14-38. OSAWA, T. (2008), Site and Inscriptions of Ongi revised, Talat Tekin Armağan, Simurg, İstanbul, pp.253-326 (Forthcoming). OSAWA, T, SUZUKI, K.,R. MÖNKHTULGA (2009) Bichees II, 2006 onoos 2008 oni Mongol uls dakh’ Türgiin bichees ba ertnii dursgalig sudlakh ekspeditsiin irtgel (Report of Researches on Historical Sites and Turkic Inscriptions in Mongolia from 2006 to 2008, Japan - Mongolian Joint Expedition Project “BICHEES II”) (Moğolca ve Japonca), Ulaanbaatar, SOFEX Co., 150p, +3 plts. Radloff, W.W., Melioranskii, O.M. (1897), Trudov’ Orkhonskoi Ekspeditsi, Drevne Tyurkskie Pamyatnili v Kosho-Tsaidam, Sankt-Peterburg. Ruichuanming 芮伝明(1998) Gutujuepimingyanjiu 『古突厥碑銘研究』(Studies of Old Turkic Inscription) (Çince), Shanghai. Taşağıl, A. (2004) Göktürkler III, Türk Tarih Kurumu, Ankara. Tekin, T. (1988) Orhon Yazıtları, TKK, Ankara. Tekin, T. (1994) Tunyukuk Yazıtı, Simurg, Ankara. Tekin, T. (2003) Orhon Türkçesi Grameri, İstanbul. Turjarski, E., Aalto, P. (1973), Two Old Turkic Monuments of Mongolia, Mémoire de la Société Finno-Ougrienne 150, pp. 413-420, 3plts. Voitov, V. E. (1996) Drevnetyurkskij panteon I model’ mirozdaniya v kul’tovopominal’nikh pamyatnikakh Mongolii VI-VIII vv., Moskva. Wuyugui (呉玉貴) (2009), Tujuedierhanguohanwenshiliaobiannianjikao『突厥第二汗國漢文史料編年輯考上・中・下』 (İkinci Köktürk Kağanlığı dönemine ait eski Çin kaynağindaki Kronolojisinin düzeltmesi ve ona ait düşünceleri, I-III) (Çince) , Chonguoshuju, Beijing.

ESKĠ UYGUR VE ÇĠN KAYNAKLARI IġIĞINDA ORHON YAZITLARINDA GEÇEN YER VE KĠġĠ ADLARI Mehmet ÖLMEZ 1. ançola-, bükküli, çugay, ersin, kotay, şantuŋ, 2. temir kapıg, 3. kül tėgin

0. Eski Türk Yazıtlarında karĢımıza çıkan ve bugün için tek baĢına Türkçe kaynaklarla açıklayamadığımız kimi sözcükler, unvanlar; Türkçe kaynaklarla tam olarak yerini tespit edemediğimiz yer adları, kavim adları ve çeĢitli kültür sözcükleri bulunmaktadır. Bundan baĢka kimi sözcüklerin ünlü değerlerini (o veya u ile okunup okunmayacaklarını) ancak komĢu halkların kaynakları, verileri, dilleri aracılığıyla açıklamak mümkün olabilmektedir. Thomsen‘den bugüne yalnızca filologların değil Ġranistlerin, Sinologların, coğrafyacıların, arkeologların, tarihçilerin giriĢimleri ve katkıları da bu konudaki ilerlemelere önemli katkılar sağlamıĢtır. Burada bu sözcüklerden bir ikisi ayrıntılı olarak ele alınacaktır. 1. Daha önce ançula- ve kutay okunan sözcükler Tang dönemi Çincesinin sesbilgisi aracılığıyla bugün ançola- (Çin. 暗償 an chang ve +la-) ve kotay (Çin. 縞帶 gao dai) okunmaktadır, bu konuda bk. Röhrborn, UW, s. 135; Ölmez, 1995, s. 228. Yine daha önce çogay okunan yer adı da artık çugay olarak tespit edilmiĢtir (bk. Tezcan, 1995, ss. 230-231). OkunuĢu konusunda kimi tereddütler bulunan, yapısında belki de Türkçe ėl ―ülke; halk‖ sözcüğü bulunduğu düĢünülen bükküli sözünün de artık bir Kore hanedanın adı olduğu, Korecenin ve Çincenin o dönemki sesbilgisi çerçevesinde ele alınarak bükküli okuyuĢu önerilmektedir. Yine hem yer hem de kavim adı gibi görünen tokuz ersin de Çin kaynaklarının yardımıyla açıklanabilmiĢ ve tokuz ersin‘in Toharların olduğu bölgeyi, özellikle ersin‘in KaraĢehir‘i gösterdiği ortaya konmuĢtur (bk. Wang Ching-ju 1944). Yazıtlarda yer alan şantuŋ yazı ―ġantung Ovası‖ akla hemen bugünkü şanduŋ‘u (山東 Shandong) getirmekteyse de coğrafya olarak kastedilen yerin bugünkü Shandong olmayıp 河北 hebei (ho-pei) olduğu gösterilmiĢtir (bk. Wang Ching-ju, 1944, s. 81 ve Herrmann‘ın tarihî haritasına göre Ho-pei). 2. Yazıtlarda görülen ve bugün Türklerin yaĢadığı çeĢitli coğrafyalarda karĢımıza çıkan yer adlarından birisi de temir kapıg ―Demir Kapı‖ adıdır. Temir Kapıg, beĢ kez KT yazıtında, dört kez BK yazıtında, iki kez Tunyukuk yazıtında, bir kez de Ġhe HüĢötü yazıtında benzer ifade ve tanımlamalarla geçer (bk. Ek. 1). Buna göre ―Demir Kapı‖ Türklerin yerleĢim alanlarını gösterirken batıdaki sınır için en uç noktayı (doğuda bu Kadırkan Dağlarıdır) göstermektedir: ilgerü : kadırkan : yışka tegi : kėrü temir kapıgka : tegi : konturmış ―Doğuda Kadırkan Dağlarına, batıda Temir Kapıg‘a değin iskan ettirmiĢ‖ (KT D 4). Aynı zamanda Soğdları düzene sokarken, denetim altına alırken sefere çıkıldığında ―Ġnci Irmağı‖ndan (Sır Derya) ötede, bu ırmak aĢılarak ulaĢılan bir noktadır: sogdak : bodun : ėteyin tėyin : yėnçü : ügüz : keçe : temir kapıgka : tegi : süledimiz ―Soğut halkını düzene sokayım diye Sır Derya‘yı geçip Temir Kapıg‘a kadar sefer ettik‖ (KT D 39). Bunun dıĢında, Tunyukuk‘un yönetimine değin Türk halkının bu bölgeye ulaĢmıĢlığı, ―Demir Kapı‖ya kadar sefer etmiĢliği de hiç yoktur: türük bodun : temir kapıgka : tėnsi oglı : aytıgma tagka : tegmiş idi yook ermiş ―Türk halkı Temir Kapıg‘a (G 3) ―Tanrı Oğlu‖ denen dağlara (kadar) hiç ulaĢmamıĢtı.‖ (T II G); yėnçü ügüzüg keçip, temir kapıgka, tezikke tegi sü[lep anç]a kazgantı ―Sır Derya‘yı geçip Demir Kapı‘ya, Taciklere (?) kadar sefer ederek böylece (savaĢı) kazandı (Ġhe HüĢötü Doğu 4). Eski Türk yazıtlarından sonra söz konusu yer adıyla uzun süre karĢılaĢılmaz. Çoğunluğu Budist çeviri metinlerine dayanan Eski Uygurca metinlerde de sözcük karĢımıza çıkmaz. Sözcükle ancak 11. yüzyılın ilk yarısında BeĢbalıklı ġingko ġeli Tutung‘un Çinceden Uygurcaya Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 629-640

630

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

çevirdiği Xuanzang Biyografisi‘nde karĢılaĢırız. Biyografi, 7. yy.da Çin‘in baĢkenti Chang‘an‘dan (長安, bugünkü Xi‘an 西安) yola çıkıp Batı Türk Kağanlığının sınırlarından Hindistan‘a ulaĢan ve burada 15 yıldan fazla bir süre Budist mabetlerde, manastırlarda üstadlarla değiĢik metinleri okuduktan sonra benzer yolla tekrar Çin‘e dönmüĢ olan Xuanzang‘ın seyahatini ele alır (ayrıntılar için bk. Ölmez, 1994a, ss. 10-15). Öğrencileri Hui-li ve Yan-cong‘un kaleme aldıkları 10 bölümlük hayat hikâyesinde iki kez, II. ve V. bölümlerde ―Demir Kapı‖ ile karĢılaĢırız1 (Xuanzang ile ayrıntılı bilgi için bk. Mayer 1992). Geçidin adı Çincede de ―demir‖ ( 鐵 tie) ve ―kapı, geçit, dervaze‖ (門 men) sözcüklerinden oluĢur: 鐵門 tie men. Çince metinde iki kez görülen Demir Kapı geçidi ilk geçtiği yerde ayrıntılı olarak tanımlanır: Buhara ve sonra da Kuśana‘dan öteye giden Xuanzang 300 li (150 km) sonra dağların arasından geçer ve Demir Kapı‘ya girer. Dorukları dar ve tehlikeli, demir filizleri içeren kayalıkların bulunduğu bir yerdir. Bu kayaların üzerine bir kapı inĢa edilmiĢ, kapının da üzerine birçok demir zil takılmıĢtır. Demir Kapı denmesinin nedeni budur. Burası Türklerin uçtaki hisarıdır. Demir Kapı‘dan öteye gidilince Toharların ülkesine ulaĢılır. Taishō 50. Cilt, Nr. 2053, ss. 227c29-228a03 山行三百餘里入鐵門。峰壁狹峭而崖石多鐵礦。依之為門扉。又鑄鐵為鈴多懸於上。故以為名。即突厥之關塞也。出鐵門至睹貨羅國 ―Going among the mountains for more than three hundred li, he entered the Iron Gate, of which the peaks were narrow and precipitous, and the rocks rich in iron ore. A door was made upon the rocks, and on the dooř leaves were suspended many iron bells; hence its name. This was a frontier fortress of the Turks. Going out of the Iron Gate, he reached the country of Tukhâra.‖ (Li Rongxi, 1995, s. 45-46). Yukarıdaki Çince satırların yer aldığı bölüm, biyografinin II. bölümünün Eski Uygurcası kayıptır. Ancak V. Bölümde ikinci kez karĢımıza çıkan 鐵門 tiemen‘in karĢılığı kayıp değildir: HT V 2310-23202 (4-14) , ötrü çėkuan atl(ı)g yılnıŋ üçüç yılınta tavratı ertdim tö[rö] oronlugdın eñey[ü] özüm bardım enetkek ėliñe , irkletim liuşa sayıg , suv yaltrıkı yaltrı[yur]ug , yorıdım karlıg artıg ėd[iz]te ėdizig temir kapıg ti[kiz]lig yolug , isig köl erkecl[en]ür orukug ―Sonra Zhenguan3 adlı yılın üçüncü yılında kanunlu yerden çarçabuk geçtim ve doğruca ben kendim Hindistan‘a gittim. Kum çölünü çiğneyip seraplı yerleri, karlı sıradağları (HindukuĢ), yüceler yücesi ‗Demir Kapı‘yı, yüksek yolları, ‗Sıcak Göl‘ün (Issık Köl) dalgalandığı yeri yürüdüm.‖4 Uygurca metne esas olan Çince metin: CIEN V 251c18-c20: 遂以貞觀三年四月。冒越憲章。私往天竺。踐流沙之漫漫。陟雪嶺之巍巍。鐵門巉嶮之塗。熱海波濤之路。 ―Thus in the fourth month of the third year of Zhenguan (629), I ventured to act against the 1 2

大唐大慈恩寺三藏法師傳 Dating daciensi sancang fashi chuan T No 2053.

Metin ilk önce L. TuguĢeva tarafından yayımlanmıĢtır, ilgili satırlar için bk. 1980, fotoğraf 12 b, 11. Satır, s. 164 ve 1991, V 80, s. 482; metin Ģu an DFG (Alman AraĢtırma Kurumu) projesi çerçevesinde S. Dietz, M. Ölmez ve Klaus Röhrborn‘ca, Paris‘teki parçalarla birlikte bütünlüklü olarak yayına hazırlanmaktadır. Paris bölümü daha evvel A. v. Gabain‘ce 1935‘te yayımlanmıĢtı. Yukarıdaki parçanın ayrıntılı yayımı V. bölümünün bütününün ele alındığı çalıĢmada yer alacaktır. 3 貞觀 zhenguan, Tang Hanedanı dönemini (618-907) içeren Çin takviminde 627-649 yılları arasını kapsayan yıl dilimi. 4 Xuanzang Biyografisinin Hintçe kāvya tarzındaki üslubu, bugünkü devrik cümle tarzını andırır Ģiirsel bir ifade taĢımaktadır. Yukarıdaki metni Uygurca aslına uygun olarak Türkçeye çevirmeyi denersek aĢağıdakine yakın bir metin ortaya çıkar: ―Sonra Zhenguan adlı yılın üçüncü yılında çarçabuk geçtim kanunlu yerden, bizzat kendim gittim Hindistan ülkesine, çiğneyip geçtim kumlu çölü, seraplı yeri, yürüdüm karlı geçitleri, yücelerden yüce Demir Kapı‘yı yüksek yolu, Issık Göl‘ün dalgalandığı yeri‖

Mehmet ÖLMEZ

631

law and the regulations, and I set out privately for India. I traversed the vast shifting desert, climbed over the lofty range of the Snow Mountains, passed through the dangerous way of the Iron Gate, and sailed across the billowy Hot Sea. Eski Uygurca metinlerde ve ilk dönem Arap harfli Eski Türkçe kaynaklarda (DLT ve KB) Temir Kapıg ile karĢılaĢılmaz. Orta Asya coğrafyasına iliĢkin Ġslamî kaynaklar arasında Camiü’ttevārih‘te ―Demir Kapı‖ ile karĢılaĢılırsa da, metnin Farsça aslında Afganistan‘da yer alan Demir Kapı ile Kafkasya‘da yer alan Demir Kapı (Derbent) arasında tam bir ayrım gözetilmez. Bunlara ilave olarak bugün Uygur Özerk Bölgesi‘nde Korla yakınlarındaki, Korla ile KaraĢehir arasındaki Demir Kapı Geçidi de bu adlandırmalara karıĢır (bugünkü modern imla ile 铁门关 Tiěmén guān – Klasik Çince 鐵門關). Thackston çevirisine dayanarak Camiü’t-tevārih‘teki ―Demir Kapılar‖ı ele alacak olursak, çeviride Ģu sayfalarda karĢımıza çıkar: I 41 b, I 110 b, II 328 a, II 332 b (Kafkasya olmalı); II 255 b, II 385 a (Afganistan olmalı); I 225 a, II 431 b (Xinjiang olmalı). Bizim burada ele aldığımız, Eski Türk Yazıtlarında geçen ―Demir Kapı‖ ise Thackston çevirisinde yer verilen II 255 b ve II 385 a‘daki yer adı olmalı (KeĢ ile Semerkand arasında yer alan bu geçit için ayrıca bk. Bretschneider, 1888, dipnot 211, II 1089; KeĢ içinse bk. dipnot 209, II 1088.). Çince kaynaklarda kimi zaman hem KeĢ hem de Korla yakınlarındaki Demir Kapı Geçidi 關 guan ―geçit‖ sözüyle kaydedildiği için Çince kaynaklar da bu konuda dikkatli kullanılmalıdır. Kimi yerde ―Demir Kapılar‖ın Moğolcası Arap harfli kaynağa göre Temür Qahalqa olarak verilir (Temür Qaġalqa, daha doğrusu Qaġalġa !), bu da Türkçe Temir Kapıg sözüne denk gelir.5 Xuanzang Biyografisi‘ndeki bilgiler, Demir Kapı ve Türklerin burayla olan bağı konusundaki en eski bilgilerdendir. Yine konuyla ilgili olarak yazıtlardan sonraki ilk ve en eski Türkçe kaynak da Xuanzang Biyografinin Eski Uygurca çevirisidir. Xuanzang‘ın otobiyografisi sayabileceğimiz, kendi kaleminden çıkan seyahatnamede de aynı konu, KeĢ ve Demir Kapı Geçidi benzer Ģekilde ele alınır:6 871c28║羯霜那國。周千四五百里。871c29║土宜風俗同颯秣建國。從此西南行二百餘里入山。872a1║山路崎嶇谿徑危險。既絕人里又少水草。872a2║東南山行三百餘里入鐵門。鐵門者。872a3║左右帶山。山極峭峻。雖有狹徑。加之險阻。872a4║兩傍石壁其色如鐵。既設門扉又以鐵鋦。872a5║多有鐵鈴懸諸戶扇。因其險固遂以為名。872a6║ 出鐵門至睹貨邏國(舊曰吐火羅國訛也)。872a7║其地南北千餘里東西三千餘里。東阨蔥嶺西接波刺斯。872a8║南大雪山北據鐵門。縛芻大河中境西流。 Xiyuji‘nin S. Beal‘ce yapılan çevirisinden bu bölümü aĢağıdaki gibi aktarabiliriz:7 KI-SHWANG-NA (KESH) This kingdom is about 1400 li in circuit; in customs and produce it resembles the kingdom of Sa-mo-kien. From this place going south-west 200 li or so, we enter the mountains; the mountain road is steep and precipitious, and the passage along the defiles dangerous and difficult. There is no people or villages, and little water or vegetation. Going along the mountains 300 li or so southeast, we enter the Iron Gates.119 The pass so called is bordered on the right and left by mountains. 5

qaġalġa için bk. Lessing, 1960, 906 a: ―gate, door‖; Orta Moğolca qa’alġa [ĥa‘alĥa] ―門 Tür [kapı]; 關 Paßtor [geçit, geçit kapısı]‖ Haenisch, 1939, s. 54; qālqa < qa’alqa (= Mo. qaġalġa) ―gate‖ I. de Rachewiltz, 2006, s. 917; Doerfer, ss. 499-500 (TMEN II § 1514); Mostaert, 1941, χālga 328 a; Moğolca olmayan kaynaklarda yer verilen kolga, koluga, kaluga sözleri de qālġa ya da qaġalġa‘dan baĢka bir Ģey değildir. 6 Taisho Tripitaka Vol. 51, No. 2087 大唐西域記, 872a2, kısaca Xiyuji, Eski Uygurca kėdinki ėller üdiki ―Batı Ülkelerinin Öyküsü‖. 7 Erkin Ekrem‘in Xiyuji‘ye göre Türk bölgelerini ele alan doktora çalıĢmasında da benzer bilgiler yer alır, bk. 2003, ss. 135-136.

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

632

These mountains are prodigious height. The road is narrow, which adds to difficulty and danger. On both sides there is a rocky wall of an iron colour. Here there are set up double wooden doors, strenghened with iron and furnished with many bells hung up. Because of the protection afforded to the pass by these doors, when closed, the name of iron gates is given. (...) The iron gates, Kohlûga or Kalugah (Mong. ―a barrier‖), a mountain pass about 90 miles south-south-east from Samarkand, 50 miles south-south-east from Kesh, and 8 miles west of Derbent, in lat. 38º 11‘ N., long 66º 54‘ E. 119

The distance and bearing from Kesh given in the text is southwest 200 li + south-east 300 li, which would give about the right distance in a straight line. These Iron Gates are marked on the Chinese maps; they are called tieh men to, i.e., the iron-gate-island (or eminence) from which the Muh-ho (Amu) flows. There has been some confusion between this place and the iron gates at derbend on the Caspian, called by the Turks Demîr Kâpi; compare Yule‘s Marco Polo (book i. Cap. iv.), vol. i. Pp. 52 and notes, pp. 55-58; and vol. ii. pp. 494, 495, 537. M. V. de St. Martin (Mémoire, p. 284) Says that the pilgrim ―indicates the beginning of the mountains at 200 li to the south-east of Ki-swang-na, and the defile properly so called at 300 li farther on, in the same direction.‖ But this is not so; the first bearing in south-west, then through the mountains in a south-east direction. For a notice of the Irongate pass, in connection with Chenghiz Khân, see Douglas, u.s., p. 66.8 Burada ve genel anlamda Türk dillerinde geçen kapıg ―kapı‖ sözüne gelince, sözcüğün ilk anlamı ―Ģehir kapısı, geçit kapısı, büyük kapı, dervaze, bâb-ı âli‖ olmalı. Bugünkü Türkçedeki anlamı için bir ―anlam daralması‖ndan söz edebiliriz. Aslında günümüz Türk dillerinde, Türkçedeki kapı yerine genellikle ėşik sözü kullanılır (bk. Ek 3.). 3. Kül Tėgin Eski Türk yazıtlarında sorunsuz okunan tek isim belki de Bilge Kagan‘dır. Tunyukuk ve Kül Tėgin adları baĢlangıcından bugüne tartıĢmalı okunmuĢtur. Türkiye‘de 1990‘lı yıllara kadar genellikle Kül okuyuĢu yeğlenmiĢ, Köl okunuĢu pek kullanılmamıĢtır. Ancak 1990‘lardan sonra Dalay Lama unvanındaki dalay (Mo. talai < ET taloy < ? ―deniz, umman, büyük deniz, okyanus‖) sözünün de etkisiyle bu unvanın köl ―göl‖ okuyuĢu yaygınlık kazanmıĢtır.9 Sözcüğün okunuĢunda ö veya ü ünlüsünün tercihi konusunda iki ayrı temelli makale yazılmıĢtır. Bunlardan ilki Bazin‘in makalesidir ki köl okuyuĢunu tercih ederek o güne kadarki görüĢleri, KaĢgarî‘den baĢlayarak çok yönlü olarak ele alır. 10 Sonuç olarak da ö ile köl okuyuĢunun gerekçeleri için bk. Bazin, 1981, s. 6. Ġkinci makale ise A. Temir‘e aittir. A. Temir, Altay halklarındaki ateĢe saygı, ateĢ kültünden hareketle sözcüğü kül ―kül‖e bağlar. Dayanak noktalarından en önemlisi ise Moğolcadaki otçigin ―ateĢ prens‖ (< *ot tigin) sözüdür (sonuçlar için bk. Temir, 1981, s. 20011). Her iki görüĢün de kültürel ve semantik açıklamaları göz ardı edilecek açıklamalar değildir.12 8

Hiuen Tsiang. Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World. Translated by Samuel Beal. London: Trubner, 1884, s. 36. 9 Bu konuda bk. Bazin, 1981, s. 5. 10 DLT‘de bu kısm Ģöyledir: bilge ―Akıllı (cāķil).‖ ġu Ģiirde geçer: bilge erig edgü tutup sözin ėĢit / erdemini ögreniben ıĢķka sür-e ―Ġlim ve hikmet sahibi olan akıllı adama iyi davran, onun sözünü dinle; onda bulunan edep ve erdemi öğren ve öğrendiklerini uygula.‖ Bu kelime erkek adı olarak da kullanılır: [Örnek: ] bilge beg ―bilgili, akıllı, hakîm bey.‖ Uygur kağanına ―Göl gibi akıl dolu ( caķluhu ka’l-ġadir)‖ anlamında köl bilge han denirdi. 216 108b. Çok akıllılık, çokluk bakımından göl vb. Ģeylere benzetilir. Yine akıllı (cāķil) kiĢiye bügü bilge denir.‖ (Mustafa S. Kaçalin çevirisinden, yayıma hazırlanmakta). 11 Her iki makaleyi izleyen yıllarda, 1983‘te yayımlanan bir yazıda da sözcük ateĢ kültü ile iliĢkilendirilirken etimolojik olarak ET *köñ- eylemine bağlanarak köl okunur (Barutçu 1983).

Mehmet ÖLMEZ

633

Konuyu, Kül Tėgin adını yazıtın Çince yüzündeki 闕特勤 què tèqín ―Kül Tėgin‖ ifadesinden hareketle bir de Sinoloji verilerine göre ele almakta yarar vardır. Burada yer alan ve kÜl sözünün Çince karĢılığı olan 闕 què yalnızca bir ―transkripsiyon kelimesi / karakteri‖ olup kül adının anlamıyla ilgili bir Ģey ifade etmemektedir. Sözcüğün ünlü değerini Eski Uygurcaya geçmiĢ Çince sözcükler üzerinden ararsak, 闕 què sözünün bugüne kadar yayımlanmıĢ Eski Uygurca metinlerde geçmediğini görürüz. Bilindiği gibi D. Sinor‘dan baĢlayarak Eski Uygurcadaki Çince alıntılar üzerine bugüne değin çok sayıda veri, inceleme, sözcük listesi yayımlanmıĢtır (bu konudaki çalıĢmaların listesi için bk. Ölmez 1994b ve 2002). kÜl sözünün ses değeri konusunda Eski Uygurca verilerin yardımı olmayınca 闕 què sözünün kullanıldığı öteki Asya dillerine ve eski dönem Çincesinin ses tarihi üzerine yapılmıĢ öteki çalıĢmalara bakmamız gerekir. Çince ile ilgisi çok eskiye giden ve bugün Mandarin Çincesinde söz sonunda kaybolmuĢ olan sesleri (örneğin -g/-k, -l gibi ünsüzleri) koruyan Koreceye baktığımızda sözcüğün bugün gwel/kwel olarak kullanıldığını görürüz. Korece -we- ise Çincede -u‘ya denk gelmektedir. 闕 què ile aynı ünlüyü bulunduran sözcükleri Pulleyblank‘e göre aĢağıdaki gibi sıralayabiliriz. Burada bizim için önemli olan dönem ―eski‖ dönem Çince Ģekillerdir: Pinyin 闕

què

Late / son dönem h

k yat h

Early / eski

Sayfa no

263

k uat

圈

quan

k yan

k uan

261

眶

kuang

khyaŋ

khuaŋ

177

Sonuç olarak, eğer Korece ve Eski Çince örnekleri göz önünde bulundurursak sözünü kül tėgin olarak transkripsiyonlayabiliriz (Sinoloji verileriyle karĢılaĢtırma konusunda ayrıca bk. Clauson, 1962, s. 88).

G. Doerfer‘e göre ise Temir‘in açıklamasında gözden kaçan bir husus ise Moğolcada ―prens‖ sözünün tigin olmayıp tegin olmasıdır, dolayısıyla *tigin > *çigin açıklamasına ihtiyatla yaklaĢılmalıdır. (G. Doerfer‘in 1993-1994 yıllarında Moğolca dersi sırasında yaptığı açıklamadır.)

634

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

EKLER Ek 1: Yazıtlarda Temir Kapıg’ın görüldüğü satırlar: KT G 3-4: kurıgaru : yėnçü ügüz keçe : temir kapıgka : tegi : süledim KT D 2: ilgerü : kadırkan : yışka tegi : kėrü : temir kapıgka tegi : konturmış KT D 8: kurıgaru : temir kapıgka : tegi : süleyü : bėrmiş KT D 17: kurıgaru : temir kapıgka : tegi : süledimiz KT D 39: sogdak : bodun : ėteyin tėyin : yėnçü : ügüz : keçe : temir kapıgka : tegi : süledimiz BK K 2-3: tokuz ersinke : tegi : süledim : töpötke : kiçig : tegmedim : kurıgaru yėnçü ügüz : keçe : temir kapıgka BK D 3-4: kėrü temir kapıgka : tegi : konturmış kurıgaru : temir : kapıgka : : süleyü : bėrmiş BK D 8: kurıgaru : temir : kapıgka : : süleyü : bėrmiş BK D 15: kurıgarı : temir kapıgka : tegi süledimiz T II G 1: beŋülüg ek tagıg : ertü temir kapıgka : tegi : ertimiz : T II G 2: türk bodun : temir kapıgka : tėnsi oglı : aytıgma tagka : tegmiĢ idi yok ermiĢ ĠHE HÜġÖTÜ DOĞU 4: yėnçü ügüzüg keçip, temir kapıgka, tezikke tegi sü[lep anç]a kazgantı Ek 2: Uygurca metin, Çince karĢılığı ve Ġngilizce çevirisi 1 tavratı ertdim tö[rö] oronlugdın 2 eŋey[ü] özüm bardım enetkek ėliŋe, 3 irkletim liuşa sayıg, suv yaltrıkı13 yaltrı[yur]ug14, 4 yorıdım karlıg artıg15 ėd[iz]te ėdizig 5 temir kapıg ti[kiz]lig16 yolug, 6 isig köl erkeçl[en]ür orukug 1 冒越憲章 I ventured to act against the law and the regulations, 2 私往天竺 and I set out privately for India. 3 踐流沙之漫漫 I traversed the vast shifting desert,

suv yaltrıkı ―serap‖ olmalı (bu öneri için P. Zieme‘ye teĢekkür ederim), Eski Uygurcada ―serap için‖ ayrıca sakıg kullanılır. 14 GeniĢ zaman ekinin sıfatfiil olarak kullanımı ve durum eki, belirtme durumu eki alıĢıyla ilgili olarak krĢ. HT VI 999, 1026 altı yaraşurug. 15 karlıg art ―HindukuĢ‖, Çin. 雪嶺 xue ling için bk. HT VI 256. satırın açıklaması. 16 ti[kiz]lig yol Çince metin 巉嶮之塗 chan xian zhi tu (harfiyen) ―sarp ve dik yol‖, tamamlanan sözcük için bk. tikiz ―yüksek‖, Uygurca metinlerde sık karĢılaĢılmayan bir sözcüktür. Daha evvel P. Zieme‘nin yayımladığı ―Hochzeit‖ 9. satırda görülen tikiz ve anlamı için bk. Zieme, 1981, s. 227; Civelek, 2005, tikiz maddesi; ―Hochzeit‖ metni dıĢında sözcük iki kez de Altun Yaruk Sudur‘da iki kez geçer, Çince karĢılığı ise çok açık bir Ģekilde ―yüksek‖ 高 gao sözüdür: Taisho cilt 16, Numara 665, sayfa 422c15 鼻高脩直如金鋌 = SuvKaya 347.19 kesmiş altun tikiz köni burunuŋuz ol ―burnunuz kesme altın gibi yüksek ve düzdür‖; sayfa sütun 455b27 鼻高修直。如截金鋌 658.15 kesmiş suo altun teg tikiz köni itiglig uz burunuŋuz; burada Uygurca metinde Radlov-Malov (658.15) yayınında (ve buna bağlı olarak SuvKaya‘da tykvy (veya tykyy) yazılmıĢsa da sondaki y harfi z yerine Malov yayınına ait bir hata olmalı, dolayısıyla sözcüğü burada da tykyz / tikiz okumak gerekir, metnin aslı St. Petersburg‘da olduğu için görülememiĢtir. Sözcük tik ―dik‖ adından +(i)z ile türemiĢ olabilir; öte yandan tik- ―dikmek, koymak, yerleĢtirmek‖ eyleminden -(i)z ile açıklamak da mümkündür, bu konuda bk. OTWF § 3.111, özellikle s. 325.

Mehmet ÖLMEZ

635

4 陟雪嶺之巍巍 climbed over the lofty range of the Snow Mountains, 5 鐵門巉17嶮18之塗 passed through the dangerous way of the Iron Gate, 6 熱海波濤之路 and sailed across the billowy Hot Sea. Ek 3: Clauson’a göre kapıg ile ėşik’in ses ve anlam seyri (583 a ve 260a): kapığ Conc. N. in -ığ fr. 2 *kap-; ‗door, gate‘. The second vowel was originally -ı- but became -a- in Man.-A and some Uyğ. (Uyğ.-A) texts and later became -u- by labial attraction. Survives in some NW languages and SW Az., Osm., Tkm.; elsewhere displaced by éĢik. L-w. in Pe., etc. as kapu, etc., Doerfer III 1368. Türkü vııı temir kapığ ‗the Iron Gate‘, a pass between Balkh and Samarkand is mentioned several times in I, II, T, Ix.: vııı ff Man. tamu kapğıŋa ‗to the gate of hell‘ Chuas. 126; kapağın açtı ‗he opened its gate‘ M I 13, 7; o.o. do. 8-12; M III 23, 2 (ii); TT II 8, 65: Uyğ. vııı ff. Bud. kapağ (sic) ‗gate‘ is common in PP: Civ. teŋri kapığı ‗the gates of heaven‘ TT I 144: a.o.o.: Xak. xı kapuğ (sic) al-bāb ‗gate‘ Kaş. I 375; over 30 o.o.: KB (some flowers) açtı hapuğ ‗have opened a gate‘ (with their beauty) 97; o.o. 264, 2529 ff.: xııı (?) Tef. kapuğ/kapu ‗gate, door‘ 198-9: xıv Muh. al-darwāza ‗gate‘ kapuk (sic) Mel. 73, 13 (Rif. 179 adds wa darbu’l-sûr ‗and town gate‘, translation kayğa:, ?for kapğa: q.v.); al-bāb kapu: 76, 5; kapuğ 179; a.o. 26, 9; 109 (yaptur-): Çağ. xv ff. kapu (‗with -p-‘) dar-i sarāy ‗palace gate‘, also called éĢik; kapu ökçesi ‗the bottom pivot of a door‘, and metaph. ‗threshold‘, in Ar. ‘ataba San. 265v. 20: Xwar. xııı kapuğ ‗door‘ ‘Ali 12: xıv kapağ/kapuğ ‗door‘ Qutb 126-7; MN 275: Kom. xıv ditto kabağ/kabak CCG; Gr.: Kıp. xııı al-bāb kapu (-b-; also eĢik) Hou. 6, 4: xıv kapu (sic, ‗with -p-‘). al-bāb; one says kapu aç and kapunı: aç ‗open the door‘ İd. 68; al-bāb ka:pı:/ka:pu: (-b-) Bul. 14, 11: xv al-bāb (eĢik and) ka:pu (-b-, so read?) Kav. 59, 10; kapu (-b) Tuh. 8a. 5. éĢik ‗threshold‘. S.i.a.m.l.g., with variations in the -Ģ- (-j-, -z-, etc.) in NE, sometimes meaning ‗door‘. See Doerfer II 646. Uyğ. vııı ff. Civ. éĢik ‗threshold‘ in an astrological sense, common in TT VII 12 and 13: Xak. xı ermegü:ke éĢik art bolur ‗to a lazy man a threshold (al‘ataba) becomes (as steep as) a mountain pass‘ (al-‘aqaba) Kaş. I 42, 5; n.m.e.: KB (the tongue is a lion) éĢikte yatur ‗lying on the threshold‘ 164; (whoever came) öpti éligke éĢik ‗kissed the king‘s threshold‘ 451: xııı(?) Tef. éĢik ditto 87: xıv al-‘ataba é:Ģi:k Mel. 76, 5; Rif. 179: Çağ. xv ff. éĢik kapu ‗door‘ Vel. 63 (quotns.); éĢik xāna wa sarā ‗house, palace‘ San. 106v. 21 (quotns., the translations erroneous deductions from the contexts): Xwar. xıv éĢik in some contexts, e.g. éĢik bağla- clearly (‗to fasten) the door‘ in others perhaps ‗threshold‘ Qutb 52; ‗threshold‘ MN 38, etc.: Kom. xıv ‗door‘ eĢik CCI, CCG; Gr.: Kıp. xııı al-bāb ‗door‘ (kapu:; and also) eĢik that is at-‘atabatu’l-fawqā ‗a high threshold‘ Hou. 6, 5: xıv éĢik ‘atabatu’l-bāb wa yuknā bihi’l-bāb ‗also used in alluding to the door‘ İd. 14: xv bāb éĢik Kav. 44, 13; 59, 10; ‘ataba éĢik Tuh. 25b. 5.

17 18

KrĢ. T 273b10. KrĢ. T 276a3, 278b22.

636

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Ek 4: ġantung / Hobei (Herrmann atlasına göre)

Ek 5: KeĢ’i gösteren harita (Bregel atlasına göre)

Ek 6: Temir Kapıg’ın 19. yy’da Rus kaĢiflere göre fotoğrafı ve 20. yy. sonunda aynı yerin Japon rahiplerce çekilen fotoğrafı RECLUS, Él., Nouvelle géographie univers., VI. 1881, s. 502 ve Takahashi Tooru 高橋徹‘ya göre.

Mehmet ÖLMEZ 637

638

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kaynakça ve Kısaltmalar Alyılmaz, C. (2005). Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu. Ankara: Kurmay Barutçu, F. S. (1983) ―Kül Tigin mi? Köl Tigin mi?‖, Türk Dünyası Araştırmaları, 22, 101-104. Bazin, L. (1981). ―Kül Tegin ou Köl Tegin?‖. Scholia, 1-7. Beal, S. (1884). Hiuen Tsiang. Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World. London: Trubner, 1884. BK: Bilge Kağan Yazıtı Bregel, Y. (2003). An historical atlas of Central Asia. Leiden, Boston. Bretschneider, E. (1888). Medieval Researches from Eastern Asiatic Sources. London 2. cilt. Civelek, Ö. (2005). Dindışı Eski Uygurca Metinlerin Karşılaştırmalı Sözvarlığı. Yıldız Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi. Clauson, S. G. (1962). Turkish and Mongolian Studies. London: The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. ———. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University. DLT: Dîvânu Lugâti’t-Türk Ekrem, E. (2003). Hsüan-Tsang Seyahatnamesi’ne Göre Türkistan, YayımlanmamıĢ Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi. Haenisch, E. (1939). Wörterbuch zu Mangḥol un niuca tobca'an (Yüan-ch’ao pi-shi). Die Geheime Geschichte der Mongolen, Leipzig. Herrmann, A. (1935). History and Commercial Atlas of China. Harvard University Press KB: Kutadgu Bilig KT: Kül Tėgin Yazıtı Lessing, F. D. (1960). Mongolian English Dictionary. Los Angeles. Li Rongxi. (1995). A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastry of the Tang dynasty. Berkeley/California Mayer, A. (1992). Xuanzangs Leben und Werk. Teil 1. Xuanzang, Übersetzer und Heiliger. Wiesbaden. Mostaert, A. C.I.C.M. (1941). Dictionnaire Ordos, t. premier. Peking, Catholic University. Ölmez, M. (1994a). Hsüan-Tsang’ın Eski Uygurca Yaşamöyküsü VI. Bölüm. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, YayımlanmamıĢ Doktora Tezi, Ankara. ———. (1994b). ―Uygurca Xuanzang-Biyografisindeki Çince Alıntılar‖, Türk Dilleri Araştırmaları, 4, 1994: 109-143. ———. (1995). ―Eski Türk Yazıtlarında Yabancı Öğeler (1)‖, Türk Dilleri Araştırmaları, 5, 1995: 227-229.

Mehmet ÖLMEZ

639

OTWF: Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation. A Functional Approach to the Lexicon. Volume: I-II, Wiesbaden. Pulleyblank, E. G. (1991). Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese and Early Mandarin, Vancouver. de Rachewiltz, I. (2006). The Secret History of the Mongols. A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century. Brill, Leiden. Reclus, É. (1881). Nouvelle géographie univers., VI. 1881, s. 502 Scholia: Röhrborn, K. – Brands, H. W. (Yayımlayanlar) (1981). Scholia. Beiträge zur Turkologie und Zentralasienkunde. (Annemarie von Gabain zum 80. Geburtstag am 4. Juli 1981 dargebracht von Kollegen, Freunden und Schülern). Wiesbaden: Harrassowitz. SuvKaya: Kaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk, Giriş, Metin, Dizin, Ankara: TDK. Taishō Shinshū Daizōkyō 大正新脩大藏經第五十冊 No. 2053《大唐大慈恩寺三藏法師傳》. Taishō Shinshū Daizōkyō 大正新脩大藏經第十六冊 No. 665《金光明最勝王經》. Takahashi Tooru 高橋徹 (yazan), Gotō Tadashi 後藤正 (fotoğraflayan), (1999). Sanzō Hōshi no şiriku rōdo 三蔵法師のシルクロ一ド . Tokyo. Takakusu J., Watanabe, K. (1924-1934). Taishō Shinshū Daizōkyō. Tokyo. Taishō. Tekin T. (1988). Orhon Yazıtları. Ankara. ———. (1994). Tunyukuk Yazıtı. Ankara. Temir, A. (1981). ―Türkçe Kül-Tigin ve Moğolca Otçigin Adları Üzerine‖, Scholia. 194-200. Tezcan, S. (1995). ―Über Orchon-Türkisch çugay‖, Beläk Bitig. (Sprachstudien für Gerhard Doerfer zum 75. Geburtstag). Erdal, M.- Tezcan, S. (yayımlayanlar): Wiesbaden, 223-231 Thackston, W. M. (1998-1999). Rashiduddin Fazlullah, Jami‘u’t-Tawarikh: Compendium of Chronicles. A History of the Mongols. Harvard University, Part One 1998, Part Two 1999, Part Three 1999 Thomsen, V. (2002). Orhon Yazıtları Araştırmaları, (çeviren ve yayıma hazırlayan: Köken, V.) Ankara // Inscriptions de l’ Orkhon déchiffrées par Vilh. Thomsen, professeur de philologie comparée à l‘université de Copenhague. (Mémoires de la Société Finno-ougrienne, V, Helsingfors, 1896). TMEN: Doerfer, G. (1965). Türkische und mongolische Elemente im neupersischen. II. Wiesbaden. TuguĢeva, L.Yu. (1980). Fragmentı uygurskoy versii biografii syuan’-tszana. Moskva. ———. (1991). Uygurskaya versiya biografii syuan’-tszana. Moskva 1991. UW: Röhrborn, K. (1977-1998). Uigurisches Wörterbuch, Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. 1-6, Wiesbaden

640

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Wang Ching-ju 王靜如 , (1944). ―Arsi and Yen-Chi 焉耆 , Tokhri and Yüeh-shih 月氏 ”, Monumenta Serica, cilt IX, s. 81-91. Zieme, P. (1981). ―Ein Hochzeitssegen Uigurischer Christen‖, Scholia. 221-232.

Not: Ne yazık ki Pekin Üniversitesi‘nden Luo Xin‘in aynı konuda farklı malzemelerle ayrıntılı olarak ele aldığı makaleyi zamanında göremedim: ―Kül Tėgin‘in Kül‘ü Hakkında‖ (― 论闕特勤之闕 ‖, ss. 194-212), bak. Luo Xin, Zhonggu bei zu minghao yanjiu, 罗新, 中古北族名号研究, 北京大学出版社, 2009.

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARINDA YENİ BİR ALAN: ÇEVRECİ ELEŞTİRİ Ufuk ÖZDAĞ G. Gonca GÖKALP ALPASLAN Giriş Cengiz Aytmatov, Dağlar Devrildiğinde adlı eserinde, çok önemli bir soru yöneltir okurlarına: “Dünya yerinde mi?”(2007: 158). Bu soru, Aytmatov’un, dünyanın artık eskisi gibi olmayışından duyduğu büyük endişeyi yansıtır. O halde çevreci eleştiriyi tanıtmayı amaçlayan bu yazıya Aytmatov’un sorusunu yineleyerek başlamak yerinde olur. Çevreci eleştirmenler, edebiyat ile doğal çevre arasındaki ilişkiyi inceler. Çevre sorunlarının çok kritik bir noktaya geldiği günümüzde çevre sorunlarına çözüm üretme konusunda yazın insanının da bilim insanının yanında yer alması gerekmektedir. Çevreci edebiyat eleştirisi (ekokritisizm) 1990’lı yıllardan günümüze bu alanda uğraş veren çok sayıda yazar ve eleştirmen, düzenlenen konferans, yayımlanan bilimsel kitap sayesinde Batıda artık kurumsallaşmıştır; hatta üniversitelerde edebiyat ve çevre alanında mezuniyet sonrası programlar açılmaktadır 1. Bu yazının hedefi, çevreci eleştiriyi Türk dili ve edebiyatının çeşitli alanlarında çalışan bilim insanlarının dikkatine sunmaktır. Dünyada Türklerin yaşadığı bölgelerde verilmiş edebi eserler çevreci açıdan incelenirse ortaya çok değerli bir hazine çıkacaktır ve bu, Aytmatov’un deyimiyle, dünyanın yeniden yerine oturmasına büyük bir katkıda bulunacaktır. Çevreci edebiyat eleştirisi neden Batıda yıllar önce ortaya çıkmıştır ve bizim yazın insanımızın dikkatini neden bu kadar geç çekmiştir? Bunda Batıya kıyasla geç tüketim toplumu olmamızın büyük etkisi vardır. Küreselleşme, çokuluslu şirketler ve diğer unsurlar nedeniyle Batılı yazarları 1990’ların başından itibaren endişelendiren aşırı tüketim ve ona bağlı olarak şiddetlenen çevre yıkımı, Türk yazarları için aynı yıllarda pek büyük bir endişe kaynağı olmamıştır. Oysa günümüzde durum farklı. Küreselleşmenin ülkemizdeki boyutları, topraklarımızda faaliyet gösteren çokuluslu şirketler, aşırı nüfus artışı, çevre konusunda atılmış olumlu adımlara rağmen yasaların yeterince etkili uygulanamaması ve sayısız çevre problemi karşısında, artık çevreci eleştiri herkesin ilgi odağı olmak durumundadır. Çevre konusunda kalıcı yasaların çıkarılabilmesi ve varolan yasaların daha etkin uygulanabilmesi için, doğal çevreyi ve şehirleri tahrip etmeyecek bölgesel kalkınma planları için, gençlerin çevre konusunda güçlü bir eğitim alabilecekleri altyapıyı hazırlayabilmek için yazın insanımızın çevreci mücadeleye katkıda bulunması gerekmektedir. Edebiyatla harmanlanmış kuvvetli bir çevre ve ekolojik okuryazarlık eğitimi alan genç nesiller, geleceğin sürdürülebilir dünyasını şekillendirecektir. Çevreci eleştiri nedir ve çevreci eleştirmenler (ekoeleştirmenler) temelde neyi savunur? En basit haliyle, dünya kültürlerine tarihsel, dinsel, felsefi ve toplumsal nedenlerle nüfuz etmiş olan, ‘insanın doğadaki tek ve en değerli varlık olduğu’ yolundaki görüşü reddederek insanın olduğu kadar doğal çevrenin ve diğer canlıların hakları olduğu görüşünü öne çıkarır2. Yaşanılan 1

Bu alanda en önemli lisanüstü programlardan biri, Nevada Üniversitesi (Reno)’nde, Edebiyat ve Çevre programıdır. Bkz. . Özdağ’a göre, “Günümüzde bir çevre perspektifi oluşturma çabaları, Batılı insanın yüzyıllardır doğadan kopuk oluşunu ve doğayı sınırsızca sömürebilmesini meşrulaştıran gizli güçleri nihayet açığa çıkarmıştır. Çeşitli çevre filozoflarının, doğa etikçilerinin, ekoteologların ve çevre konularına duyarlı bilim insanlarının yaptığı çalışmalar, doğayı ‘öteki’ yapan ve ekolojik bir bakış açısının oluşmasını engelleyen en temel nedenleri ortaya koymuştur. Bazı çalışmalar insan merkezli bakışı yaratan başlıca sebebin Yahudi-Hristiyan geleneği olduğunu belirtir, bazıları ise bu durumun köklerinin Yunan felsefesinde olduğunu ortaya koyar. Birçokları da doğayı insanın kullanımına sunan başlıca etmenin Bacon, Descartes ve Newton’un dualist ve mekanik dünya görüşleri olduğunu öne sürer. Bütün bu insan merkezli Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 641-651

642

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

coğrafyaların önem kazanması nedeniyle, kimi eleştirmenler çevreci eleştiri yerine “mekân edebiyatı” 3 terimini benimsemişlerdir. Alanın en önemli isimlerinden Lawrence Buell, The Environmental Imagination (1995) (Çevresel İmgelem) adlı önemli kitabında bir eserin çevreci olup olmadığını belirlememize yarayan dört ölçütten bahseder. Bu ölçütler şöyle özetlenebilir: Eserde insanın dışındaki çevre sadece bir arka plan değil, insanın tarihinin doğa tarihiyle içiçe olduğu bir mevcudiyettir; insanın menfaati yasal olan yegâne menfaat değildir; insanın çevreye karşı sorumlulukları eserin etik boyutunun bir parçasıdır; eserde çevrenin değişmezliği değil de bir süreç olduğu düşüncesi vardır (1995: 7-8). Bu durumda çevreci eleştiri nasıl tanımlanabilir? Şimdiye kadar birçok ekoeleştirmen çevreci eleştirinin tanımını yapmaya çalışmıştır. Ancak belki de en kapsamlı ve günümüzde de geçerli tanım çevreci eleştirmen Scott Slovic’e aittir. Slovic, çevreci eleştirinin “Doğa yazını eserlerinin akla gelebilecek her türlü bilimsel yaklaşımla incelenmesi ya da her türlü edebi eserde [ilk bakışta insanın dışındaki doğayla ilgili görünmeyenler de dahil] ekolojik sezdirimlerin ve insan-doğa ilişkilerinin tetkiki” olduğunu söyler (2008: 27). Slovic, Going Away to Think (2008) adlı kitabında yer alan “Ecocriticism” başlıklı bölümde geleceğin çevreci eleştirmenlerine önemli tavsiyelerde bulunur. Slovic’e göre, çevreci eleştirmen dünyada gerçekten değişim yaratmaya yönelik yazdığı için, kaleme aldığı yazıların, yaşanılan coğrafyalara ait hikâyelerle birleşmesine çalışır 4. Yazı duyularımızdan ve gerçek yaşantılarımızdan yoksun olmamalıdır; yazılarda “hem yaşadığımız dünyaya hem de edebi esere rastlanmalı”dır (2008: 28). Slovic yazısında, edebiyat denen olgu en temel düzeyde insanın değerleriyle bağlantılı olduğuna ve edebi anlatımlar okuyucuyu dünyada neyin anlamlı olduğunu düşünmeye sevkettiğine göre, ekoeleştirel yazılarımız tehdit altındaki dünyamıza karşı sorumluluğumuzu samimi olarak dile getirmelidir, der ve ekoeleştirel yazılarda, görüşlerin anlaşılır bir dille ve doğrudan yazılması gerektiğini vurgular (2008: 28). Son olarak da Slovic, ekoeleştirel yazıların toplumların doğayı anlamasına katkıda bulunabilmesi için dersler, kuramlar, metinler ve laboratuvarlar arasında kaybolmak yerine, fiziksel dünya ile temas içinde yazılması gerektiğini vurgular (2008: 29-30). Çevreci bakış açısıyla ele alınan eserde, çevreci eleştirmen mekân konusunu ön plana çıkarır. Buna Peter Barry 5 çarpıcı bir örnek verir. Barry’e göre, Edgar Allen Poe’nun “The Fall of the House of Usher” adlı hikâyesi, genel olarak hikâye baş kişisi Roderick Usher’ın ruhsal durumu ve bozuk psikolojisi açısından ele alınır. Oysa çevreci açıdan bakılınca karşımıza çok farklı bir tablo çıkmaktadır: Eser incelemesinde evin bulunduğu yöre önem kazanır ve yakındaki gölün betimlemesinden yörede ekosistemin tahrip olduğu anlaşılır; hikâyede baş kişisinin yaşadığı rahatsızlıkların çevre kirliliğinden kaynaklandığı ortaya çıkar (Barry 2002: 259-261). Barry çevreci eleştirmenlerin yöntemlerini beş maddede toplar: “Çevreci eleştirmen, doğal dünyanın temsiline özel bir ilgiyle yaklaşır, başlıca edebi eserleri çevre merkezli (ekosantrik) bir perspektiften tekrar okur; büyüme ve enerji, denge ve dengesizlik, simbiyoz ve karşılıklılık, enerji ve kaynakların sürdürülebilir ve sürdürülemez kullanımları gibi bir kısım çevre merkezli (ekosantrik) kavramlara uygulama alanları araştırır; eserlerinde doğa konusunu geniş bir şekilde ele almış yazarları özellikle vurgular; deneme, seyahatname, anı kitapları ve bölgesel edebiyat gibi topografik malzeme sunan gerçeklere dayalı eserleri vurgulamak suretiyle edebi-eleştirel pratiğin alanını genişletir; baskın edebiyat kuramlarının dış dünyayı dilbilimsel ve toplumsal kurgulayışını benimsemeyerek bunun yerine dikkatli gözlemlerin çevre merkezli (ekosantrik)

3 4 5

sistemlerin birleşimi öylesine büyük bir etki yapmıştır ki, bugün Batı geleneğinin en temel düşüncelerinin yeniden gözden geçirilmesi gerekmektedir” (Özdağ 2005: 24-25). Mekân edebiyatı terimi, İngilizcede “literature of place” olarak geçmektedir. Slovic bu düşüncesini “narrative scholarship” ifadesiyle kavramlaştırmıştır. Peter Barry, Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory (2002) (Teoriye Başlarken: Edebiyat ve Kültür Teorisine Giriş) adlı kitabında ilk kez, diğer edebiyat kuramları arasına “Çevreci Eleştiri”yi (2002: 248-271) dâhil etmiştir.

Ufuk ÖZDAĞ, G.Gonca GÖKALP ALPASLAN

643

değerlerine, ortak etik sorumluluklara önem verir” (Barry 2002: 264). Bu maddelerde görüldüğü gibi, çevreci eleştirmen için doğa toplumsal ya da dilbilimsel bir kurgu değildir. Çevreci eleştirmen için doğa gerçekten vardır ve hem yaşantılarımızı etkilemekte hem de bizim yaşantı biçimimizden etkilenmektedir (Barry 2002: 252). Batıda Çevreci Eleştirinin Tarihsel Gelişimi Batıda 1990’ların başında çevreci edebiyat eleştirisinin yeni bir disiplin olarak ortaya çıkışının başlıca nedeni, 20.yüzyılın son çeyreğinde çevre sorunlarının sıklıkla baş sayfa haberi olmasıdır. Doğal kaynakların tükenmesi, hızlı nüfus artışı, toksik atıklar, ormanların yok oluşu, iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması gibi çevre sorunları Amerika’da bir grup yazın eleştirmenini alarma geçirmiştir. Bu eleştirmenler yazın dünyasının 1960’lardan itibaren ırk, sınıf ve cinsiyet konularına yoğun ilgi gösterdiğini, ancak aynı yazın dünyasının gittikçe ciddi bir boyut kazanan çevre sorunlarına hâlâ yabancı olduğunu saptayarak, çevreci eleştirinin temellerini atmıştır. 1980’lerden itibaren edebiyat ve çevre bağlantısını ele alan eserlerin dağınık da olsa yayımlanmaya başlaması, 1992 yılında Amerika’da ASLE’nin 6 (Association for the Study of Literature and Environment/Edebiyat ve Çevre Çalışmaları Kuruluşu) kurulmasına yol açmış ve ASLE’nin yayın organı ISLE’de 7 1993 yılından itibaren yayımlanan yazılarla bu yeni disiplin hızla kabul görmeye başlamıştır. 1995 yılında ilk ASLE konferansıyla birlikte bu alanı tanımlayan kitap ve antolojiler yayımlanmış, özellikle Lawrence Buell’in The Environmental Imagination (Çevresel İmgelem)(1995) ve Glotfelty ve Fromm’un The Ecocriticism Reader (1996) (Çevreci Eleştiri Seçkisi) adlı kitapları geniş bir okur kitlesiyle buluşmuştur. 1978 yılında William Rueckert 8 tarafından ilk kez kavramlaştırılan çevreci eleştiri, bu alanın yaratıcılarından Cheryll Glotfelty’nin deyimiyle “fiziksel dünya ve edebiyat arasındaki ilişkiyi” inceler (1996: xviii). Glotfelty, “Literary Studies in an Age of Environmental Crisis” (Çevre Krizi Çağında Edebiyat Çalışmaları) adlı makalesinde, çevreci eleştirinin yöntemlerini açıklar. Glotfelty, “(…) Ekolojinin birinci kuralı olan ‘herşeyin birbirine bağımlılığını’ benimseyeceksek, edebiyatın da çok karmaşık küresel sistemde önemli bir rol aldığı sonucuna varmalıyız” der (Glotfelty 1996: xix). Glotfelty, yazısında çevreci eleştirmenlerin bir edebi esere nasıl yaklaşacaklarına dair önemli bilgiler verir. Ona göre çevreci eleştirmen esere "Bu şiirde doğa nasıl temsil edilmiştir? Bu oyundaki değerler ekolojik erdemle uyumlu mudur? Toprağa ilişkin metaforlarımız toprağa olan tavrımızı nasıl şekillendirir?” gibi sorular yöneltebilir (Glotfelty 1996: xix). Yazın eleştirmenleri, 1990’lardan itibaren, yaşambilimciler, iklimbilimciler, kamu politikası uzmanları, coğrafyacılar, kültürel antropologlar, peyzaj mimarları, çevre avukatları, hatta uygulamalı matematikçiler ve çevre mühendisleriyle bağlantılar kurarak ve kendi 6

7 8

Günümüzde ASLE, doğa ve kültür araştırmalarında, doğa yazını, çevreci eleştiri, görsel sanatlar, pedagoji, film, yaratıcı yazı gibi çeşitli alanlar yoluyla disiplinlerarası ve yenilikçi yaklaşımları teşvik etmektedir. ASLE’nin amacı, ağ erişim sayfasında belirtildiği gibi, “Edebiyat, kültür ve fiziki çevre arasındaki ilişkileri araştıran bilim insanı, eğitimci ve yazarları teşvik ederek sürdürülebilir bir dünya için doğa ve kültür anlayışı sağlamak”tır. Bunu desteklemenin yolları, “Çevreci edebiyatta, sanatta ve insani bilimlerde akademik araştırmaları, eğitim/öğretimi ve yaratıcı çalışmaları desteklemek; konferanslar, bilgi ağları, yayınlar ve diğer forumlar yoluyla etkin ve enerjik bir topluluğu teşvik etmek; çeşitliliği ve katılımcılığı ilerletmek için ulusal, disiplinlerarası ve kültürel sınırları birleştirmek; ekolojik yönden sürdürülebilir uygulamaları korumak ve savunmak” olarak açıklanmaktadır. Bkz. . ISLE: Interdisciplinary Studies in Literature and Environment. Bkz. . Çevreci eleştiri için Batıda yaygın olarak ekokritisizm(ecocriticism) terimi kullanılmaktadır. William Rueckert, ekokritisizm terimini ilk kez “Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism” (Edebiyat ve Ekoloji: Bir Ekokritisizm Deneyi) adlı makalesinde kullanmıştır(1996:105-123).

644

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

disiplinlerinin geleneksel yaklaşımlarından biraz da uzaklaşarak (Buell 2005: 6), bu yeni disiplinlerarası alanda eser vermeye başlamıştır. Çevreci eleştirinin disiplinlerarası oluşu ve akademi dünyasının dışındaki kuruluşlarla bağlantıları olumlu ve kalıcı bir etki yaratmış, bu yeni alanın Amerikan doğa yazını eserlerinin ötesinde genişlemesini sağlamış; doğal alanların korunmasının yanı sıra, kentsel ve kırsal mekânların çevre sorunlarını ve çevre adaleti gibi konuları da içermeye başlamıştır (Buell 1995: 7) 9. Günümüzde çevreci eleştiri, Batıda özellikle Amerika’da üniversitelerde disiplinlerarası bir çalışma alanı haline gelmiştir. Bugün Amerika’da ISLE ve İngiltere’de Green Letters adlı dergiler, çevreci eleştirinin bilimsel ve eğitsel boyutlarını ön plana çıkaran en önemli yayın organlarıdır. Batıda Çevreci Eleştirinin Aşamaları Günümüzde çevreci eleştiri denince, bu alanın geçirdiği aşamalardan sıkça söz edilmektedir 10. Peter Barry’ye göre çevreci eleştirinin edebi temelleri Amerika’da Ralph Waldo Emerson, Margaret Fuller ve Henry David Thoreau’nun el değmemiş doğayı ve yaban hayatı övdükleri yazılarına, İngiltere’de ise 18. yüzyıl sonlarında başlayan İngiliz Romantizmine uzanmaktadır 11. Amerika’da çevreci eleştiriyi tetikleyen eserler, genel kanıya göre, Henry Nash Smith’in Virgin Land (1950) (Bakir Toprak), Leo Marx’ın The Machine in the Garden (1964) (Bahçedeki Makine), Roderick Nash’in Wilderness and the American Mind (1967) (Yabanıl Doğa ve Amerikan Düşüncesi), ve Joseph Meeker’in The Comedy of Survival (1972) (Yaşamı Sürdürme Komedisi) olarak kabul edilirken, İngiltere’de alanın ortaya çıkmasında Raymond Williams’ın The Country and the City (1973) (Taşra ve Şehir) ve Jonathan Bate’in Romantic Ecology: Wordsworth and the Environmental Tradition (1991) (Romantik Ekoloji: Wordsworth ve Çevreci Gelenek) adlı kitapları ön plana çıkmaktadır 12. Amerikalı bilim insanı ve yazar Rachel Carson’un 1962 yılında yayımlanan ve dünya çevre tarihinin akışını değiştiren Silent Spring’in (Sessiz Bahar) ise anılan kitaplar arasında özel bir yeri bulunmaktadır 13. Alana çok önemli katkıları olan Lawrence Buell, 2005 yılında yayımlanan The Future of Environmental Criticism (Çevreci Eleştirinin Geleceği) adlı kitabında çevreci eleştirinin kısa tarihçesini oluşturarak birinci ve ikinci devre çevreci eleştiri olarak kavramlaştırır (Buell 2005: 17) 14. Buell’e göre birinci devre çevreci eleştiri, geleneksel doğa yazınının, doğa merkezli eserlerin ve doğa tarihinin ele alındığı, doğal alanların korunması odaklı bir eleştiri dönemi olmuştur 15. İkinci devre çevreci eleştiriyse doğal alanların yanı sıra yapılanmış çevre, şehirler ve Çevreci eleştiride çevre adaleti konularını ele alan önemli bir kaynak kitap, Joni Adamson, Mei Mei Evans ve Rachel Stein’in editörlüğünü yaptığı The Environmental Justice Reader: Politics, Poetics and Pedagogy (Çevre Adaleti Seçkisi: Siyaset, Yazınbilim ve Pedagoji) adlı kitaptır. Çevreci eleştiriye giriş üzerine ASLE’nin ağ erişim sayfası okuyuculara birçok makale sunmaktadır. Bkz. . 10 Günümüzde çevreci eleştirinin kısa tarihçesini inceleyen yayınlar bulunmaktadır. Buna önemli bir örnek, Ursula K. Heise’nin yazdığı “The Hitchiker’s Guide to Ecocriticism”dir. (2006: 503-516). 11 Barry’nin açıkladığı gibi, Emerson, Fuller ve Thoreau, Amerika’da “transandandalistler olarak bilinen bir grup New England bölgesi yazarı ve filozofu”dur. Barry’in Amerikan ve İngiliz çevreci eleştiri ekollerine dair görüşleri için bkz. Barry 2002: 249-251. İngiltere’de çevreci eleştiri için “green studies” terimi kullanılmaktadır. 12 Barry’ye göre, İngiltere’de çevreci eleştiri, Amerika’daki örneklerinden farklı olarak, hükümet, endüstri, ticaret ve yenikoloniyal güçlerden kaynaklanan çevre tehditlerine bir uyarı niteliği taşımaktadır (2002: 251). 13 Modern çevreciliği başlatan Rachel Carson’un Sessiz Bahar adlı kitabının en temel özelliği pestisitlere ilişkin bilimsel belgeselciliği güçlü bir edebi anlatımla ortaya koymuş olmasıdır. 14 Buell, örtüşen alanlar sebebiyle, çevreci eleştirinin tarihçesindeki birinci ve ikinci devre tanımlamasında, “dalga” yerine “palimpsest” metaforunun da kullanılabileceğini söyler (2005: 17). 15 Özdağ’ın ifadesiyle, doğa yazını Anglo-Amerikan düzyazı geleneğinde, “insan faaliyetleriyle eşsiz doğanın bozulmuş olmasını, yabanıl doğanın şehirleşmeden ve endüstrileşmeden bunalan modern insana 9

Ufuk ÖZDAĞ, G.Gonca GÖKALP ALPASLAN

645

ekolojik adalet konuları üzerine yoğunlaşmıştır (Buell 2005: 30). Bugünlerde çevreci eleştirinin üçüncü devresinin ne olduğu/ne olacağı tartışmaları sürmektedir 16. 1980’lerde münferit yazılarla başlayan birinci devre çevreci eleştiri, doğa için birşeyler söylemeyi amaçlamıştır. Çevreci eleştirmenler Amerikan doğa yazınına ve doğa korumayı esas alan Amerikan ve İngiliz yazarların eserlerine odaklanmış, doğa yazarlarında görülen ve insanın biyotik topluluğun bir parçası olarak sunulduğu eserler yoluyla çevre bilinci uyandırmaya yönelik çalışmalar yapmışlardır. Bu dönemde ağırlıklı olarak Henry David Thoreau, John Muir, Mary Austin, Berry Lopez, Wendell Barry, John Burroughs, Aldo Leopold, Edward Abbey, Terry Tempest Williams gibi doğa yazarlarının çevreci eserleri üzerine yazılar yazılmıştır. Organik dünya görüşünün hakim olduğu bu eserlerde insan, doğadan üstün değildir, doğanın bir parçasıdır ve insanın sürekliliği doğanın sağlıklı işleyişine bağlıdır. Ancak daha sonraki yıllarda, doğal alanların ve yapay çevrenin birbiriyle içiçe olduğu düşüncesi bazı çevreci eleştirmenleri organik dünya modelini sorgulamaya yöneltmiş, kentsel alanlarla tahrip olmuş alanları birlikte ele alan ve toplumsal niteliği ağır basan ikinci devre çevreci eleştiri başlamıştır 17. 1990’ların ortalarında başlayan ikinci devre çevreci eleştiri, toplum odaklı olup kuramsal çalışmalara da sahne olmuştur. Bu devrede çevreci eleştirinin sınırları genişlemiş, çesitli edebi türler (roman, öykü, şiir), etnik edebiyatlar, dünya edebiyatlarına çevreci yaklaşımlar ve kentsel mekânlar çevreci eleştirmenin ilgi alanına girmiştir. Buell The Future of Environmental Criticism (2005) (Çevreci Eleştirinin Geleceği) adlı kitabında, çevresel adalet hareketinin ikinci devre çevreci eleştiriye olan büyük etkisinden bahseder. Bu bağlamda Glotfelty’nin 1996 yılında yayınlanan önemli yazısındaki tespitler önemlidir. Glotfelty, çevre ve toplumsal adalet konularının ileride biraraya gelerek edebiyat ve çevre çalışmalarını genişleteceğini belirtmiştir 18. Buell’in ikinci devre olarak nitelendirdiği çevreci eleştirmenlerse bu tespiti hayata geçirmiştir. Bu alanda Amerika’daki ilk çalışmalardan biri, etnik grupların edebiyatlarını çevreci açıdan inceleyen Joni Adamson’ın yazdığı American Indian Literature, Environmental Justice, and Ecocriticism: The Middle Place (2001) (Amerikan Kızılderili Edebiyatı, Çevresel Adalet ve Ekoelestiri: Orta Yol) başlıklı kitaptır. Bir yıl sonra Joni Adamson, Mei Mei Evans ve Rachel Stein tarafından yayımlanan The Environmental Justice Reader: Politics, Poetics and Pedagogy (2002) (Çevresel Adalet Seçkisi: Siyaset, Yazın ve Pedagoji) isimli kitap büyük ses getirmiştir 19. Bu gelişme sayesinde, günümüzde kentsel alanları ve çevresel adalet hareketini20 merkeze alan yazılar ağırlık kazanmıştır. sığınak olmasını, modern insanın doğadan kopukluğunu, bakir kalmış topraklara duyulan tutkuyu ve daha nice konuyu sanat ve teknik bilimi birleştirerek anlatan” kurgusal olmayan yazı türüdür (2005: 17). Amerika’da doğa yazınına ilişkin bilgi için bkz. Özdağ 2005: 13-21. 16 Üçüncü devre çevreci eleştiriye dair önemli bir yazı, MELUS adlı derginin (Multi-Ethnic Literature of the US) 2009 yılında yayımlanan “Ethnicity and Ecocriticism” özel sayısındaki giriş bölümüdür. Bu yazıda Adamson ve Slovic “Bu [MELUS] sayısı üçüncü devre olabilecek çevreci eleştiriyi araştıracaktır” der (2009: 6-7). 17 Birinci ve ikinci devre çevreci eleştiri icin bkz. Buell 2005: 17-28. 18 Cheryll Glotfelty, 1996 yılında yayımlanan The Ecocriticism Reader başlıklı kitabına yazdığı ve edebiyatta çevre çalışmaları alanını başlatan giriş yazısında şöyle demiştir: “Çevreci eleştiri (ekoeleştiri) temelde beyaz adamın çalışma alanı olmuştur. Bu alan, çevre ve toplumsal adalet konuları arasında kuvvetli bağlar kuruldukça ve konuya farklı sesler katkıda bulunmaya başlayınca, birçok etnik grubu da içine alan bir hareket olacaktır” (Glotfelty 1996: xxv). 19 Bu kitapta bir makalesi bulunan T.V. Reed, ortaya çevresel adalet ekoeleştirisi (environmental justice ecocriticism) kavramını atarak, etnik edebiyatları ele alan çevresel adalet ekoeleştirisinde, edebiyatçının odaklanacağı bazı temel soruları belirlemiştir(2002: 145-162). 20 Afrika, Latin Amerika, Asya, Amerika ve diğer ülkelerden 600’ün üzerinde kişi, 1991 yılında Washington D.C.’de, Birinci Ulusal Siyahi Çevreci Liderlik Zirvesi’nde biraraya gelerek Çevresel Adalet’in 17 ilkesini kabul etmiştir.

646

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Günümüzdeyse üçüncü devre çevreci eleştiri tartışmaları sürmektedir. Adamson ve Slovic’e göre üçüncü devre ekoeleştiri, “etnik ve ulusal özellikleri tanır, ancak etnik ve ulusal sınırların ötesine geçerek insan deneyimlerinin tüm yönlerini çevreci bir bakış açısından araştırır”(2009: 6-7). Bu üçüncü dönemde çevreci eleştirinin kapsadığı konular, mekâna ait küresel kavramların yeni biyolojik bölgeselcilikle kaynaşması, uluslararası karşılaştırmalı çalışmalar, materyal ekofeminizm, hayvanlarda öznelliğe dair çalışmalar, evrimsel ekoeleştiri, posthumanizm, kültürel ekoloji, koloni dönemi sonrası çevreci eleştiri, çevresel adalet ekoeleştirisinin genişlemesi ve çok yönlü eylemci çalışmalar olarak özetlenebilir. Üçüncü devre çevreci eleştiri, küresel iklim değişikliği, biyoçeşitliliğin azalması, bölgesel ekosistemlere gelen tehditler, çevre kirliliğine bağlı sağlık sorunları gibi konulara ağırlıklı olarak yer vermektedir. Batıda Çevreci Eleştirinin Bugünkü Durumuna Dair Tartışmalar 2001 yılında Karla Armbruster ve Kathleen R. Wallace tarafından yayımlanan Beyond Nature Writing: Expanding the Boundaries of Ecocriticism (Doğa Yazınının Ötesinde: Çevreci Eleştirinin Sınırlarını Genişletmek) adlı kitapta erken dönem çevreci eleştiri, deneme tarzındaki “kurgusal olmayan doğa yazını”na odaklandığı ve okuyucuyu şiirde ve kurgusal eserlerde çok sayıda yazar tarafından ele alınan çevreci düşünceleri keşfetmekten alıkoyduğu için eleştirilir. Nitekim bu kitap, çoksesliliği esas alır ve siyahi yazar Toni Morrison gibi bazı önemli Amerikalı yazarların eserlerinde, İncil’de, erken dönem Amerikan edebiyatında, çağdaş filmlerde, tiyatroda çevreci boyutları ortaya koyar. Bu bağlamda son yıllarda şimdiye dek çevreci açıdan incelenmemiş birçok edebi tür, tarihsel dönem, yazar, siyahi Amerikalı ve Kızılderili Amerikalı gibi farklı kültürel grupların edebiyatları ve koloni dönemi sonrası edebiyatları21 da çevreci eleştirinin kapsamına girer ve alanın sınırları gittikçe genişler. Çevreci eleştirinin gelişmesinde önemli rolü olan ekoeleştirmen Glen A. Love, doğa bilimleri ve insani bilimler arasındaki bağlantıların araştırılması üzerinde durmaktadır. Love’in Practical Ecocriticism: Literature, Biology, and the Environment (2003) (Çevreci Eleştiri Pratiği: Edebiyat, Biyoloji ve Çevre) adlı kitabı bu iki alanı biraraya getiren konuları ortaya koymaktadır. Çevreci eleştirinin önemli isimlerinden Ursula K. Heise de Sense of Place and Sense of Planet: The Environmental Imagination of the Global (2008) (Yer Algısı ve Gezegen Algısı: Küresel Çevre İmgelemi) başlıklı ses getiren kitabında yeni çevresel bakış açıları yaratarak çevreci eleştirmenlerin, yaşanılan mekânların ötesinde, tüm dünyamızın korunması üzerine yazmalarını istemektedir. Heise, bilimsel ağırlıklı eserleriyle ikinci devre çevreci eleştirmenler arasında yer almaktadır. Onun gibi çevreci eleştirmenler için, bilim ile kültür arasındaki çizgi belli belirsizdir ve çevreci edebiyat eleştirisi bilimin ışığında yapılmalıdır. Kültür çalışmalarında hâlâ gelişmekte olan bir alan olarak değerlendirilen çevreci eleştiri, yöntem tartışmalarına da sıkça sahne olmaktadır. Alanın şu ana kadar kapsadığı konular ve ihmal edilen konular bu tartışmaların önemli odaklarıdır. Süregelen tartışmalar yeni düşüncelere yol açmakta, çevreci eleştiri yeni yönlere doğru genişlemektedir. Alanın önemli isimlerinden Patrick Murphy, yaklaşık on yıl önce, çevreci eleştirinin kurgusal olmayan eserlere, Amerikan ve İngiliz edebiyatlarına odaklı olmasını şiddetle eleştirmiş, alanın tüm dünyaya yayılması konusunda şöyle demiştir: “Okuyucuların ve eleştirmenlerin bakış açısını genişletmek için, belirli edebi türlerin ve belirli ulusların edebiyatlarının [...] ön plana çıkmış olmasını yeniden gözden geçirmek gerekir. Böyle bir yeniden değerlendirme, dünyanın her köşesinden doğa odaklı edebi eserlerin alana dahil olmasını sağlayacaktır” (Murphy 2000: 58). Ursula K. Heise de, bir yazısında, çevreci eleştirinin Avustralya, İngiliz, Kanada ve 21

Koloni dönemi sonrası ekoeleştiri için önemli bir kaynak ISLE dergisinin Kış 2007 sayısında yayımlanan makalelerdir. Ayrıca DeLoughrey, Gosson ve Handley tarafından yayımlanan Caribbean Literature and the Environment: Between Nature and Culture (2005) Karaiplerde insan ve doğa tarihi kesişmelerini ortaya koyması açısından önemli bir kitaptır.

Ufuk ÖZDAĞ, G.Gonca GÖKALP ALPASLAN

647

Amerikan edebiyatlarında çokça ele alındığını ancak İngilizcenin dışındaki dillerde bu yöndeki çalışmaların çok sınırlı kaldığını söylemiştir (2006: 513). Günümüzde çevreci eleştiri İngilizcenin dışındaki dillerde de yaygınlaşmaktadır. Çevreci eleştiri, Scott Slovic ve Patrick Murphy gibi eleştirmenlerin yoğun çabaları sayesinde karşılaştırmalı bir çalışma alanına dönüşmekte ve küresel bir boyut kazanmaktadır 22. Yine de çevreci eleştirmenler sıklıkla çevreci eleştirinin henüz kesin bir yöntem geliştiremediğini söylemektedir. Öte yandan alanın disiplinlerarası tavrı insani bilimlerle fen bilimlerinin diyaloğunu öngörmektedir. Günümüzde evrimsel biyoloji, risk teorisi, fenomenoloji, çevre etiği, feminist kuram, ekolojik dinbilim, antropoloji, ruhbilim, koloni dönemi sonrası kuramı, çevresel adalet ve çevre tarihi gibi alanlar çevreci eleştiriyi beslemektedir ve alan sürekli genişlemektedir (Buell 2005: 10). Bu gelişmeler sonucunda, geçtiğimiz yıllarda Avrupa, Japonya, Kore, Avustralya-Yeni Zelanda ve Hindistan’da edebiyat ve çevre çalışmaları kuruluşu olan ASLE’nin benzerleri kurulmuştur 23. Ülkemizde ve Türk dünyasında yeni bir alan olarak çevreci eleştirinin, her üç devrenin de birlikte ele alınacağı bir alan olması uygundur. Bu, hem Türk dünyasının edebiyatlarında geçmişten günümüze doğa bilinciyle eserler üretmiş olan yazarların ortaya çıkması açısından hem de çevreci eleştiri alanının şu anda geldiği boyuta katkıları açısından önemlidir. Yani hem doğal alanların korunmasını sağlayacak hem de doğal alanlar kadar, şehirleri ve zarara uğramış alanları ciddiyetle ele alan toplumsal içerikli bir çevreci eleştiri gereklidir. Ortaya çıkacak çalışmalar ülkemiz ve Türk dünyası için yeni bir çevreci eleştiri akımı yaratmalı, bu yeni akımla, Türklerin geçmişte ve bugün yaşadığı coğrafyalarda yüzyıllardır tahrip olmuş toprakların ve doğal değerlerin ele alındığı eserlere dikkat çekilmeli, tahrip olmuş toprakların yenilenmesini teşvik edecek eleştirel yazılar özellikle ön plana alınmalıdır. Çünkü çevreci eleştiri, çevre problemlerinin yaşamı tehdit ettiği günümüzde, ayakları yere basan ve artık süregelen edebiyat kuramlarının geleneksel soyutlamalarını kaldıramayacak bir eleştiri türüdür. Bu düşünceler doğrultusunda, Türk kültür ve edebiyatında şimdiye dek doğanın işlenişine yeniden bakmak yerinde olacaktır. Türkiye’de Doğa Odaklı Edebiyat İncelemeleri Türk kültür ve edebiyatında doğanın özel ve önemli bir yeri vardır. Şamanistik dönemden bugünkü Türk edebiyat ve sanatına dek doğa, eserlerin temel sorunlarından biri olarak işlenegelmiştir. Yaradılış Destanı’ndan itibaren Türk sözlü kültüründe insanoğlunun varlığı, doğanın üç temel öğesi gök, deniz ve toprağa bağlı olarak anlatılır. Oğuz Kağan Destanı’ndaysa Oğuz Han’ın, Türklerin dünyaya yayılmalarını sağlayacak olan oğullarına Gök, Dağ, Deniz ve Gün, Ay, Yıldız adlarını vermesi, Türklerin doğaya verdikleri değerin, doğa-insan ilişkilerini algılayışlarının birer simgesi olarak değerlendirilebilir. Türk edebiyatının ilk ve en güçlü yazılı örneği olan Orhon Yazıtları’nda yaradılışın “Üstte mavi gök altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğulları yaratılmış” cümlesiyle ifade edilmesi, yerin ve suyun kutsal olarak nitelenmesi, yokoluşun da ancak göğün çökmesi, yerin delinmesiyle mümkün olacağının belirtilmesi, ilk somut örneklerinden bu yana Türk kültür ve sanatının doğayla nasıl iç içe geçtiğinin açık kanıtıdır. Türk kültür, sanat, inanış sistemlerinde doğanın işlenişine dair şimdiye dek tez, kitap, makale düzeyinde birçok inceleme yapılmıştır. Bütün bu çalışmalardan farklı olarak Türk edebiyatında doğanın işlenişini çevreci bir yaklaşımla ele alan ilk örnek Şükrü Elçin’in hazırladığı Türk Edebiyatında Tabiat (1993) adlı kitaptır. Elçin, kitabın önsözünde şunları söyler:

Patrick Murphy’nin Literature of Nature: An International Sourcebook (1998) (Edebiyat ve Doğa: Uluslararası Kaynak Kitap) başlıklı antolojisi, çevreci eleştiriyi uluslararası boyuta getiren bir eser olduğu için önem taşımaktadır. 23 Amerika Birleşik Devletleri dışındaki ASLE kuruluşları için bkz. . 22

648

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Türk Edebiyatında Tabiat adını verdiğimiz bu antoloji, başta toprak olmak üzere yer altı ve yer üstü su kaynakları ile atmosferin türlü sebeplerle kirletilmesi, ormanların yakılması, yoğun şehirleşme, kültür mirasının yok olması, canlıların (bitki, hayvan) ve hususiyle insan neslinin geleceği gibi bütün milletleri yakından ilgilendiren hayatî meselelere eğitim-öğretim yolundan nasıl yardımcı olunacağı düşüncesinden doğdu (Elçin 1993: VII). Kitapta Sadık Kemal Tural’ın “Edebiyat Eseri ve Çevre Arasındaki Bağlar”, Ahmet Edip Uysal’ın “Edebiyat ve Tabiat”, Sabri Esat Siyavuşgil’in “Türk Halk Şiirinde Tabiat”, Abdülhak Şinasi Hisar’ın “Tabiat Sevgisi” başlıklı yazıları ile Halk, Divan ve yeni Türk edebiyatından doğa konulu şiir ve yazı örnekleri yer almaktadır. Her ne kadar bir antoloji niteliğindeyse de, bu kitap, ekolojik sorunlara dikkat çeken bir önsözle başlaması bakımından önemlidir. 1990’lardan itibaren üniversitelerin çoğunlukla Sosyal Bilimler Enstitülerine bağlı olarak Türk Dili ve Edebiyatı anabilim dallarında yapılan doğa konulu tezlere YÖK’ün arşivinden ulaşılabilir. Bu tezlerin çoğu, bir sanatçının eserlerinde doğa motiflerinin araştırılması niteliğindedir. Bu çalışmalar arasında göze çarpanlar şunlardır: Kenan Erdoğan, Fuzuli Divanı'nda Kozmografya ve Tabiat (1989,Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Ramazan Işık, İslam Öncesi Türklerde Tabiatla İlgili İnanışlar (1994, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Birsen Öztürk, Sait Faik Abasıyanık'ın Hikâyelerinde İnsan ve Tabiat Unsurları, (1996, Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Selma Baş, Cenab Şehabeddin ve Tevfik Fikret'in Şiirlerinde Tabiat Unsurları, (1997, Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); N.Kübra Erbay, Cengiz Aytmatov'un Eserlerinde Tabiat, (1997, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Nermin Yazıcı, Halikarnas Balıkçısı'nın Eserlerinde Tabiat, (1998, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Hafize Gamze Demirel, Nef’î Divanında Tabiat, (2000, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Eyup Barlak, Harputlu Rahmi Divanındaki Din, Cemiyet ve Tabiatla İlgili Unsurların Tahlili, (2000, Yüsek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Mustafa İsmail Bağdatlı, Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin Semere-i Şecere Tercümesinde Tabiat Felsefesi, (2001, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Adem Yıldız, Halk Şiirinde Tabiat, (2002, Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Hayal Meriç Uğraş, Erken Türk Romanında Fiziksel Çevre Sorunsalı, (2003, Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü); Oğuz Özdemir, Yazınsal Bir Tür Olarak Öykünün Çevre Duyarlılığına Etkisi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; Günil Özlem Ayaydın, Yaşar Kemal`in İstanbul’una Çevreci Bir Yolculuk, (2003, Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Tezlere Pervin Ergun’un yazdığı Türk Kültüründe Ağaç Kültü (2004) 24 adlı kitabı ve doğa motiflerinin edebi eserlerde işlenişine dair pek çok makale ve çalışmayı eklemek mümkündür. Bununla birlikte, yukarıda adı geçen çalışmalardan sadece Günil Özlem Ayaydın tarafından hazırlanan Yaşar Kemal`in İstanbul’una Çevreci Bir Yolculuk başlıklı yüksek lisans tezi, kuramsal olarak çevreci eleştiriye dayanan bir çalışma niteliğindedir. Diğer eserler doğa teminin incelenmesine yönelik çalışmalardır. Amerika’da çok önce başladığı halde Türkiye’de ancak 2000’li yıllardan itibaren sınırlı ölçüde tanınan çevreci eleştiriye dair Türkçe yazılmış makaleler ya da Türk edebiyatı üzerine Türkçe/İngilizce yayımlanmış ilk çalışmalar arasında –tarihsel sıralamayla- şunlar sayılabilir: Ufuk Özdağ, Edebiyat ve Toprak Etiği: Amerikan Doğa Yazınında Leopold’cu Düşünce. (2005, Ankara, Ürün Yayınları); Dilek Bulut, “Çevre ve Edebiyat: Yeni Bir Yazın Kuramı Olarak Ekoeleştiri,” (2005, Littera Edebiyat Yazıları 17: 79-86); Serpil Oppermann, “Doğa Yazınında 24

Pervin Ergun, Türk Kültüründe Ağaç Kültü, Ankara, 2004, AKM Yayınları.

Ufuk ÖZDAĞ, G.Gonca GÖKALP ALPASLAN

649

Beden Politikası,” (2006, Littera: Edebiyat Yazıları 18: 75-85); Türkan Kuzu, “Aytül Akal’ın Masallarıyla Çocukta Çevre Bilinci Geliştirme” (2008, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19: 327-339); Ufuk Özdağ, "Edebiyatın Ekoloji Temelli Doğa Eğitiminde Önemi" (2008, Ekolojik Okur Yazarlık: Sürdürülebilir Bir Dünya İçin Amanoslarda Doğa Eğitimi. Ed. Y. Ergun, S. Yalçın-Özdilek, H. Pamir. Hatay: Mustafa Kemal Üniversitesi Yayınları); Ufuk Özdağ, "Reading Yaşar Kemal's The Sea-Crossed Fisherman in the Year of the Dolphin." (2008, Concentric: Literary and Cultural Studies, 34.1: 45-74; Ufuk Özdağ, “Keeping Alive the Memory of the Amik: Environmental Aesthetics and Land Restoration.” (2010, Facing the Past, Facing the Future: Essays on Memory, History and Literature, İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi Yayınları). Bu çalışmaların hemen hepsinin son birkaç yıla ait olduğu ve sadece bir tanesinin kitap düzeyinde olduğu, onun da Amerikan edebiyatı hakkında olduğu görülmektedir. Son olarak, bu alanı tanıtmak için Türkiye’de düzenlenen iki toplantıya değinmek gerekir. 2009’da Türkiye’de çevreci eleştirinin tanınması amacıyla, bir panel ve bir sempozyum gerçekleştirilmiştir. 5-9 Ekim 2009 tarihlerinde Ankara’da düzenlenen 7. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi’nde çevreci eleştiri konulu İngilizce panelde Ufuk Özdağ, Serpil Opperman, Nevin Özkan ve Scott Slovic bu yeni alanı Türk dinleyicilere tanıtmışlardır. Hacettepe Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi tarafından ortaklaşa düzenlenen ve 4-6 Kasım 2009 tarihleri arasında Antalya’da gerçekleşen “The Future of Ecocriticism: New Horizons” (Ekoeleştirinin Geleceği: Yeni Ufuklar) başlıklı sempozyum, edebiyatta çevre çalışmalarının ülkemizdeki geniş ölçekli ilk örneği olmuştur 25. Toplantı, çevreci eleştiri kapsamında edebiyatla ilişkili disiplinlerarası çalışmalar yapan bilim insanlarını biraraya getirmiştir. Amerika’dan, Avrupa ülkelerinden, Türk Cumhuriyetlerinden ve ülkemizden pekçok araştırmacının katıldığı ve resmi dili İngilizce olan toplantıda, çevre-edebiyat bağlamında çeşitli konuların ve küresel çevre sorunlarının, tüm dünyada olduğu gibi, ülkemizde de derinlemesine ele alınması, çözümler üretilmesi, öncelikli olarak da çevre bilincinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Sempozyum sonrası yayımlanacak kitapta Türk kültür ve edebiyatına ilişkin çevreci yaklaşımlar içeren şu makaleler dikkat çekmektedir: Günil Ayaydın Cebe, “Yaşar Kemal’s Memed, My Hawk and Latife Tekin’s Muinar”; Pınar Batur, “The Sea Connects it all: Yaman Koray’s Deep Ecology and Turkish Environmental Thought”; Gonca Gökalp Alpaslan, “Perceptions of Nature in Modern Turkish Poetry”; Nevin Özkan, “Doruk’s Plight: Human/ Nonhuman Relations in Abbas Sayar’s Yılkı Atı”; Zafer Parlak, “Perception of Nature in Anatolia Mystic Poetry: Folksongs and Tales”. Toplantıda Türk edebiyatı ve kültürüyle ilgili bildiri sunan araştırmacıların büyük çoğunluğunun Türk Dili ve Edebiyatı alanı dışından araştırmacılar olması, bu alanın henüz Türkologlar tarafından pek tanınmadığının açık bir kanıtıdır. Modern Türk edebiyatında Sait Faik, Halikarnas Balıkçısı, Yaşar Kemal, Haldun Taner, İlhan Berk, Oktay Rifat, Can Yücel, Nermi Uygur, Yaman Koray, Oruç Aruoba, Latife Tekin gibi birçok sanatçımızın eserlerinde özel bir doğa algısının ve çevre bilincinin olduğu hemen söylenebilir; buna başka yazar ve şairleri eklemek mümkündür. Gerek Türkiye’de gerekse diğer Türk cumhuriyetlerinin klasik ve modern edebiyatlarında verilmiş eserlere çevreci bir bakış açısıyla eğilindiğinde, çok ciddi bir malzemeyle karşı karşıya olunduğu açıktır. Burada öncelikle yapılması gereken, doğa konulu çalışmalarla çevreci eleştirinin bakış açısını birbirinden ayırmak, sonra da çevreci eleştiri konusunda Batıda özellikle son yirmi yıldır yaşanan gelişmeleri izleyip kuramsal yaklaşımı temelden kavrayarak Türk edebiyatlarına ait özgün bir bakış açısı geliştirmektir.

Ufuk Özdağ, Serpil Oppermann, Nevin Özkan ve Elis Yıldırım’ın girişimleriyle düzenlenen bu konferansın ağ erişim sayfası için bkz. .

650

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Türkiye’de Doğa Yazınına Dair Çevreci eleştirinin dikkat çektiği yazınsal bir alan olarak doğa yazınına Türkiye’den kimler örnek verilebilir diye düşünüldüğünde önemli iki adla karşılaşılır: Hikmet Birand (1904-1972) ve Sargun Tont. Almanya’da bitki sosyolojisi üzerine doktorasını yaparak 1933’te yurda dönen ve Türkiye’de bu bilim dalını kurarak geliştiren bir doğa âşığı olan Prof.Dr. Birand, bilimsel yayınlarının dışında çok önemli eserlere imza atar. Doğanın dengesini yazınsal ve etkileyici bir dille anlatan bu kitaplar şimdiye dek, edebiyat dışı değerlendirilmiştir. “Bitkilerin yaşadıkları ortamla ve birbirleriyle olan ilişkilerini, Türkiye’nin bitki örtüsü ve toprak yapısını, erozyonu ve bitkilerin kara hayatına geçişi gibi, aslında doğanın canlı ve cansız her varlığının birbirleriyle olan ilişkilerini, inanılmaz akıcı bir üslupla hikâyeleştirdiği bir olgunluk eseri” (Nazlıcan: 2010) olarak nitelenen ve ilk kez 1966 yılında basılan Alıç Ağacı ile Sohbetler, bugün TÜBİTAK tarafından halen satılan ve çok okunan bir kitaptır. Birand’ın Alıç Ağacı ile Sohbetler’inin yanında Anadolu Manzaraları (1957), Büyükada'nın Yeşil Örtüsü (1936), Keltepe Ormanlarında Bir Gün (1948), Bitkilerde Ekonomi Prensipleri: Biriktirme ve Artırma (1950), Türkiye Bitkileri (1952) gibi kitapları da vardır. Uzmanlık alanı deniz ekolojisi olan, söyleşi niteliğindeki yazılarıyla Türkiye’de çevre sorunlarına dikkat çeken yazılar ve kitaplar kaleme alan Sargun Tont’un Sulak Bir Gezegenden Öyküler (1997 ?), Nerden Geliyorsun Kuzeyden (2008), Solucanlara Piyano Çalan Adam (2010) adlı kitaplarını da Türkiye’de doğa yazını örnekleri arasında özellikle saymak gerekir. Şimdiye dek adı geçen eserler, Türk edebiyatında doğa yazınına güçlü örneklerdir ve bu açıdan incelenmeyi beklemektedir. Sonuç Bu durumda Türkologlara ve çevreci eleştiri alanında çalışan araştırmacılara düşen görev, Türk kültür ve edebiyatına yeni bir bakış ve farklı bir soluk getirecek olan çevreci eleştiriyi önce kuramsal olarak tanımak, sonra da Türk edebiyatından seçilen eserler üzerinde uygulamaktır. Orhon Yazıtları’ndan başlayarak, sözlü ve yazılı Türk edebiyatının bütün eserleri, bu açıdan incelendiğinde önümüzde yeni ve farklı ufuklar açılacaktır. Şimdi edebiyat araştırmacılarından beklenen, bu yazıda adı geçen ve geçmeyen yazarlarımızın eserlerini çevreci yaklaşımla incelemektir. Bu yaklaşım, çevre krizinin küresel boyutları gözönünde bulundurulduğunda, sağlıklı bir dünyaya doğru çok önemli bir adım olacaktır.

Ufuk ÖZDAĞ, G.Gonca GÖKALP ALPASLAN

651

Kaynakça Adamson, Joni, Mei Mei Evans; Rachel Stein (Ed. ) (2002). The Environmental Justice Reader: Politics, Poetics & Pedagogy. Tucson: The University of Arizona Press. Adamson, Joni; Scott Slovic (2009). “Guest Editors’ Introduction: The Shoulders We Stand On: An Introduction to Ethnicity and Ecocriticism.” MELUS: Multi-Ethnic Literature of the U.S. 34.2 (Summer 2009). Special Issue: Ethnicity and Ecocriticism: 5-24. Aytmatov, Cengiz (2007). Dağlar Devrildiğinde: Ebedi Nişanlı, Istanbul: Ufuk Kitap. Barry, Peter (2002). Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory. New YorkManchester: Manchester University Press. Buell, Lawrence (1995). The Environmental Imagination: Thoreau, Nature Writing, and the Formation of American Culture. Cambridge, MA: Harvard University Press. ———. (2005). The Future of Environmental Criticism: Environmental Crisis and Literary Imagination. Malden, MA: Blackwell Publishing. DeLoughrey, Elizabeth M., Renee K. Gosson; George B. Handley (2005). Caribbean Literature and the Environment: Between Nature and Culture. Charlottesville: University of Virginia Press. Elçin, Şükrü (1993). Türk Edebiyatında Tabiat. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Glotfelty, Cheryll (1996). “Literary Studies in an Age of Environmental Crisis,” The Ecocriticism Reader. Ed. Cheryll Glotfelty and Harold Fromm. Athens, Georgia: The University of Georgia Press, xvxxxvii. Heise, Ursula K. (2006). “The Hitchhiker’s Guide to Ecocriticism.” PMLA 121.2 :503-516. ———. (2008). Sense of Place and Sense of Planet. Oxford: Oxford University Press, 2008. Love, Glen A. (1991). “Revaluing Nature: Toward an Ecological Literary Criticism.” Western American Literature: 201-213. Murphy, Patrick D. (2000). Further Afield in the Study of Nature-Oriented Literature. Charlottesville: University Press of Virginia. Nazlıcan, Nedim (2010). “Doğa Sevdası ve Alıç Ağacı Sırdaşlığıyla Geçen Bir Ömür Prof.Dr.Hikmet Birand”. http://www.yasamdersleri.com (Erişim: 22.5.2010) Özdağ, Ufuk (2005). Edebiyat ve Toprak Etiği: Amerikan Doğa Yazınında Leopold’cu Düşünce. Ankara: Ürün Yayınları. Reed, T. V. (2002). “Toward an Environmental Justice Ecocriticism.” The Environmental Justice Reader: Politics, Poetics, & Pedagogy. Ed. Joni Adamson, Mei Mei Evans ve Rachel Stein.Tucson: The University of Arizona Press, 145-162. Rueckert , William (1996). “Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism.” The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. Ed. Cheryll Glotfelty ve Harold Fromm. Athens: University of Georgia Press, 1996. 105-23. Slovic, Scott (2008). Going Away to Think: Engagement, Retreat, and Ecocritical Responsibility. Reno: University of Nevada Press, 2008.

652

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ORHUN ABİDELERİNİN ESTETİK VE MUHTEVASININ ÖNEMİ İlhan ÖZKEÇECİ Bu bildiride Orhun abidelerinin banisi Göktürklerin tarihine kısaca yer verildikten ve abidelerin bulunduğu Orhun bölgesi tanıtıldıktan sonra Orhun abidelerinin görsel unsurları ele alınacaktır. Abidelerden hareketle Asya’nın sahip olduğu estetik ve felsefi değerlere dikkat çekilecek, abidelerin muhtevasının günümüz Türk toplumlarına verdiği evrensel ve eşsiz mesaj vurgulanacaktır. Bu abideler ve benzeri diğer abideler üzerinde yer alan estetik öğelerin tarihi sürekliliği dikkate alınarak Orta Asya Türk sanatının bugüne etkileri analiz edilecektir. Göktürk Tarihi Türklerin ana yurdu, Orta Asya’da Tanrı Dağları’nın kuzeyi, Hazar Denizi doğusu, AltaySayan Dağları’nın kuzeybatısı ve Aral Gölü çevreleridir. Göçebe Altay kavimlerinden olan Türklerin kökenleri ve bu kökenlerin tarihsel süreçteki geçmişi farklı teorilerle, değişik biçimde tarihlendirilir. Tarih sahnesine çıkan ilk Türk siyasi kuruluşu olarak MÖ 220’de “Büyük Hun Devleti” (Asya Hunları Devleti) kabul edilmektedir. Tarihin en büyük imparatorluklarından biri olan ve M. S. 216 yılına kadar yaşayan Hun devletinin ünlü lideri Mete’nin otuz beş yıl süren hükümdarlığı zamanında ülkenin sınırları Büyük Okyanus’tan Hazar Denizi’ne, Tibet ve Keşmir’den Kuzey Sibirya’ya kadar uzanmıştır. Hunlar’ın, batıya doğru yürüyüşü bin yıllık bir süre için kesilmeyecek bir göç hareketine başlangıç olmuş ve Avarlar, Onogurlar (On-Uygurlar), ardından Hazarlar, Peçenekler, Uz (Ghuzz)lar, Kumanlar onları takip etmiştir. Türk tarihinde Göktürk dönemi Hun kültüründen sonra önemli gelişmelere sahne olan bir dönüm noktasıdır. Göktürk Devleti, Avarları yenen Bumin Kağan tarafından 552 yılında kurulmuştur. Devleti kurduktan sonra Eski Hun İmparatorluğu'nun başkent bölgesi Ötüken'i merkez seçen Bumin Kağan Batı hanı olarak kardeşi İstemi’yi tayin etmiştir. Avar ülkesini bütünüyle ele geçiren, birçok Türk boyunu birleştiren Bumin Kağan ve İstemi Kağan’dan sonra oğulları da büyük fetihler yaparak sınırlarını genişlettiler. Göktürk Devleti; Aral, Balkaş, Baykal gölleri ve Hazar Denizi’nin kuzey ve batı kıyılarından, batıda Volga’ya, doğuda ise Kore’nin kuzeyinden geçerek Büyük Okyanus’a dayanarak, Hun imparatoru Mete zamanından sonra en geniş sınırlara ulaştı. Hunlarda olduğu gibi Göktürklerde de devlet doğu ve batı olmak üzere iki idari bölgeye ayrılmıştı (Orkun, 1946, s. 122). Tarihte ilk defa “Türk” ismiyle anılan bir devlet olan Göktürk Devleti’nin ekonomik ve askeri gücünden endişelenen Çin yönetimi birtakım entrikalara başvurarak Göktürk prenslerini taht kavgalarına teşvik ederek devleti zayıflatma yoluna gitti. 647 yılında Doğu kağanlığı yıkılınca Çinliler esir ettikleri Türk beylerini öldürmeyerek kontrol altında tutmayı tercih ettiler. Bu dönem Göktürk tarihinin ikinci dönemi oldu. Türk beylerinin isyanları ile 682’de gelişen özgürlük mücadelesiyle Göktürklerin üçüncü ve son dönemi başladı. İlteriş Kutluk Kağan’ın başkanlığında toparlanan Göktürkler yeniden eski dönemlerindeki güçlü konumlarına ulaşıp, akabinde Çin’i vergiye bağladılar (Öztuna, 1963, ss. 148-151). Süren iktidar mücadeleleri arasında devletin başına geçen Bilge Kağan ve kardeşi KülTigin iç isyanlara ve Çin müdahalelerine karşı büyük mücadele verdiler. Fakat devam eden iç karışıklıklar ve anarşi sonuçta 731’de Kül Tigin’in, 734’de de Bilge Kağan’ın öldürülmesine ve 745 tarihinde Uygurlar’ın Göktürk iktidarına son vermesine yol açtı. Orhun Vadisi Orhun Vadisi bugünkü Moğolistan Halk Cumhuriyeti’nin bulunduğu coğrafyada, başkent Ulan Bator’dan 370 km. uzaklıkta ve deniz seviyesinden yaklaşık 1500 m. yükseklikte bulunmaktadır. Gobi Çölü ve Sibirya ormanları gibi tamamen farklı iki bölge arasında ve Asya Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 653-668

654

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

su sınırı üzerinde bulunan bozkır bölgesinde olan vadinin coğrafi ve doğal güzellikleri hayran vericidir. Sadece 100 km’lik bir bölge içerisinde bozkır, orman ve çöl gibi birbirinden farklı coğrafi yapıya sahip yerleri görmek mümkündür. Kıtasal soğuk iklim özelliğine sahip ve yağış miktarı çok az olan bu bölgede hava sıcaklığı değişikliği son derece fazladır. Çangay Dağlarından doğan, Selenge Nehri ile birleşerek Baykal Gölü’ne dökülen Orhun Nehri’nin hayat verdiği Orhun Vadisi özellikle Türk tarihi açısından çok önemli bir bölgedir. Bu bölge Hun İmparatorluğu, Göktürk İmparatorluğu, Uygur İmparatorluğu ve Moğol İmparatorluğu’na ait başkentler, eski şehir ve yerleşim merkezleri, arkeolojik kalıntılar, yazılı ve dikili taşlar, mezarlar ve Budist tapınakların bulunduğu çok sayıda tarihi eser ve bilgi içeren zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Orhun Nehri boyunca Hunlar’dan ve daha eski uygarlıklardan kalan pek çok eski mezar bulunmaktadır. Göktürklere ait Orhun kitabeleri yine bu vadide yer alır. İlk Uygur Kağanlığı’na başkentlik yapmış Ordu-balık ve bir zamanlar dünyanın en büyük imparatorluklarından biri olan Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum Orhun Vadisi’ndedir. Önemli Budist manastırlarının da bulunduğu bu kültürel açıdan eşsiz ve bereketli vadi halen konar-göçer hayatın yaşandığı bir bölgedir. Hayvanlarını otlatan ve bu kültürel miraslara değer verip koruyarak yaşayan bölge halkı için hayat bazı değişikliklerle birlikte yüzlerce yıldır olduğu gibi devam etmektedir. 1220 km2 alanı kaplayan ve tüm dünya için önemli bir değer taşıyan Orhun Vadisi 2004 yılında UNESCO tarafından Dünya Miras Listesi'ne alınmış, bölgede bulunan doğal ve kültürel varlıklar korunma altına alınmıştır.

Resim 1. Orhun abidesinden bir görünüş (Fotoğraf: Mehmet Yılmaz).

Orhun Abideleri Göktürkler döneminden günümüze ulaşan en mühim kaynak, Orhun ırmağı kıyılarında bulunan “Orhun Abideleri (Göktürk Abideleri, Anıtları, Kitabeleri)”dir. Orhun Abideleri, Türklerin bilinen ilk alfabesi olan Göktürk alfabesi ile II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiş mezar taşlarıdır. Bulundukları tarihte Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri olarak kabul edilen Göktürk kitâbelerinin en önemlileri Tonyukuk (716), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir. Bilge Kağan ve Kül Tigin abidelerinin inşası, Bilge Kağan'ın yeğeni prens Yuluğ

İlhan ÖZKEÇECİ

655

Tigin nezaretinde Türk ve Çin sanatkârları tarafından gerçekleştirilmiştir. Tonyukuk kitâbesi ise bizzat Bilge Tonyukuk tarafından yaptırılmıştır. Anıtlardan Bilge Kağan ve Kül Tigin abideleri Orhun Irmağı civarında Koçu Saydam bölgesinde, Tonyukuk abidesi ise Bayn-Çokto bölgesinde ve diğer iki anıtın 360 km uzağındadır. Bu uzaklığa rağmen Bilge Kağan ve Kül Tigin anıtlarıyla aynı döneme ait olması ve aynı konuları içermesi nedeniyle Orhun abideleri içinde değerlendirilir. Sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile ebedi taş, abide manasına "Bengü Taşlar" denilmiş bu abidelerin Çin kaynaklarında yapımları bildirilir ve XII. yüzyıl Moğol tarihçisi Alâeddin Ata Melik Cüveynî, Tarih-i Cihan Güşa adlı eserinde bunlardan söz eder. Buna rağmen MS 700’lü yıllarda dikilen abideler XVIII. ve XIX. yüzyıllara kadar günümüz bilim dünyasınca tanınmıyordu. 1889 yılında Rus bilgini Yadrintsev, sonradan Bilge Kağan ve Kül Tigin abideleri olduğu anlaşılan Orhun kitabelerini bulmuş, bunun üzerine 1890 yılında Heikel başkanlığında bir Fin heyeti, bir yıl sonra Türkolog Radloff’un başkanlığında bir Rus heyeti bölgede incelemelerde bulunmuştur. 38 harfli Göktürk alfabesi ile yazılmış kitabelerin dili 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Ludwig Peter Thomsen tarafından, Rus Türkolog Vasili Vasilyeviç Radloff’un yardımıyla çözülmüştür. Kitabelerin bulunmasından sonra bölgede araştırmalar ve kazılar devam etmiş zaman içinde yeni ve önemli bulgular elde edilmiştir. Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın (TİKA) 1994’te Moğolistan’da başlattığı girişimlerle Orhun abidelerinin, yüzlerce heykel ve şehir harabelerinin bulunduğu vadinin hemen yanında kurulan ve tarihi anıtların içine taşındığı Orhun Müzesi ziyarete açılmıştır. TİKA’nın desteğiyle 1997 yılında başlatılan "Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi" çalışmalarına katılan Türk arkeolog ve tarihçiler, 2001 yılında Bilge Kağan külliyesindeki sunak civarında altın, gümüş, bakır, bronz ve değerli taşlardan oluşan yaklaşık 4500 parça eser ortaya çıkarmıştır. Tek parçasına bile değer biçilemeyen ve Bilge Kağan’a veya bir yakınına ait olduğu düşünülen bu hazine "dünya mirasları" listesinde yer almaktadır. Eserler arasında Bilge Kağan’ın anka kuşu motifleriyle süslü tacı da bulunmaktadır.

Resim 2. Orhun Müzesi’nin görünüşü (M. Y.).

656

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Resim 3. Orhun Müzesi içerisinde Kül Tigin ve Bilge Kağan abideleri (M. Y.).

Resim 4. Bilge Kağan’a atfedilen altın taç.

Orhun Abidelerinin bulunduğu bölgedeki kazı çalışmalarını sürdüren Prof.Dr. Bor Cugder başkanlığında Moğol arkeologlar, 2008 yılında, bir kurganda boyu yaklaşık 140 cm. olan bir heykel buldular. Prof.Dr. Cugder’e göre, şimdiye kadar dünyada bulunan en büyük kurgan olan Şevit kurganında bulunan bu heykelin Bilge Kağan’a ait olduğu düşünülmektedir. Bilge Kağan ve Kül Tigin anıtlarının batısında, anıtlara yaklaşık 2 km. uzaklıktaki iç içe iki bölümden oluşan Şevit kurganın dış duvarların bir kenarının uzunluğu 36 m, iç duvarların bir kenarının uzunluğu 24 m’dir.

İlhan ÖZKEÇECİ

657

Resim 5. Yakın zamanlarda Tuva’da bulunmuş, İskit dönemine ait olan ve altın bir plakadan yapılmış geyik figürü ve grafik analizi (Çizim: İ. Özkeçeci).

Resim 6. Orhun Müzesi’nin dağ keçisi figürlü levhası.

Orhun Abidelerinin Estetik Unsurları Orhun abidelerini, Türk ve Çinli sanatkârların birlikte vücuda getirdiği anlaşılmaktadır. Çin tarihlerinde bu âbidelerin yapımı şöyle anlatılmaktadır:“732 yılında Kül Tigin öldü... İmparator (Hüang-tsung) ölen için bir mezar taşı yaptırttı ve yazısını kendisi telif etti. Bir mabed yaptırdı, taştan bir heykel diktirdi ve (mabedin) dört duvarına, ölenlerin savaşlardaki alpliğini tasvir eden resimler yaptırdı. İmparator bu iş için, altı tane meşhur ressam yolladı. (Ressamlar) resimleri öyle canlı yaptılar ki, Türkler hiç böyle canlı resim görmediklerini söylediler. (Kül Tigin’in kardeşi) Mo-Ki-Lien (Türk Bilge Kağan) resimlere baktıkça ağlardı”(Esin, 1972, ss. 44-45). Çinli ressamlardan, abidedeki metinde de bahsedilir. Taşların Türkçe yazılarını, Yoluğ (Yuluğ) Tigin adlı beğe yazdırıp hakkettiren kitabelerin müellifi Türk Bilge Kağan, Çinli san’atkârların gelişini şöyle anlatır: “Bengü taşka urtım. Tabgaç Kaganda bedizci kelürtim Bediztim... Tabgaç Kağan içreke bedizci iti. Anar adınçığ baruk yaraturtim, İçin taşın adınçığ bediz urturtım, taş tokutdum” (Âbidevî taşa vurdurdum, Tabgaç (Çin) Kaganından nakkaş getirttim. Nakş ettirdim... Tabgaç Kağanının iç (saray) nakkâşı idi. Onlar için ayrı bark (binâ) yaptırdım. İçini, dışını ayrıca nakş ettirdim, taşa hakkettirdim) (Esin, 1972, ss. 44-45).

658

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kül Tigin Abidesi Bilge Kağan’ın 731 yılında ölen kardeşi Kül Tigin için yaptırdığı Kül Tigin âbidesi, gri mermer blok üzerine yazılmıştır. Yüksekliği 335 cm, genişliği (doğu-batı yüzleri) 132 cm’dir. 4 cepheli abide yukarıya doğru daralan bir özellikte olup üst kısım 122 cm’dir. Abidenin geniş batı cephesinde büyük kitabe Çince, diğer üç cephedeki ise Türkçedir. Doğuda 40, güney ve kuzeyde 13’er satırlık kitabe yukarıdan aşağıya ve sağdan sola okunacak şekilde düzenlenmiştir.1 Metinde, Bilge Kağan'ın ağzından nakledilerek; Göktürk tarihine ait olaylar, Kül Tigin’in zeki, kahraman, gözü pek, savaşçı, fedakâr ve yardımsever kişiliği ve başarıları anlatılır, birlik, bütünlük mesajı verilir. Geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç içinde önemli ölçüde tahrip olan anıt 70 cm yükseklikteki kaplumbağa şeklinde büyük bir kaide üzerine oturtulmuştur.2 Orta Asya kültüründe kaplumbağa sembolü oldukça yaygın bir anlama sahiptir. Bilgelik, uzun ömür, devletin bekası gibi anlamlar taşıyan kaplumbağa figürünün aynı zamanda yer ve göğü temsil ettiği söylenebilir. Kitabenin tacına simetrik tarzda işlenmiş ejder figürleri yerleştirilmiştir. Ejderin bu coğrafyadaki yansıması oldukça anlamlı ve etkileyicidir. Düşünceye göre iyilik, kötülük, sağlık ve kahramanlık sembolü olan ejder, dünyanın dönmesini de sağlar, gök çarkını çevirirdi. Göğün idaresi evrenin ahengi ejder çiftine bağlı idi. Gökte yağmurun yağmasına sebep olan ve suların ve yerin altında yaşayan ejder kış sonunda yeryüzüne çıkar tabiatı yeni enerjiyle doldururdu. Üzerinde yer alan bu farklı sembolik figürler kitabeyi daha anlamlı kılmaktadır. Kül Tigin yazıtının doğu ve batı yüzlerinde tepelik kısımda (bir birine paralel) kurttan süt emen çocuk tasvirleri vardır. Kurttan süt emen çocuk tasvirleri Türk mitolojisindeki destan ve efsanelerindeki kurdu çağrıştırmaları bakımından son derece önemlidir. Kül Tigin abidesinin en dikkat çekici yönlerinden birisi de anıtın doğu yüzüne ait tepeliğin tam ortasında yer alan bir dağ keçisi (teke) damgasıdır. Asena boylarının damgası olan dağ keçisi figürü çok sade ve yalın bir şekilde bir sembol olarak işlenmiştir. Bu figürün benzeri Bilge Kagan kitabesinde de bulunmaktadır. Tekeler yüksek dağlarda (Gök Tanrıya yakın yerlerde) yaşadıklarından birçok Türk boyu tarafından kutsal sayılmış, tanrının habercisi olarak kabul edilip “kök” (kök teke, kök erkeç, kök eçki, kök çebiç, kök koşot) sıfatıyla anılmışlardır. Dağ keçisinin yaşayışıyla kendi yaşayışları arasında bağ kuran Türk kağanları dağ keçisini bu sebeple kendilerine simge (damga) olarak seçmişlerdir. Abideler üzerinde yer alan bu dağ keçisi sembolü stilize hayvan figürlerinin çok yoğun görüldüğü İskit sanatı ve Hun ile ilgiyi kuvvetli bir şekilde kurar. Pek çok kazıda rastlanan muhtelif şekillerdeki dağ keçisi ve buna benzer geyik heykelleri hayvan sembolizmi açısından Türk sanatında önemli yer tutmaktadır. Bilge Kağan Kitabesi Orhun anıtlarından Bilge Kağan anıtı, ölümünden sonra 735 yılında oğlu Tengri Kağan tarafından dikilmiştir. Kül Tigin anıtı ile aralarında bir kilometre mesafe bulunan anıtın yüksekliği 3.80 metredir. Doğu batı yönünde 122 cm, güney kuzey yönünde ise 126 cm genişliğindedir ve 4 cephelidir. Doğu yüzünde 41 satır, güney ve kuzey yüzlerinde 15’er satır yer almaktadır. Batı yüzünde çoğu silinmiş Çince metin bulunmaktadır. Anıttaki yazıların bazı bölümleri Kül Tigin anıtından aktarılmıştır. Kül Tigin anıtından farklı olarak Kül 1

Türk harfleri “runique” (çentme-oyma) vasıf taşır ve doğrudan İranlılar, Çinliler, Hintliler vb. bu çeşit harf kullanmamışlardır. Ârâmî alfabesi ve ondan doğan diğer yazılar da (Pehlevî, Armazique vs.) “runique” değildir. Karakter yönünden Türk yazısına yakın düşen tek alfabe Batı’daki eski Germen “run”larınındır ki, bu ikisi arasında ne tarihi, linguistik bir ilgi yoktur (Kafesoğlu, 1995, ss. 323-324.) Daha sonra kaidenin parçalanması üzerine 1911 yılında sunak taşından kesilen granit bir bloğa yerleştirilmiştir.

İlhan ÖZKEÇECİ

659

Tigin’in ölümünden sonraki olaylar da anlatılmaktadır. Yollug Tigin tarafından yazılmıştır. Bilge Kağan yazıtı Kül Tigin kitabesiyle benzer özellikler gösterir. Bu anıtta bir kaplumbağa kaide üzerindedir. Tepeliğinde kurttan süt emen çocuk tasvirleri ve dağ keçisi damgası vardır. Tonyukuk, anıtı 1 ay 4 günde yazıp süslediğini belirtir. Anıttaki yazılarda, konu ve iletilen mesaj Kül Tigin yazıtındaki ile aynıdır. Bilge Kağan’ın, yönetimde olduğu süre içinde yaptıkları, halkına öğütleri, savaşları, Türk kültürü ve toplum hayatı yansıtılmaktadır. Tonyukuk Abidesi Bu iki anıtın 360 km doğusunda Bayn Çokto civarında bulunan Tonyukuk abidesi ise II. Göktürk Kağanlığı dönemine damgasını vuran şahsiyetlerden büyük vezir, danışman, devlet adamı, komutan Boyla Baga Tarkan Bilge Tonyokuk adına bizzat kendisi tarafından diktirilmiş iki kitabeden oluşur. Birincisi 243 cm, ikincisi 217 cm yüksekliğindedir. Birinci ve daha büyük olan taşta 35, ikinci taşta 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin vardır. Bu anıtta kaide yoktur. Yukarıdan aşağıya ve diğer iki abidenin tersine soldan sağa düzenlenmiş yazılar diğer anıtlarınki gibi düzgün değildir. Anıtın batı yüzünde Tonyukuk’un mensup olduğu boyun damgası vardır. Abide’nin yanında büyük bir türbe kalıntısı, heykel kalıntısı, heykel, balbal ve taşlar vardır. Kitabelerin müellifi Tonyukuk’tur. Tonyukuk anıtta öncelikle kendini tanıtır, sonra Göktüklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduğu, kurtuluş savaşının nasıl yapıldığı, elde edilen başarıları ve bu başarılarda kendi rolünü anlatır. Tonyukuk İlteriş Kağan’ı ve Kapagan Kağan’ı kendisinin tahta oturttuğundan, onlarla birlikte Türk milleti için o güne kadar görülmemiş ve duyulmamış başarılar kazandıklarından bahseder. Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin, taşa yazılmış ilk Türk tarihi, Türk edebiyatının ilk şaheserleri olarak değerlendirilen (Aslanapa, 1993, s. 16) bu abideler sadece dikili anıtlar değillerdir. Zira kitabenin yanı sıra bark, gözetleme kuleleri, koruma duvarları, balballar, insan ve hayvan heykelleri, sunak taşı bulunan muhteşem bir anıt mezar (türbe) külliyesi inşa edilmiştir. Çevresi bir hendekle çevrili dikdörtgen bir ihata duvarı içerisinde doğu-batı ekseninde tasarlanmış bu dikkat çekici hatıralar mekânı kalıcı taş abideler, efsanevi insan heykelleri ve diğer sembolik unsurlarla zenginleştirilmiştir. Ziyaretçiyi giriş kapısının önünde bir çift koç heykeli karşılar. Girişin hemen önünde, iri formda bir mermer blok üzerine hakkedilmiş üzeri sembolik hayvan motifleriyle süslenmiş kaplumbağa kaideli kitabe vardır. Kitabe bark denilen etrafı açık çatılı bir yapının altında yer alır. İleri doğru devam edildiğinde yine aynı eksen üzerinde birbirine bakar vaziyette sağlı-sollu yerleştirilmiş ayakta, oturur vaziyette, kıyafetli, kadın ve erkek heykelleri yer alır. Bu heykelli yolun devamında kare mekândan oluşan mabet yapısı ve bunun müştemilâtı bulunmaktadır. Son araştırmalarda geniş bir alana yayılmış bu komplekste ihata duvarlarının yüzeylerinde ve duvarların üzerinde bulunan kiremit benzeri tuğlalarda atlı insan figürlerinin resmedildiği tespit edilmiştir (Bahar, 2009). Eldeki kalıntılarla yapılan rekonstrüksiyonlarında özenle yapılmış, heybetli ve etkileyici bir mekân olduğu görülmektedir. Böylesine kalıcı eserler ortaya koyma çabası Göktürk devleti yöneticilerinin gelecek nesillere verdiği mesajın önemini vurgulamaktadır.

660

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Resim 7. Kültigin Abidesinde bulunan heykel ve balballar.

Resim 8. Kültigin anıtının şeması (Novogorodova’dan naklen O. Aslanapa)

İlhan ÖZKEÇECİ

661

Resim 9. MÖ III., MÖ VI.-V.yüzyıllara tarihlenen va ahşap malzemeden yapılmış bir dağ keçisi figürü, I. Pazırık kurganından çıkarılmıştır (Çizim: İ. Özkeçeci).

Resim 10. Kül-Tigin abidesinde bulunan dağ keçisi figürü. (M.Y.)

Resim 11. İskitlere ait olduğu tahmin edilen ve MÖ VI. yüzyıla tarihlenen bir dağ keçisi heykelciği ve grafik düzenlemeleri. (Çizim: İ. Özkeçeci).

662

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Resim 12. Sibirya’da bulunmuş ve MÖ VI. yüzyıla tarihlenen, dağ keçisi formunda bronz bir boyunduruk süsü.

Resim 13. Turan nehri üzerinde hayvan resimlerini ihtiva eden bir taş sütun (Orkun, 1987, s. 454).

Türk Sanatında Süreklilik, Ortak Motifler Orta Asya’da Türkler yaşadıkları coğrafya ve iklim şartları içinde göçebe (konar-göçer) bir hayat tarzını tercih etmiştir. Hayatta kalabilmek için mücadele ve dayanıklılık gerektiren, hayvanlarla ve tabiatla iç içe bu hayat tarzının etkisi kültürü ve sanatı derinden etkilemiştir. Bu yüzden sanat eserlerinde hayvan motifleri ve hayvanlarla ilgili konular öne çıkar. Genel olarak “hayvan üslûbu” adıyla tanınan ve toplumun inançlarıyla şekillenen sanat anlayışı içinde tabiatı, hayvanları mükemmel bir biçimde gözlemleyip stilize olarak resmeden realist eserlerde sanatçılar hayvanların karakterini ve dinamizmini büyük bir başarıyla yansıtmışlardır. Tabiatı bütün doğallığı ile yaşayan Orta Asya Türk insanı, yaşamında yer etmiş vahşi ve ehli hayvanları yüksek grafik anlayışla resmetmiş, onları kendi inancına sembol olabilecek şekillerde kullanmıştır. Günümüzde bile teknolojik imkânlarla farkına varılması güç olan enstantaneleri binyıllar öncesinden tespit etmiştir. Detayların, tali kısımların tamamen atıldığı, öz ve sade ifadenin temele oturduğu bu estetik anlayış Asya insanının hayatında yer etmiştir. Her biri mücevher değerinde

İlhan ÖZKEÇECİ

663

olan ve farklı kullanım eşyaları üzerine çoğu altından yapılan bu orijinal eserler; faydacılık, üretkenlik ve insanoğlunun fonksiyonel kültürünün şaşırtıcı bir sentezinin başarılı bir bileşimidir. Tunç ve demir dönemine dayanan ve stilize hayvan figürlerinin günlük yaşamın her alanındaki eşya üzerine çeşitli malzemelerle ustalıkla aktarıldığı hayvan üslubundan başka ve daha sonraları gelişen “kıvrık dal” üslubu da Asya steplerinde yaşayan tüm topluluklarda görülür. Bu üslûpta geliştirilen motifler, daha sonraki Türk sanatının her dalında temel unsur olarak yer almıştır. Türklerin yerleşik hayata geçmesiyle birlikle öne çıkan Uygurların kurdukları şehirler uzun zaman sanat merkezleri olmuştur. Buralarda yetişen sanatçıların Moğollar döneminde çeşitli ülkelere giderek eserler vermesiyle, Uygur sanatı diğer sanat çevrelerini önemli ölçüde etkilemiştir. Uygur sanatçıları ve kâtipleri İslâm dünyasında siyasetin olduğu kadar bilimin ve sanatın merkezi olan Bağdat’ta, İran’da Tebriz’de Timur döneminde bile yöneticilerin himayesinde çalışmışlardır. Bu sebeple Orta Asya tesirlerinin yayılmasında başlıca taşıyıcılar Türkler olmuştur. Türk sanatının bugüne kalan ilk yazma örnekleri, MS VIII. yüzyılda sanat alanında büyük gelişmeler göstermiş olan ve Türk kültür tarihinde önemli bir yer tutan Uygurlar’a aittir. MÖ I. yüzyıldan MS XIII. yüzyıla kadar Orta Asya’da yaşayan Uygurlar’ın mabetlerindeki meşhur duvar resimlerinin yanında çok değerli el yazmaları da bulunmaktadır. İslâmiyet’in doğuşu sırasında zirveye erişen Orta Asya resim sanatının, İslâm sanatının doğuşuna ve gelişmesine önemli katkıları olmuştur. Uygurların süsleme ve resim sanatlarında başlattığı stilize bitkisel motifler, çekik gözlü, geniş yüzlü, küçük ağızlı yüz karakteri gerek İslâm dünyasında, gerek Türk klâsik sanatlarında bin yılı aşan bir sürede devamlı olarak kullanılmıştır. Orta Asya Türk sanatı dâhiyane estetik yorumları, motif ve kompozisyon birikimi Selçuklu ve Osmanlı kültürünü de önemli ölçüde etkilemiştir. Türk sanatında eşsiz mimari tasarımlar yanında şahane hatları, tezhipleri, ciltleri, resimleri ile yazma kitap sanatları başlı başına muhteşem bir gelişme göstermiştir. Kadim medeniyetlerin süregelen bir anlayışı olarak Osmanlı döneminde de sanata ve sanatçıya büyük önem veren yöneticiler, saray bünyesinde bir nakışhane kurmuşlardır. Nakışhanede bir yandan yöneticiler için birbirinden değerli eşsiz sanat eserleri üretilirken diğer yandan mimari, cam, deri, ahşap, dokuma, çini, kitap, kumaş, silah, mücevher, halı, çini, maden gibi farklı sanat dallarındaki ürünler için kompozisyonlar meydana getirilmiştir. Süsleme sanatları Türk sanatının çeşitli formları arasında başlıca bağı oluşturmuş ve tüm kompozisyonların aynı merkezden tasarlanmış olması sebebiyle Türk sanatında inanılmaz bir üslûp birliği ortaya çıkmıştır (Özkeçeci’ler, 2007, ss. 17-18). Orta Asya klasik sanatlarımızda kullanılan motif, kompozisyon ve formlara kaynaklıklık etmiş, zaman içinde yine bu medeniyet çevresinden gelen sanatçılar ve sanat akımları Osmanlı sanatına yeni soluklar üflemiştir.

664

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Resim 14. Kitabeler üzerindeki dağ keçisi figürünün yenden çizimi (İ. Özkeçeci)

Orhun Abidelerinin Muhtevası Göktürkler ile ilgili en önemli eserler olan Orhun Abideleri birer mezar taşı mahiyetinde dikilmiş olmasına rağmen, daha çok bir çeşit siyasî hatırat, tarih ve beyanname niteliği taşımaktadır. Aynı zamanda güçlü bir hitabet özelliği de taşıyan abideler, Göktürklerin alfabesi, dili, kültürü ve edebiyatı konusunda eşsiz belgelerdir ve Türk tarihinin bir döneminin canlı şahitleri olarak bugün karşımızdadır. Orhun kitabelerinin paha biçilmez mesajları Türk toplumu için kıymeti hiç değişmeyecek, adeta bütün çağlara hitap eden, zamanlar üstü evrensel bir beyanname niteliğindedir. Yaklaşık binbeşyüzyıl kadar önce yapılan bu abidelerin meydana geliş şartları oldukça anlamlı ve düşündürücüdür. Tarihin zor bir döneminde düzenli bir devlet kuran, milletine sahip çıkan, onun huzur ve mutluluğu için kendi hayatını ve rahatını yok sayan bir Hakan’ın düşündükleri, diledikleri, duaları, ikazları, tembihleri samimi ifadelerle taşlara nakşedilmiştir. Bu devleti en iyi bir şekilde devam ettirmek ve milletine güvenli bir hayatı yaşatmak, dostu, düşmanı fark edip gerekli tedbirleri almak hep Bilge Kağan’ın3 mesajının deruni manalarında yer almıştır. 3

Bilge Kağan, 683 yılında doğdu. Babası, Göktürk Devleti’ni yeniden kuran İlteriş Kutlug Kağan, annesi İlbilge Hatun’dur. 8 yaşında babasını kaybeden Bilge Kağan, 24 yıl boyunca Göktürk Kağanlığı yapan amcası Kapagan Kağan’ın elinde büyüdü. Amcası öldüğünde yerine geçen oğlu İnal’ı devirerek 32 yaşında Göktürklerin başına geçti. Devleti yönetimine alan Bilge Kağan, önce iyi bir yönetim oluşturmayı hedefledi. Bu amaçla ordunun başına, 31 yaşındaki kardeşi Kül Tigin’i, vezirliğe de Tonyukuk’u getirdi. Gerek milletini yerleşik hayata geçirme, gerekse Türkler arasında Budizm’i yayma düşüncelerinden, Tonyukuk’un, "yerleşik hayata geçen Türklerin güçlü Çin’e karşı güçsüz kalacağı ve

İlhan ÖZKEÇECİ

665

Bilingual (iki dilde) olarak, hem Türkçe hem Çince yazılmış olan metinler işlek nesir dili ile gelişmiş ve olgun bir ifade tarzına sahiptir. Edebi açıdan mükemmel bir tutarlılığa sahip olan ve özlü sözlerle, deyimlerle bütünlenmiş olan metinlerdeki bu olgun anlatım, uzun tecrübelere sahip bir toplumun işaretçisidir. “Dizliye diz çöktürmek, başlıya baş eğdirmek”, “içte aşsız, dışta donsuz” gibi ifadeler, dilin ve yazının evveliyatında köklü bir birikimin olduğunu düşündürür. Bir mezartaşı olarak dikilmeleri ile Türk sanatının temel özelliklerinden birisi olan işlevselliği yansıtmasının ötesinde bu mezartaşları çok daha önemli bir fonksiyona sahiptir. Ancak bu işlevi Türk toplumundan başkası göremez, dolayısıyla yabancı âlimlerin araştırmalarıyla ortaya konulamaz, sadece o toplumun ruhunu taşıyanlar için, bir liderin kendi toplumuna çağlar aşan hitabıdır bu. Tüm Türk soyuna hitabeden Bilge Kağan’ın sözleri mekân ve zamanın ötesinde, sadece kendi gününü anlatan ifadeler değil, genelgeçer nitelikli önemli tespitlerdir. Devlet olma bilinci, devlet düzeninin önemi, devlet adamının nitelikleri, bulunduğu coğrafyayı çok iyi tanıma ve kendi jeo-politik konumunu iyi değerlendirme, düşmanını ve onun hilelerini bilerek siyaset yapma, iyi yönetim ve devlet bilincinin kaybolması halinde ise özgürlüğün de yitirileceği gibi çok önemli mesajları içerir. Bilge Kağan, bir yönetici olarak kendi mücadelesini de “Milletin adı, sanı yok olmasın diye, Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Kardeşim Kül Tigin ve iki Şad ile ölesiyle bitesiye çalıştım” diyerek bütün samimiyeti ile ifade eder. Ne kadar çok fedakârlık yaptığını, yatıp oturarak başarı ve gücün elde edilemeyeceğini kendi tecrübeleri ile anlatır. Ancak güçlü bir devlet için sadece gayretli ve iyi bir yönetici yeterli değildir, aynı zamanda “bilici” bir danışmana ihtiyaç vardır. Bilge Kağan; “Kağanı kahraman (cesur), Müşaviri bilici” şeklinde tekrar tekrar vurgulamaktadır. Bu âbideler kıymet bilen bir toplum için değeri hiç azalmayacak, bulunmaz hazinedir. Göktürk istiklâl savaşı hazırlıklarından itibaren İlteriş, Kapagan, Bilge zamanlarında devlete 46 yıl hizmet eden, savaşlarında hiç başarısızlığa uğramayan, “Boyla Baga İnançu Yargan Apa Tarkan” ünvanlarını taşıyan, “bilge” ve stratejist Tonyukuk bizzat “bilici müşavir”in önemini anlatır (Özkeçeci, 2004, ss. 171-172). Tonyukuk, hakanlığın ordusunu, adliyesini tanzimde başta geliyordu. Çin kaynaklarında bile bu meziyetleri belirtilmekte ve “Aygucı” olarak devletteki büyük rolünü, o çağın dînî, kültürel cereyanlarını nasıl yakından takip edip Türk milleti açısından değerlendirdiğini ifade etmektedir: Bilge Kağan’ın, Çin’de olduğu gibi Türk ülkesinde de savunma maksadıyla, şehirleri surlarla çevirmek, hisarlar yaptırma isteğine Tonyukuk itiraz etmiştir: “Bunlar olmamalı. Biz ömrünü sulu ve otlu bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi daima bir harp egzersizi içinde tutmaktadır. Göktürkler’in sayısı Çinlilerin yüzde biri bile değildir. Başarılarımız yaşayış tarzımızdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlarımızda ordular sevk eder, akınlar yaparız. Zayıf isek, bozkırlara çekilir, mücadele ederiz. Eğer kale ve surlar içine kapanırsak, T’ang orduları bizi kuşatır, ülkemizi kolayca istilâ eder…” Bilge Kağan’nın diğer bir düşüncesi de memlekette Budist ve taoist tapınaklar inşa ettirerek bu din ve felsefeyi Türkler arasında yaymaktı. Tonyukuk şöyle dedi: “Her ikisi de insandaki hükmetme ve iktidar duygusunu zaafa uğratır. Kuvvet ve savaşçılık yolu bu değildir. Türk milletini yaşatmak istiyorsak, ne bu talimlere, ne de tapınaklarına ülkemizde yer vermemeliyiz” (Kafesoğlu, 1995, ss. 117-118).

yenilerek Çinlilere tutsak olacağı", "Budizmin de Türk insanındaki hükmetme ve iktidar duygusunu zayıflatacağını, bu dinin ve tapınaklarının ülkeye sokulması halinde Türk milletinin yaşamının sona ereceği" uyarıları üzerine vazgeçer. Kağanlığı döneminde Göktürk Devleti’nin sınırları Çin’in Şun-Tung Ovası’ndan İç Asya’da Karaşar bölgesine, kuzeyde Bayırku sahasından Ani Irmağı havalisi ve Batı Demir Kapı’ya ulaştı. Önce veziri Tonyukuk’u, ardından da kardeşi Kül Tigin’i kaybeden Bilge Kağan’ı, Çinlilerle iş birliği yapan bakanı Buyrak Cor zehirledi. Yatağında hasta yatarken, kendisini zehirleten bakan ve yardımcısını öldürten Bilge Kağan 25 Kasım 734’te öldü.

666

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Yüzyıllar öncesinde yazılmış bu abideleri daha yakından tanımak, hal ve hayatımıza intibak eden noktalara öncelikle ehemmiyet vermek, mesajlarını iyi anlamak bir zarurettir. Türk tarihinin ve Türklüğün, bağımsızlık ve özgürlük fikrini pekiştiren, Türk siyasi tarihi ve kültürünü aydınlatan bu muhteva; atalarından torunlarına aktarılan ve her dönem geçerliliğini devam ettirebilecek altın öğütler içeren tabiri caizse temel bir kutsal metin gibidir. Sonuç Asya, tarih ve kültür açısından güçlü değerlere sahip birikimiyle dünyanın en kadim ve merkezi coğrafyasıdır. Tüm felsefi düşüncelerin ve inanç sistemlerinin doğup geliştiği büyülü Asya, tarih boyunca nice ihtişamlı medeniyeti bağrında yetiştirmiş, bunların birikimlerini yeryüzüne taşımıştır. Türk kültürel etkinliğinin ağırlıkta olduğu zengin, velûd, dinamik, büyük Asya’nın kazanımları tarihe kayıtlıdır. Uzun ve geniş kapsamlı tarihsel süreçte gelişen sanat mirasımızın ve sanat tarihimizin bilinen derin kökleri İslâm öncesi dönemlere, binlerce yıl önceye ve hâlâ kullanılan motiflere kaynaklık eden Orta Asya'ya dayanır. Ben bu bildiri ile toplumların hayatında kültür, sanat ve hatta siyasetteki sürekliliklere dikkat çekmek istedim. Mesela “bir dikili taşı bile yok” deyimiyle günümüze kadar gelen “abide dikmek” binyıllardır süren bir gelenektir. Göktürkler’le ilgili olarak, Orhun kitâbelerinin bulunmasından sonra hızlanan araştırmalar, bölgede Açit Nuur Kitabeleri, Ar Hanan Kitabeleri, Paga Uygar Kitabeleri, Bugut Kitabeleri, Gurvaljin Uul Kitabeleri, Haytu Tamir (Tayhar Çulu) Kitabeleri, Karabalgasun Kitabeleri gibi daha birçok kitâbenin keşfini sağlamıştır. Mesela Talas ve Yenisey nehirleri civarında da Göktürk harfleriyle yazılmış kitabeler bulunmaktadır. 1721 yılında Yenisey vadisinde bulunan ve Kırgızlara ait olduğu düşünülen mezar taşlarını içeren bu kitabeler Orhun abidelerinden iki yüzyıl öncesine aittir. Sade ama çarpıcı üslubu ile adına dikildiği şahısları samimi bir dilde anlatan Yenisey kitabeleri kendinden yüzlerce yıl sonra yapılan Selçuklu dönemi Ahlat mezar taşlarıyla benzerlik gösterir. Göktürk sanatı ve kültürü ile ilgili olarak çeşitli kaynaklarda olduğu gibi, bu topraklara gelmiş olan seyyahlar ve elçilerin hayranlık dolu gözlemlerle yazdıkları hatıralarında bugün pek azı ele geçen, çok sayıda değerli sanat eserleri detaylı bilgiler vermektedir (Öztuna, 1963, s. 160). Kaplumbağa kaideli üzerinde ejder figürü olan kitabeler aynı form ve estetik çizgilerle Uygurlar’da hatta Kore sanatında da görülür (Özkeçeci, 2010). Bu kitabelerin tacında yer alan ejder (ejderha) figürü, her milletin mitolojisinde vardır. Kaynağı eski Babil, Sümer, Akad ve Hititlere dayanan ejderler Çin’den Meksika’ya, Afrika’dan Orta Asya’ya kadar her bölgenin kültündeki inanç ve düşüncelerle kullanılmış, sanat ve kültürün bir parçası olmuştur. Sümer efsanelerinde, Gılgamış Destan’ında görülür. Yunan mitolojisinde çift başlı yılan şifa dağıtıcısıdır. Germen kavimlerinde ejder, kutsal suların gözcüsü ve bekçisidir. Hz. Musa’nın asası ejder şeklini alarak Allah’ın mucizesini insanlara göstermiştir. Yine Orhun kitabelerinden de mevcudiyetini bildiğimiz kağanın mezarları veya abidesi üstüne yapılan binalara verilen ad olan “bark” lisanımızda ev kelimesiyle eş anlamlı olarak “ev, bark” şeklinde dilimizde hâlâ yaşamaktadır. İslâmiyet’ten sonra gelişen “kümbet” ve “türbe” mimarîsinin esasını bu “bark”larda aramak yanlış olmaz (Köprülü, s. 187). Sadece Türk sanatının seyrinde değil birçok Asya ülkesinin sanatında benzer bir güzellik anlayışı, çeşitli tarihi yapılar, kullanım eşyaları ve dekoratif süsleme unsurlarından oluşan görsel malzeme büyük ölçüde benzerliklere ve ortak noktalara sahiptir. Asya’nın büyük medeniyet çevreleri, inanç sistemleri içinde çağlar boyunca sürekli iletişim içinde bulunmuşlardır. Zaman zaman savaşlarla, ticari, siyasi ve ekonomik ilişkilerle sürekli olarak bağlantılı olmuşlardır. Meşhur “İpek Yolu” yüzyıllar boyunca ülkeden ülkeye, milletten

İlhan ÖZKEÇECİ

667

millete ticari malların ötesinde eşsiz yazma kitapları, o kitaplar içindeki bilgileri, görgüleri, anlayışları, gizemleri taşımış ve kültürleri kaynaştırmıştır. Bu kesif etkileşim Asya ülkelerinin pek çoğunda önemli ortak insani değerlerin yanı sıra tarihi eserlerinde de benzer estetik çizgiler, formlar, kompozisyonlar, kurgular, motifler, kısaca ortak bir sanat anlayışını doğurmuştur. Dolayısıyla kültür, sanat anlayışı ve bu anlayışla verilen eserler günümüzün çağdaş toplumunda değişime yapılan aşırı vurgunun aksine inanılmaz bir süreklilik göstererek zamanda ve mekânda yayılır. İnsanlık tarihinde hiç bir kültür ve medeniyet saf kalmamıştır. Muhakkak alıntılar, tesirler ve çeşitli alışverişler olacaktır, ama sonuçta her medeniyet kendi karakter çizgileri ile kendi kültür kodlarını oluşturur. Önemli olan zaman içinde ortaya konmuş muhteşem eserlerden ilham alarak insanoğlunun en değişmez ihtiyaçlarından biri olan estetik boyuta yeni bakışlar ve yorumlar getirebilmektir. Güçlü bir iletişim aracı olan sanat geçmişi günümüze taşırken, geleceğimizi de yapılandırır. Bu etkilerin farkında olmak, bilime ve sanata daha objektif olarak bakmaktır. Bunun farkında olmak; iletişim dünyasında, sanatta bir adım daha ileride olmak, çağdaş dünyada Türk kültür ve estetiğini, duygu ve sezgisini hak ettiği yere ulaştırmak demektir.

668

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kaynakça Aslanapa, O. (1993). Türk Sanatı El Kitabı. İstanbul: Anka Ofset, İnkılap Kitabevi Yayını. Bahar, H. (2009). The Excavation and the Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia, Kyoto-Japan, 22nd CIPA Symposium. Esin, E. (1972). Ötüken İllerinde M. S. Sekizinci ve Dokuzuncu Yüzyıllarda Türk Âbidelerinde San’atkâr Adları. İstanbul, Türk Kültürü El Kitabı C. II, Kısım I a, Milli Eğitim Basımevi. Gökmen, M. (1981). Eski Türk Kitabeleri. İstanbul: Otağ Yayınevi ve Matbaacılık Koll. Şti. Kafesoğlu, İ. (1995). Türk Milli Kültürü (13. bs.). İstanbul: Bayrak Matbaacılık Ltd. Şti., Boğaziçi Yayınları. Köprülü, F. “Türk Sanatı”, Eski Türk Sanatı ve Avrupa’ya Etkisi. Türk Tarih Kurumu Basımevi, İş Bankası Kültür Yayını. Orkun, H. N. (1946). Türk Tarihi. C. 1, Ankara: Ahmet Sait Matbaası, Akba Kitabevi. Orkun, H. N. (1987). Eski Türk Yazıtları. Ankara: T.T.K. Basımevi, Atatürk Kültür, Dil, ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayını. Ögel, B. (2001). Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, MEB Basımevi. Özkeçeci, İ. (2004). Zamanı Aşanlar (IX. Yüzyıla kadar Türk Sanatı). İstanbul: Güzel Sanatlar Matbaası, HMS GRUP Yayınları Özkeçeci, İ. (2010). Kore Sanatı ve Türk Sanatı (Benzerlikler, Ortak Kaynaklar). –Baskıda. Özkeçeci, İ., Özkeçeci, Ş. B. (2007). Türk Sanatında Tezhip. İstanbul: Seçil Ofset, İlhan Özkeçeci Yayınları. Öztuna, Y. (1963). Başlangıcından Zamanımıza Kadar Türkiye Tarihi. C. I, Tifdruk Matbaacılık A.Ş., Hayat Yayınları.

ORHON YAZITLARINDA SEÇMESEL VE EŞ DİZİMSEL SINIRLAMALAR Şahru PİLTEN 1. Giriş 1.1. Sınırlamalar Sözcükler, anlam özelliklerini ve birlikte kullanıldıkları ifadeleri sınırlama yetkisine sahiptir. Sınırlamalar, mesaja bilgi fazlalığı, söyleme bağlayıcılık ekleyerek dinleyicinin şifre çözme görevini kolaylaştırır (Cruse, 1986, s. 278). Bir dildeki ifadelerin diğer bir dile bire bir tercüme edilememesinin asıl sebebi sözcüklerin sahip olduğu sınırlamalardır. Bu yüzden bu konu anlam bilimciler için olduğu kadar sözlük bilimciler ve çeviri bilimciler için de önem taşımaktadır. Sözcüklerin sahip oldukları sınırlamalar seçmesel sınırlamalar (selectional restrictions) ve eş dizimsel sınırlamalar (collocational restrictions) olarak iki başlık altında incelenir. 1.1.1. Seçmesel Sınırlamalar Bazı sözlüksel parçacıklar anlamsal yapılarında konuşurların sözcük seçimini etkileyen belirli önerme özellikleri taşır. Sözcüklerin kendi tabiatlarından kaynaklanan bu tarz sınırlamalar seçmesel sınırlamalar olarak adlandırılır (Cruse, 1986, s. 278). 1.1.2. Eş Dizimsel Sınırlamalar Kullanırlar sözcüklerin birlikte kullanıldıkları ifadeleri tabiatında bulunan bir önermeden dolayı değil kendi seçimlerine bağlı olarak da sınırlandırabilirler. Bu tür sınırlamalara eş dizimsel sınırlamalar adı verilir. Cruse (1986, s. 279), sözlüksel birimler arasındaki dizimsel anlam ilişkilerini inceleyerek, eş dizimsel sınırlamaları “anlamsal ve isteğe bağlı birliktelik sınırlamaları” olarak tanımlamıştır. Cruse (1986, s. 281), eş dizimsel sınırlamaları anlamsal özelliklerin gerekliliği açısından derecelendirmiştir. Sınırlamaları tam olarak belirlenmiş eş dizimsel sınırlamaları “sistematik”, sınırları belirlenmiş olmasına karşın belirli farklılıklar gösteren sınırlamaları “yarı-sistematik”; eş dizimsellik oranları sadece izin verilen eş dizimliliklerin listelenmesiyle ortaya koyulabilecek sınırlamaları, özel durumlarla ilgili eş dizimsel sınırlamalar olarak adlandırmıştır. Eş dizimsel sınırlamalar üzerinde benzer bir tasnif de Palmer (1986, s. 79) tarafından yapılmıştır. Palmer, sözcüklerin yalnızca anlamsal yapılarının el verdiği ifadelerle birlikte kullanılabileceklerini ifade ederek, bu durumu “tamamıyla parçacığın anlamına bağlı olan sınırlamalar” olarak nitelemiştir. Sözcüğün bazı ortak semantik özellikleri olan sözcük setleriyle kullanılmasını “sıralamaya bağlı olan sınırlamalar”, kullanım alışkanlığına bağlı sınırlamaları ise “eş dizimsel kurallara bağlı sınırlamalar” olarak adlandırmıştır. 2. Orhon Yazıtlarında Seçmesel ve Eş Dizimsel Sınırlamalar 2.1. Seçmesel Sınırlamalar Seçmesel sınırlamalar, sözcüklerin anlamsal yapısında bulunan önermelerdir. kaŋ “baba” sözcüğünün yapısında (i) erkek (ii) çocuğu olan sınırlamalarını taşıması veya eke “abla” sözcüğünün (i) bayan (ii) yaşça büyük kardeş seçmesel sınırlamasına sahip olması duruma örnek olarak verilebilir. Dildeki bütün sözcükler kendi anlam özelliklerine has seçmesel sınırlamalara sahiptir. Seçmesel sınırlamalar sözcük seçiminde etkili olan başlıca unsurdur. Orhon Yazıtları bir yöneticinin diliyle yazılmıştır. Türk yönetim sisteminde devlet başkanının aynı zamanda ordularının başkumandanı olması geleneği bulunmaktadır. Bu yüzden Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 669-680

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

670

yazıtlarda askerî ve yönetimle ilgili söylem bir arada bulunmaktadır. Söylem alanına uygun olarak Orhon yazıtlarında birey, toplum, halk, devlet, siyaset ve savaşla ilgili sözcükler sıklıkla kullanılmıştır (bkz. User, 2009, ss. 245-313, 357-402). Belirli söylem alanında yazılmış metinler, alanlara özgü sözcük varlığının tespitinin yanı sıra anlam genişlemesine uğrayarak terim hâline gelmiş yapıların tespiti için de önemli bir kaynak teşkil etmektedir. Orhon yazıtlarında seçmesel sınırlamaları askerî veya idarî kavramlarla genişletilmiş günlük dile ait pek çok sözcük bulunmaktadır. Orhon yazıtlarında görülen terimlerin genel dilden kelime aktarımıyla üretilmesi yolu bugün dahi önerilen terim üretme yollarından biridir (bkz. Zülfikar, 1991). Sözcüklerin anlamsal yapısına yapılan bu müdahale dilin eskiliğini göstermesinin yanı sıra eski Türkçe konuşurlarının dil bilincini ortaya koyması açısından da önemlidir. Orhon yazıtlarında geçen seçmesel sınırlamaları askerî veya idarî kavramlarla genişletilmiş sözcüklere bas- fiilini örnek olarak verebiliriz. bas- fiili yazıtlarda “basmak, baskın yapmak, bastırmak” anlamlarında kullanılmıştır. Yazıtlarda kullanıldığı bağlamlar oldukça çeşitlidir. üze teŋri basmasar asra yir telinmeser “üstte gök çökmedikçe, alttaki yer de delinmedikçe” (KT D22; BK D18) örneğinde teŋri “gök” sözcüğünü özne olarak aldığı görülmektedir. Bilge Kağan‟ın bir komutan olarak değil de kardeşinin ölümü üzerine acısını ortaya koyan bir ağabey olarak kendisini ifade ettiği sıgıtımın basdım “feryadımı bastırdım” (KT Kaide 4) cümlesinde ise basfiilinin soyut bir anlama sahip olduğunu ve anlamıyla birlikte sınırlılıklarının da değiştiğini görmekteyiz. bas- fiili yazıtlarda en çok askerî bir terim olarak “baskın yapmak” anlamıyla kullanılmıştır. Bu kullanımlarında sözcük özne olarak sü “ordu” sözcüğünü ve bu kavram alanına giren ifadeleri özne olarak kabul etmektedir: üç oguz süsi basa kelti “Üç Oğuz ordusu baskın yaptı” (BK D32) oguz yagı ordug basdı “Düşman Oğuzlar karargâhı bastılar” (KT K8) kırkız bodunug uda basdımız “Kırgız halkını uykuda (iken) bastık” (KT D35; BK D27) türgiş bodunug uda basdımız “Türgiş halkını uykuda (iken) bastık” (KT D37)

Yukarıda da belirtildiği gibi basfiilinin seçmesel sınırlaması açısından almış olduğu nesne ve özneler bakımından somuttan soyuta, canlıdan cansıza göstermiş olduğu çeşitlilik onun tarihsel süreç içinde uğradığı anlam genişlemelerinden kaynaklanmaktadır. Aşağıdaki tabloda Orhon yazıtlarında geçen anlam genişlemesine uğrayarak askerî veya idarî terim olarak kullanılan diğer sözcüklerin seçmesel sınırlama özellikleri örneklendirilmiştir: Sözcük kamşat- “(birinin ayağının) kayması” (ED 629) akıt- “(sıvı bir şeyin) akıtılması; (bir bölüğü) akına göndermek” (ED 81)

al- “almak” (ED 124)

Temel Seçmesel Sınırlaması özne – kişi

Orhon Yazıtlarında Tespit Edilen Seçmesel Sınırlaması/Sınırlamaları özne-halk türük bodun adak kamşattı “Türk halkının ayağı sendeledi” (KT K7)

nesne – sıvı

nesne-ordu tün akıtdımız “geceleri akın ettik” (T 35)

nesne –madde

nesne – madde ol yılkıg alıp “o at sürüsünü alıp” (BK D38) nesne - yer, yurt ilin altımız “ülkesini aldık” (KT D38) nesne – halk tört buluŋdakı bodunug kop almış “dört bucaktaki halkları hep almış” (KT D2) nesne - söz

Şahru PİLTEN

671

ol sabıg alıp “o sözlere kanıp” (KT G7) nesne-gelin / yer tamlayıcısı – oğul veya yakın akraba türgiş kagan kızın ertiŋü ulug törün ogluma alı birtim “Türgiş hakanı(nın) kızını pek büyük (bir) törenle oğluma alıverdim.” (BK K 10) nesne - ülke töre ilin törüsin alı birmiş “ülkeler almışlar” (KT D8) altız- “aldırmak” (ED 134)

nesne – madde

artat- “bir şeye zarar vermek, bozmak, mahvetmek” (ED 208)

nesne – madde

buz- “bozmak, zarar vermek” (ED 389)

nesne – madde

egir- “(bir şeyin) etrafını çevirmek; (bir şeyi) döndürmek, çevirmek” (ED 113).

nesne – madde

it- “organize etmek, düzenlemek” (ED 36)

nesne – madde

ıçgın- “(bir şeyi veya bir kişiyi) kaybetmek, elden çıkarmak”

nesne-madde/kişi

içreki “içerideki, saraya has” (ED 31)

yer

nesne- kişi ekisin özi altızdı “ikisini (de) kendisi (tutsak) aldı” (KT D38) nesne – devlet töre eliŋin törüniŋ kem artatı udaçı erti “(ey) Türk halkı, (senin) devletini (ve) yasalarını kim yıkıp bozabilirdi” (KT D22) nesne - millet altı çub sogdak tapa süledimiz buzdumız “Altı bölgeli Soğdak‟lara doğru sefer ettik (ve onları) bozguna uğrattık” (KT D31) nesne- ev bark ebin barkin anta bozdum “evini barkını orada bozdum” (BK D37) özne – asker, komutan /nesne - birden çok kişi anta toŋra yılpagutı bir uguşuk toŋa tigin yogınta egire tokıdım “Orada Tongra (boyu) alplerinden bir grubu Tonga Tigin‟in cenaze töreninde çevirip kuşatarak dövdüm.” (BK D31) özne – kağan / nesne –halk türük bodunug yiçe itdi “Türk halkını yeniden düzenledi” (KT D16) özne – kağan / nesne - il töre ança kazganmış ança itmiş elimiş törümiz érti “Onca zengin (ve) onca gelişmiş devletimiz vardı.” (KT D22) özne – kağan / nesne- yasa ilig tutup törüg itmiş “devleti yönetip yasaları düzenlemişler” (KT D3) özne – halk / nesne – ülke il türük bodun illedük ilin ıçgınu ıdmış “Türk halkı kurduğu devleti elden çıkarıvermiş.” (KT D6) yer anta içreki bodun “bu sınırlar içindeki halklar” (KT G2) aitlik- saray, kağan tabgaç kaganıŋ içreki bedizçig ıttı “Çin hakanının has sanatçılarını gönderdiler” (KT

672

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

kör- “(bir şeyi) görmek” (ED 736)

özne - canlı organ - göz

sı- “kırmak” (ED 782)

nesne – sert madde

taşık- “dışarı çıkmak” (ED 562)

yön - dışarı özne – bir kişi ya da bir şey

teg- “(bir yere) ulaşmak; (birine) saldırmak, (bir şeye) dokunmak, (bir şeye) değmek” (ED 474)

yer tamlayıcısı mekân

uç- “uçmak, (yüksek

özne- kanatlı

G12) menin sabımın sımadı içreki bedizçik ıttı “benim sözümü kırmadı, (kendi) saray sanatkârlarını gönderdi.” (BK K14) özne-canlı/organ-göz körür közüm körmez teg “görür gözüm görmez gibi” (KT K10) nesne – halk tört buluŋdakı bodunug koop baz kıltım yagısız kıltım koop maŋa körti “Dört bucaktaki halkları hep (kendime) tabi kıldım. (Türk halkını) düşmansız kıldım. (Bu halkların) hepsi bana tabi oldular” (BK D24) yer tamlayıcısı – kağan tabgaç kaganka körmiş “Çin hakanına tabi olmuşlar.” (KT D7) organ – beyin on ok bodun emgek kördi “On-ok halkı ızdırap gördü” (KT D19) edgü körteçi sen “iyilik göreceksin” (BK K14) nesne – sert madde ol tegdükde bayırkuniŋ ak adgırıg udlıkin sıyu urtı “O hücumda, Bayırkuların ak aygırını, uyluğunu kırıp vurdular.” (KT D36) nesne – istek, rica, söz meniŋ sabımın sımadı “benim sözümü kırmadı” (KT G11) nesne – şehir üç otuz balık sıdı “(Kağanım) üç şehri zapt etti” (T 19) yön - dışarı / özne “kağan” / nesne “ordu/asker” oguzgaru sü taşıkdımız “Oğuzlara doğru ordu sevk ettik”(KT K8) kagani sü taşıkdı (T 33) yön – dışarı / özne kağan kaŋım kagan yiti yegirmi erin taşıkmış “Babam Hakan on yedi adamla baş kaldırmış” (KT D11) yer tamlayıcısı – mekân çorakka tegip “çorak araziye varıp” (BK GD) yer tamlayıcısı – öd / nesne – kıskançlık ödiŋe küni tegdük üçün “ödlerine haset girdiği için” (BK D30) özne – asker/komutan / yer tamlayıcısı düşman kültigin başgu boz at binip tegdi yer tamlayıcısı - düşman / özne – millet tabgaç birdin yen teg “Çinliler güney tarafından saldırın” (T 11) özne - kağan

Şahru PİLTEN

mevkili birinin) ölmek” (ED 19)

olur- “oturmak” (ED 150)

673

hayvanlar

kaŋım kagan uçtukda “babam kağan vefat ettiğinde” (KT D30)

özne-canlı yer tamlayıcısı – yer, madde

özne - kağan iştemi kagan olurmış (KT D1; BK D3) yer tamlayıcısı – taht1 yer tamlayıcısı – somut nesne türük bodun üçün tün udımadım küntüz olurmadım inim kül tigin birle eki şad birle ölü yitü kazgantım “Türk halkı için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Kardeşim Kül Tigin ile iki Şad ile (birlikte) ölesiye yitesiye çalıştım, çabaladım. (KT D28)

2.1.1. Seçmesel Sınırlamaların Anlatıma Etkisi Seçmesel sınırlamaların asıl etkilediği alan sözcük seçimidir. Bir konuşur sözcük varlığındaki yakın anlamlı parçacıklar arasından söylemde kullanacaklarını, ifadelerin seçmesel sınırlılıklarına göre belirler. Orhon yazıtlarında ise sözcüklere seçmesel sınırlamalarıyla birlikte yer verilerek sınırlılıklara farklı bir kullanım alanı eklendiği ve verilmek istenen düşünceyi vurgulama, anlamı pekiştirme ve şiirselleştirme düşüncesiyle bir söz sanatı olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu duruma organ adlarıyla ilgili sınırlamaya sahip kamşat- fiili örnek olarak verilebilir. Bu fiil “(bir şeyin) kayması; (birinin ayağının) kayması” anlamına gelmektedir (ED 629). Bu açıklamada da görüldüğü gibi söz konusu fiil cansız nesneleri veya ayak organını özne olarak kabul etmektedir. Orhon Yazıtlarında “düşman orduları tarafından safların yarılıp dağılması” anlamında kullanılan bu sözcüğe seçmesel sınırlamasıyla birlikte yer verilmiştir: türük bodun adak kamşattı yablag boltaçı erti oza yana keligme süsin agıttım “Türk halkının ayağı sendeledi, fena olacak idi. “Saflarımızı yarıp dağıtarak gelen ordusunu (geri) püskürttüm” (BK D31).

Aşağıdaki metinde ise görme ve işitme eylemlerinin seçmesel sınırlamalarında yer alan duyu organlarıyla birlikte kullanıldığı görülmektedir: üze teŋri asra yer yarlıkaduk üçün közün körmedük kulkakın eşidmedük bodunumın ilgerü kün tugsıkıŋa birigerü kün ortusıŋa kurıgaru kün batsıkıŋa yırıgaru tün ortusıŋa tegi konturtum.“Yukarıda gök aşağıda da yer lûtfettiği için gözle görülmedik, kulakla işitilmedik

1 olur- fiilinin temel anlamı “vücudun belden yukarısı dik duracak biçimde ağırlığı kaba etlere vererek bir yere yerleşmektir”. Dolayısıyla fiilin gerçekleşmesi somut bir nesne veya yerin varlığına bağlıdır. Orhon yazıtlarında fiilin sahip olduğu “hükümdar olmak” anlamı ise hükümdarlık simgesi olan “taht” göstergesini çağrıştırmaktadır. Bu düşünce Radloff (1897, s. 180)‟un olur- fiilinin kullanıldığı teŋri teg teŋride bolmış türük bilge kagan bödke olurtum “(Ben), Tanrı gibi (ve) Tanrıdan olmuş Türk Bilge Hakan, bu devirde (tahta) oturdum.” (BK K1) ifadesinde geçen bödke “bu zamanda, bu devirde” sözcüğünün “taht” şeklinde yorumlamasına sebep olmuştur. Daha sonra bu okumanın hatalı olduğu tespit edilmiştir (bkz. Tekin, 2006, s. 74). Kök Türk hükümdarlarına yollanan elçiler kağanların altından yapılmış çeşitli işlev ve biçimlerde farklı tahtlara oturduğunu bildirmiştir (bkz. Chavannes, 1903, s. 238). Dolayısıyla, her ne kadar Orhun Yazıtlarında “taht” göstergesini karşılayacak herhangi bir sözcük kullanılmamışsa da Kök Türk devlet geleneğinde tahtın bir hükümdarlık sembolü olduğu bilinmektedir. Orhon yazıtlarında kullanılmayan taht göstergesinin Uygur Türkçesi metinlerinde tespit edilen orun ifadesi olması mümkündür: men keltim ornuma olurdum “Ben geldim ve tahtıma oturdum” (TT II 8).

674

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

(kadar çok) halkımı ileride gün doğusuna, güneyde gün ortasına, geride gün batısına, kuzeyde de gece ortasına kadar (uzanan geniş topraklarım üzerinde) yerleştirdim.” (BK K10-11)

Yukarıda verilen közün körmedük kulkakın eşidmedük bodun ifadesinde sadece yapı bakımından değil anlam bakımından da bir paralellik kurulmuştur. kör- fiili yazıtlarda mental bir fiil olarak kullanılmıştır ve daha çok idrakle ilgili sözcüklerle eş dizimlenmiştir. Bu kullanımda kör- fiili ile kurulan birinci yapı kendisini takip eden eşid- fiili ve seçmesel sınırlamasına mental özellikler aktarmaktadır. Kurulan tamlama bodun‟un sayıca çokluğunu vurgulamak amacıyla yapılan bir mübalağadan ziyade “çokluk” kavramını somutlaştırarak “idrakin ötesine” taşıyan bir kuruluştur. Sözcüklerin organlarla ilgili sınırlamalarına yer verme üslubu sökür- ve yüküntürfiillerinin bağlam içinde kullanımlarında da görülmektedir. sökür- “(birine) diz çöktürmek”, yüküntür- “baş eğdirmek, itaat ettirmek” fiilleri ana semantik özellikleri bakımından aynıdır. Her ikisi de eğilme fiziksel hareketini içermektedir. Fakat seçmesel sınırlamaları iki sözcüğe farklı varsayılan anlamlar yüklemektedir. sökür- fiili “dizin”, yüküntür- fiili ise “başın” eğilmesi varsayımına sahiptir. Orhon yazıtlarında sahip oldukları bilişsel eş anlamlılık ilişkisi göz önüne alınarak sözcüklere eş değer mecazlar yüklenmiş ve bu ifadeler bağlam içinde arka arkaya kullanılmıştır. Bu kullanımlarda başlıg ve tizlig sözcüklerine fiillerin nesnesi olarak yer yerilmiş böylelikle sahip oldukları seçmesel sınırlamalar vurgulanmıştır. sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış başlıgıg yüküntürmiş, tizligig sökürmiş “Ordular sevk ederek, dört bucaktaki halkları hep almış, hep kendilerine bağımlı kılmışlar. Başlılara baş eğdirmiş, dizililere diz çöktürmüşler.” (BK D3)

Orhon yazıtlarında yer-yön sınırlılıklarına sahip sözcüklerden özellikle teŋri “gök” ve yir “yer” ifadelerinin de sıklıkla sınırlılıklarıyla birlikte kullanıldığı görünmektedir. üze teŋri basmasar asra yir telinmeser türük bodun eliŋin törüniŋ kem artatı udaçı erti “Üstte(ki) gök çökmedikçe, altta(ki) yer (de) delinmedikçe, (ey) Türk halkı, (senin) devletini (ve) yasalarını kim yıkıp bozabilirdi?” (KT D22)

Yukarıdaki örnekte sınırlılıkların kullanımı ifadenin gücünü arttırmak ve anlatımı edebîleştirmek amacıyla yapılmıştır. Aynı eş dizimlenme örneğinin ifadeye mekânsal bağdaşıklık kazandırmak için de kullanıldığı görülmektedir: üze kök teŋri, asra yagız yer kılıntukda ekin ara kişi oglı kılınmış kişi oglunta üze eçüm apam bumın kagan iştemi kagan olurmış “Üstte mavi gök (yüzü) altta (da) yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yaratılmış. İnsanoğullarının üzerine (de) atalarım dedelerim Bumın Hakan (ve) İştemi Hakan (hükümdar olarak) tahta oturmuş. (KT D1)

Coğrafî yönler güneşin gün içerisindeki konumuna göre tayin edilirler. Dolayısıyla anlamsal yapılarında bu konumlarla sınırlandırılmışlardır. Yazıtlarda yönleri ifade eden sözcükler güneşin konumlanma bilgisiyle birlikte verilmiştir: ilgerü kün tugsıkka “doğuda gün doğusuna” (KT G2) birigerü kün ortusıŋaru “güneyde gün ortasına” (KT G2) kurıgaru kün batsıkıŋa “batıda gün batısına” (KT G2)

Yer-yön ifade eden iç ve taş sözcüklerinin mekân kullanımları dışında yazıtlarda insan vücudu için de kullanıldığı görülmektedir: içre aşsız taşra tonsuz “karnı aç, sırtı çıplak” (KT D26)

Orhon yazıtlarında cinsiyet açısından sınırlılıkları bulunan sözcüklerin de sınırlamalarıyla birlikte verildiği örneklerle karşılaşılmaktadır: beglik urı ogluŋın kul kıltıg eşilik kız ogluŋın küŋ kıltıg “bey olacak erkek evladınızı köle yaptınız, hanım olacak kız evladınızı cariye yaptınız.” (BK D20) kaganı ölti bodunı küŋ kul boltı “Az‟ların hakanı öldü, halkı (da) kul köle oldu.” (KT D20)

Şahru PİLTEN

675

Yukarıda verilen ilk cümlede yer alan beglik ve kul sözcükleri erkekler için; eşilik ve küŋ sözcükleri ise kadınlar için kullanılma sınırlamasına sahiptir. Hem kadın hem de erkekleri içine alan bodun “halk” sözcüğü ise sınırlılıkları açısından birbirini tamamlayan küŋ kul iki terimlisiyle birlikte kullanılmaktadır. Aynı sınırlama sözcüklerin müştakları için de geçerlidir: küŋedmiş kuladmış bodunug “cariye olmuş, kul olmuş halkı...” (KT D13)

Ayrıca, Orhon yazıtlarında yapılarında gizli olan renk sınırlamalarının sözcüklerin sıfatı olarak kullanıldığı pek çok örneğe rastlanmaktadır. Bu duruma kök teŋri “mavi gökyüzü” (KT D1), yagız yer “kara yer” (KT D1), sarıg altun “sarı altın” (BK K12), ürüŋ kümüş “beyaz gümüş” (BK K12), kara kiş “kara samur” (BK K12), kök teyeŋ “gök sincap” (BK K12), kızıl kan “kızıl kan” (T 52) ifadeleri örnek olarak verilebilir. Bu ifadeler, tasvirî anlatımı güçlendirmek ve görsellik açısından desteklemek için kullanılmıştır. Sözcükleri seçmesel sınırlamalarıyla birlikte eş dizimleme üslubu, Kök Türkçede kullanılan sözcüklerin seçmesel sınırlarını tespit etmemizde bize yardımcı olması bakımından da önem taşımaktadır. Meselâ, Orhon yazıtlarında sesle ilgili bazı sözcüklerin mekân sınırlamasının köŋül “akıl” (ED 731) olduğu bilgisi bu sanatsal kullanım yoluyla elde edilmektedir: köŋülteki sabımın urturtum “gönlümdeki sözlerimi hakkettirdim” (BK K14) közde yaş kelser tida köŋülte sıgıt kelser yanturu sakıntım „Gözlerimden yaş gelse engel olarak, gönülden feryat gelse geri çevirerek yas tuttum.” (KT K11)

Türkiye Türkçesinde gönül sözcüğü anlam değişmesine uğramakla birlikte gönülden/içten geçeni söyle- yapısında da görüldüğü gibi sözle ilgili kavramların mekânsal kaynağı olma konumunu korumaktadır. 2.1.2. Seçmesel Sınırlamaların Söz Dizimine Etkisi Yapı yinelemeleri (paralelism) Orhon yazıtlarında anlamı kuvvetlendirmek için başvurulan yollardan biridir. Anlamca paralel yapılar kurulurken, yapılarda yer alan sözcüklerin seçmesel sınırlamalarında da eş değerlik bulunmasına özen gösterilmiştir. Aşağıdaki cümleler bu konuya örnek olarak verilebilir: kanıŋ ügüzçe yügürti süŋüküg tagça yatdı “kanınız ırmaklar gibi aktı, kemikleriniz dağlar gibi yığıldı.” (BK D20) kanıŋ subça yügürti süŋüküŋ tagça yatdı “Kanlarınız ırmaklar gibi aktı, kemikleriniz dağlar gibi yığıldı.” (KT D 24)

Yukarıdaki cümlelerde verilen kan “kan” ve süŋük “kemik” sözcükleri vücut kavram alanında yer almaktadır. Eş değer ifadeler ortaya koyulması için ilk şart bu sözcüklerle birlikte kullanılacak olan ifadelerin kan ve süŋük sözcükleriyle aynı seçmesel sınırlamalara sahip olmasıdır. İkinci şart ise seçilecek sözcüklerin birbiriyle aynı kavram alanında yer almasıdır. Nitekim ügüz “ırmak” ve sub “su”, kan sözcüğüne eş değer olarak “sıvılık”; tag “dağ” sözcüğü ise süŋük ifadesiyle eş değer olarak “katılık” sınırlamasına sahiptir. Bu sözcükler aynı zamanda birbiriyle aynı kavram alanından,“tabiat” kavram alanından, seçilmiştir. Bu cümlelerde yer alan fiiller de nesne görevindeki maddenin hâline uygun olarak kullanılmıştır. Hızlı akış ügüz‟ün, hareketsiz yatay duruş ise süŋüg‟ün seçmesel sınırlamasıdır. 2.1.3. Seçmesel Sınırlama İhlalleri Seçmesel sınırlamalar sözcüklerin yapısında bulunur. Konuşur, iletişimi tam olarak sağlayabilmek için bu sınırlamalara uymak durumundadır. Orhon yazıtlarında sözcüklerin seçmesel sınırlamalarına büyük ölçüde uyulmuştur. Ender olarak konuşurun kişisel düşüncelerinin veya toplumsal tutumların ortaya konulması için veya sanatsal anlatımlarda ve yapı yinelemelerinde anlamsal paralelliğin sağlanması için seçmesel sınırlama ihlalleri yapılmıştır.

676

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kişisel düşünceleri ortaya koymak için yapılan seçmesel sınırlama ihlallerine al- ve birfiillerinin kullanımlarını örnek olarak verebiliriz. Bu fiiller yazıtlarda “evlendirmek” anlamında kullanılmıştır. kız al-, kız ver- kullanımları günümüz Türkiye Türkçesinde de hâlen yaşamaktadır. Aynı kavram alanına giren bu fiillerin kullanımı öznenin nesneyle olan ilişkisine göre sınırlandırılmıştır. Eğer özne evlenecek olan kızın akrabası veya yakınıysa ver-, evlenecek olan erkeğin akrabası veya yakınıysa al- fiili kullanılır. Orhon Yazıtlarında da bu sınırlamaya uyulduğu görülmektedir. bars beg erti kagan at bunta biz birtimiz siŋilim kunçuyug birtimiz “Bars (bir) bey idi. Hakan unvanını burada (ona) biz verdik. (Eş olarak da) kız kardeşim prensesi verdik.” (KT D20) türgiş kagan kızın ertiŋü ulug törün ogluma alı birtim “Türgiş hakanı(nın) kızını pek büyük (bir) törenle oğluma alıverdim.” (BK K 10)

Bilge Kağan Türgiş hakanıyla kendi kızının evlendirilmesi için ise bir- fiilini değil, alı bir“alıver-” fiilini kullanmıştır. Bu kullanım konuşurun, Türgiş hakanına duymuş olduğu yakınlığı ifade etmek için ortaya koyduğu seçmesel bir sınırlama ihlali olarak düşünülebilir: men türgiş kaganka kızımin ertüŋü ulug törün alı birtim “Ben Türgiş hakanına kızımı pek büyük (bir) törenle alıverdim.” (BK K 10)

Nitekim Bilge Kağan‟ın Türgiş halkı için duyduğu yakınlığını Türgişlerin 699‟da çıkartmış olduğu ayaklanmadan sonra kağanları U-çe-le‟nin yakalanıp öldürülmesi hadisesini (bkz. Gömeç, 1997, s. 60) anlatırken kullanmış olduğu ifadelerden de görmekteyiz: türkiş kagan türükümiz bodunumız erti bilmedükin üçün yaŋılukin üçün kaganı ölti buyrukı begleri yeme ölti on ok bodun emgek körti “toplam yirmi beş (kez) sefer ettik, on üç (kez) savaştık. Devletliyi devletsiz bıraktık, hakanlıyı hakansız bıraktık; dizlilere diz çöktürdük, başlılara baş eğdirdik. Türgiş Hakanı (kendi) Türk‟ümüz, (kendi) halkımız idi. Bilgisizliği yüzünden, bize karşı hatalı hareket ettiğinden hakanları öldü, kumandanları (ve) beyleri de öldü. On-ok halkı ızdırap gördü.” (KT D18-19)

Yukarıdaki cümlede Türkiş kağanı türükümiz bodunumız olarak nitelendirilerek yakınlık derecesi vurgulanmaktadır. Çıkartılan ayaklanmaya karşı herhangi bir duygusal ifade kullanılmamıştır. Aksine öldürülmesinin sebebi son derece yalın bir şekilde açıklanıp suç ve ceza arasındaki ilişki ön planda tutulmuştur. Yukarıda da belirtildiği gibi seçmesel sınırlama ihlalleri toplumun değer yargılarının vurgulanması için de yapılmaktadır. Bu durumu alp sözcüğünün anlamsal yapısı ve kullanım alanlarını inceleyerek örneklendirebiliriz. Temel olarak “çetin, dirençli, alt edilmesi zor” anlamına gelen alp sözcüğü “cesur” insanlar için kullanıldığı gibi aynı zamanda cansız varlıkları ve “tehlike” gibi soyut kavramları nitelemek için de kullanılmaktadır (ED 127). Bu ifadeler alp sözcüğünün sıfat olarak kullanımında niteleyebileceği sözcüklerin seçmesel sınırlamalarını da ortaya koymuştur. Orhon Yazıtlarında ise bu sözcüğün Kül Tigin‟in atının adı olarak kullanıldığı görülmektedir: kül tigin alp şalçı akin binip oplayu tegdi “Kül Tigin Alp Şalçı kır (at)ına binip sabırsızca hücum etti.” (KT K3-4) alp sözcüğünün seçmesel sınırlamalarına yapılan bu müdahale ata Türk kültüründe verilen önemi ortaya koymasının yanı sıra Türk toplumunda ata bir birey gözüyle bakıldığı bilgisini de iletmektedir. Nitekim yazıtlarda atların ölüm [ol at anta ölti “o at orada öldü” (KT 33)] veya yaralanma [ol tegdükde bayırkuniŋ ak adrgırıg udlıkin sıyu urtı “o hücumda, Bayırkuların ak aygırını, uyluğunu kırıp vurdular” (KT 36)] bilgilerinin verilmesi ve Kül Tigin‟in adlarından birisi olan Ögsiz “öksüz, annesiz” adının sahip olduğu aile çağrışımı bu düşünceyi desteklemektedir (At isimleri için daha fazla bilgi için bkz. Aalto, 2000).

Şahru PİLTEN

677

Orhon Yazıtlarında yapı yinelemelerinde anlamsal eş değerliğin ortaya koyulması için yapılan seçmesel sınırlama ihlâllerine ise töküt- “döktürmek” (ED 481) ve yügürt- “(hızlı) koşturmak, (metinde) hızlı akıtmak” (ayrıca bkz. ED 914b) fiillerinin Tonyukuk Yazıtında yer alan kullanımlarını örnek verebiliriz: tün udımatı küntüz olurmatı, kızıl kanım töküti kara terim yügürti işig küçüg bertim ök “Geceleri uyumadan, gündüzleri oturmadan, kızıl kanımı akıtarak, kara terimi döktürerek hizmet ettim.” (T 52) töküt- “dökmek”, “akıtmak” fiili anlamsal yapısı gereği sadece sıvı nesnelerle birlikte kullanılabilir. yügürt- “hızlı koşmak” sözcüğü ise insan ya da at gibi koşma özelliğine sahip canlı varlıklarla seçmesel olarak sınırlıdır (ED 914). Bu fiilin kullanımına Orhon Yazıtlarında bir kez rastlanmaktadır. Fiilin türemiş olduğu yügür- fiili ise yazıtlarda yukarıda da belirttiğimiz gibi kanıŋ ögüzçe yügürti “kanınız ırmaklar gibi aktı” (BK D20) ve kanıŋ subça yügürti “kanlarınız su gibi aktı” (KT D24) örneklerinde, kan sözcüğüyle suyun akışına benzetme yönüyle eş dizimlenme özelliğine sahiptir. Sözcüklerin sahip oldukları seçmesel sınırlamalar müştaklarında da bulunmaktadır. Bu durumda yügürt- fiilinin de benzetme yönüyle bu seçmesel sınırlamaya sahip olduğunu söylemek mümkündür. Yukarıdaki örnekte renklerle ilgili de seçmesel sınırlama ihlâli yapılmaktadır. Konuşur kızıl kanım töküti ifadesiyle anlam paralelliğini kurmak ter sözcüğünü renk belirten bir sıfatla nitelemek durumundadır. Ter ise saydamdır. Dolayısıyla herhangi bir renkle seçmesel sınırlaması bulunmamaktadır. Bu durumda konuşurun ızdıraba en uygun renk olduğunu düşündüğü için kara sözcüğünü seçmiş olması akla yatkındır. 2.2. Eş Dizimsel Sınırlamalar Konuşurlar belirli kelimeleri belirli kelimelerle birlikte kullanma alışkanlığına sahiptir. Anlam yapılarından kaynaklanmayan, konuşurların sözcük seçimlerinin tarihsel süreç içinde kurallaşması ve kalıplaşmasından doğan bu sınırlamalar “eş dizimsel sınırlamalar” olarak adlandırılır. Türk runik harfli metinlerden itibaren aynı kavram grubuna giren sözcüklerin bir arada kullanılması geleneğinin bulunduğu görülmektedir. Bu durum anlam bakımından yüksek oranda örtüşen sözcüklerin bir arada kullanılma alışkanlığı kazanarak “iki terimli2” yapılar meydana getirmeleriyle sonuçlanmıştır. İki terimli oluşumları özel durumlarla ilgili eş dizimsel sınırlamalardır. Yani eş dizimsellik oranları sadece izin verilen eş dizimliliklerin listelenmesiyle ortaya koyulabilecek sınırlamalardır. İki terimlilerde hangi sözcüğün oluşumun sağında, hangisinin solunda yer alacağı bilgisi yine bu sınırlamalara bağlıdır. İki sözcüğün birlikte kullanılmasının kullanırlar tarafından bir alışkanlığa dönüşmesi oldukça uzun bir zaman süreci gerektirmektedir. Orhon yazıtlarında iki terimli yapıların sıkça kullanılması, Türk dilinin eskiliğini gösteren unsurlardan birisidir. Orhon yazıtlarında tespit edilen başlıca iki terimlileri şu şekilde sıralayabiliriz: arkış tirkiş “kervan” (BK K6) at kü “adı sanı” (KT D25) eb bark “ev bark” (BK D32, BK D37, KT K1) eçü apa (KT D1) (atalarım dedelerim) elsire- kagansıra- “devletsiz (ve) hakansız kal-” (BK D11) 2

Yakın anlamlı sözcüklerin art arda kurulmasıyla oluşturulan yapılar hendiadyoin, ikiz kelime, ikileme (bkz. Deny, 1941, s. 563; Banguoğlu, 1986, ss. 201-203; Korkmaz, 2003, ss. 64-65; Çağatay, 1978, s. 32; Kargı, 1997, 1998; Tuna, 1986) şeklinde adlandırılmıştır. Erdal (1991, s. 36), bu yapıya sözcüklerin gramatik özelliklerine göre iki terimli isimler (binomes) ve iki terimli fiiller (biverbs) adlarını vermiştir. Bu çalışmada söz konusu yapılar iki terimliler olarak adlandırılmıştır.

678

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

emget- tolgat- “ızdırap çektir-” (BK K13) er- bar- “bağımsız ve serbest bir şekilde hareket et-” (BK D29) il törü “il töre” (KT D22) işig küçüg bir- “çalış-” KT B) it- yarat- “düzene sok-, örgütle-” (KT D19) (KT D20) kut ülüg “baht (ve) talih” (BK D23) küŋ kul bol- “kul köle olmak” (KT D20) öl- yit- “öl- yit-” (KT D27) (KT D28) sıgta- yogla- “yas tut-” (BK D5) süle- sünüş- “sefer et-, savaş-” (BK D3) yabız yablak “kötü, fena” (KT D26) yadag yalaŋ “yayan çıplak” (KT D28) (BK D22) yir sub “yurt” (KT D19) yogçı sıgıtçı “yasçı ve ağlayıcı” (KT K11)

2.2.1. Anlam Değişmelerinin Eş Dizimsel Sınırlamalara Etkisi Anlam değişmeleri sözcüğün birlikte kullanıldığı ifadeleri farklılaştırmaktadır. Bu duruma Orhon Yazıtlarında sıkça geçen kör- fiilini örnek olarak verebiliriz. kör- fiilinin temel anlamı “(bir şeyi) görmek”tir (ED 736). Temel anlamıyla kör- fiili seçmesel olarak görme organı olan “göz”le sınırlandırılmıştır. Bilge Kağanın, kardeşi Kül Tigin‟in ölümüyle yaşadıklarını ifade ettiği satırlarda kör- fiilinin seçmesel sınırlamasıyla birlikte verildiği görülmektedir: inim kül tigin kergek boltı özüm sakıntım körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg boltı özüm sakıntım “Kardeşim Kül Tigin vefat etti. Kendim yas tuttum. Gören gözlerim görmez gibi, eren aklım ermez gibi oldu. Kendim düşünceye daldım.” (KT K10)

Yukarıdaki örnekte sakın-, kör-, bil- fiillerinin art arda sıralanması tesadüfî değildir. Orhon yazıtlarında cümle kuruluşlarında anlamsal bakımdan büyük ölçüde örtüşen sözcüklerin veya sözcük gruplarının eş dizimlenmesiyle anlamın pekiştirilmesi üslubuna sıkça rastlanmaktadır. Dolayısıyla bu örnek “idrak” sürecinin fizyolojik ilk basamağı olarak ele alınabilecek görmek eyleminin düşünceyle ilgili kavramlarla ilişkilendirildiğini göstermesi açısından önemlidir. körfiilinin anlamsal yapısında meydana gelen bu değişiklik onun eş dizimsel sınırlılıklarına da yansımıştır. Orhon Yazıtlarında kör- fiilinin bil- fiiliyle sıkça sol eş dizimlendiği görülmektedir. on ok oglına tatıŋa tegi bunı körü biliŋ “On-Ok oğullarına (ve onlara tabi) yabancılara kadar (herkes) bunu görün (ve) öğrenin.” (BK K15) (KT G12) bunı körüp aça biliŋ “Bunu görün (ve) öylece öğrenin” (BK K15) anı körüp ança biliŋ “Bunu görüp öylece bilin (ve öğrenin)” (KT G13) aŋar körü biliŋ “Ona bakarak (bu sözleri) öğrenin.” (BK K8) (KT G11)

kör- fiilinin “anlama, kavrama” eylemleriyle olan ilişkisi sözcüğün anlam yapısında bulunan “somut kavramlarla eş dizimlenebilme” sınırlamasını değiştirmiş ve onun “soyut kavramlarla” birlikte kullanılabilmesini sağlamıştır: edgü körteçi sen “iyilik göreceksin” (BK K14) on ok bodun emgek körti “On-ok halkı ızdırap gördü.” (KT D19) (BK D16)

Ayrıca kör- fiilinin Orhon Yazıtlarında “tabi olmak” anlamında yönetimsel bir terim olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu kullanımında fiil, öznesi açısından “çoğul isimlerle” veya “topluluk isimleriyle” sınırlandırılmıştır: tabgaçgı begler tabgaç ātin tutupan tabgaç kaganka körmiş “Çinlilerin hizmetindeki (Türk) beyleri, Çin unvarları alarak Çin hakanına tabi olmuşlar” (KT D7/D8) koop maŋa körti işig küçüg birar “Bu halkların hepsi bana bağımlı oldular, (bana) hizmet ediyorlar.” (KT D30) koop maŋa körti “(Bu halkların) hepsi bana bağımlı oldular.” (BK D24) tatabı bodun tabgaç kaganka körti. “Tatabı halkı Çin hakanına tabi oldu.” (BK D39)

Şahru PİLTEN

679

içreki bodun koop maŋa körür “bu sınırlar içindeki (bütün) halklar hep bana tabidir.” (BK K2) (KT G2) amtı bodun begler bödke körügme beglergü yaŋıltaçı siz “(Ey) şimdiki Türk halkı ve beyleri, bu devirde (bana) tabi olan beyler, (sizler) mi yanılacak, hata edeceksiniz?” (BK K8) (KT G11)

2.2.2. Eş Dizimsel Sınırlamaların Anlam Değişmelerine Etkisi Sözcükler çevrelerinde olmaya eğilimli diğer sözcüklerle olan ilişkilerden zaman içinde bazı anlamsal özellikler kazanır. Bu anlam türüne eş dizimsel anlam denir (Leech, 1981, s. 16). Orhon Türkçesinde eş dizimsel sınırlamaları anlam değişmelerine yol açan sözcükler tespit edilebilmektedir. Bu duruma renk sözcükleri örnek olarak verilebilir. Anlam yapısında bulunmadığı hâlde konuşurların sıklıkla at sözcüğünü renk adlarıyla birlikte kullandığı görülmektedir: kül tigin bayırkunıŋ ak adgırıg binip oplayu tegdi “Kül Tigin Bayırkuların at aygırına binip süratle atılarak hücum etti.” (KT D36) kül tigin başgu boz at binip tegdi “Kül Tigin alnı akıtmalı boz ata binip hücum etti.” (KT D37) alp şalçı ak atin binip tegmiş “Alp Şalçı kır atına binip hücum etmiş.” (KT D40) eŋ ilki tadıkıŋ çorıŋ boz atıg binip oplayu tegdi “(Kül Tigin) ilk önce Tadık Çor‟un boz atına binip hücum etti.” (KT D32) ekinti ışbara yamtar boz atıg binip tegdi “İkinci olarak Işbara Yamtar‟ın boz atına binip hücum etti.” (KT D33) üçünç yigen silig begiŋ kedimlig torug at binip tegdi “Üçüncü olarak Yigen Siliğ Bey‟in giyimli doru atına binip hücum etti.” (KT D33)

Yazıtlarda ak sözcüğünün at sözcüğü ile birlikte kullanılmadan da bu göstergeyi ifade edebildiği görülmektedir. Yukarıdaki örneklerde gösterildiği gibi at sözcüğüyle eş dizimlenme alışkanlığı ak sözcüğünün zaman içinde anlamsal yapısını etkilemiş ve eş dizimsel anlam kazanmış olduğunu düşünmek dil bilimsel açıdan mümkündür: kül tigin azman akıg binip oplayu tegdi “Kül Tigin Azman kır (at)ına binip sabırsızca hücum etti. (KT K5) alp şalçı akin binip oplayu tegdi “Alp Şalçı kır (at)ına binip sabırsızca hücum etti.” (KT K2; KT K3) kül tigin ögsüz akin binip tokuz eren sançdı “Kül Tigin öksüz kır atına binip dokuz eri mızrakladı” (KT K9)

3. Sonuç Orhon Yazıtlarında konuşurun kullandığı sözcüklerin seçmesel ve eş dizimsel sınırlamalarına hâkim olduğu görülmektedir. Anlamda farklı bir etki oluşturmak için sınırlama ihlalleri yapılması da bu hâkimiyetin bir sonucudur. Orhon Yazıtlarında bu sınırlamalara yapılan bilinçli müdahaleler, Türk dilinin eskiliği ve köklülüğü kadar edebî dilin ne ölçüde gelişmiş olduğu konusunda bize bilgi vermektedir. Orhon Yazıtlarında seçmesel sınırlamaların anlatıma ve söz dizimine de etkisi olduğu görülmektedir. Eş dizimsel sınırlamalar ise anlam gelişmelerinden etkilenmekte ve bu gelişimleri etkilemektedir. Yaşa, cinsiyete, dâhil olunan sosyal tabakaya, kişisel hayat tecrübelerine veya toplumsal öğretilere göre değişiklik gösterdiğinden eş dizimsel ve seçmesel sınırlamaların ortaya koyulması özellikle konuşurun ve toplumun farklı kavramlara bakış açısının saptanması bakımından önemlidir.

680

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kısaltmalar BK  Bilge Kağan Yazıtı, Bkz. Tekin, T. (1988). Bkz.  bakınız ED  An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Bkz. Clauson, Sir G. (1972). KT  Kül Tigin Yazıtı, Bkz. Tekin, T. (1988). T  Tonyukuk Yazıtı. Bkz. Tekin, T. (1994). Kaynakça Aalto, P. (2000). Orhon Yazıtlarındaki At İsimleri Üzerine. Türk Dili, 587, 453-457. Banguoğlu, T. (1986). Türkçenin Grameri (2. bs.). Ankara: TDK Yayınları. Chavannes, E. (1903). Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux et Notes additionelles. St.Petersbourg. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press. Cruse, A. D. (1986). Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge University Press. Çağatay, S. (1978). Uygurcada Hendiadyoinler. Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara. Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi). İstanbul: İstanbul Maarif Matbaası. Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation, A Functional Approach to the Lexicon, Volume III, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Gömeç, S. (1997). Kök Türk Tarihi. Ankara: Akçağ Yay. Leech, G. (1981). Semantics: The Study of Meaning. Penguin, Harmondsworth. Ölmez Kargı, Z. (1997). Kutadgu Bilig‟de İkilemeler. Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 19-40. Şirin User, H. (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen Yayınları. Tekin, T. (1988). Orhon Yazıtları. Ankara: TDK Yayınları. Tekin, T. (1994). Tunyukuk Yazıtı. Ankara: Simurg. Tuna, O. N. (1986). Türkçenin Sayıca Eş Heceli İkilemelerinde Sıralama Kuralları ve Tabiî Bir Ünsüz Dizisi. TDAY-Belleten 1982-1983, 163-228. Zülfikar, H. (1991). Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Ankara: TDK Yayınları.

VĠYANA ÜNĠVERSĠTESĠNDE TÜRKÇE ÖĞRETĠMĠ DÜNÜ BUGÜNÜ YARINI Gisela PROCHÁZKA-EISL Viyana‟daki Türkoloji öğretiminin geçmişini ve gelişimini kısaca değerlendirerek bilim tarihimizden bir kesiti aydınlatmaya çalışacağız. Viyana Üniversitesinde Türkiye araştırmalarının tarihi, aşağıda görüleceği üzere, tahmin edildiğinden daha kısa bir geçmişe sahiptir. Viyana Üniversitesi bugün Avusturya‟da Türkoloji eğitimi verilen yegâne yüksek öğretim kurumudur.1 Öte yandan Avusturya‟da yaklaşık 500 yıllık bir geçmişi olan büyük bir Türkçe öğretimi geleneği vardır. Bunun tarihî nedenleri bilinmektedir. 1526 Mohaç Savaşıyla birlikte Habsburg ve Osmanlı devletleri sınır komşusu olmuşlar, Macaristan üzerinde hakimiyet mücadelesi sadece savaş yoluyla değil, aynı zamanda diplomatik bir zeminde de yürütülmüştür. İki taraf, gerek I. Süleyman dönemi Osmanlı yönetimi, gerekse Habsburg Hanedanı siyasi nedenlerle birbirleriyle yoğun bir iletişim süreci içine girmenin zorunlululuğuyla karşılaşmışlardı. Bu dönem, aynı zamanda Avusturya‟da Türkçe eğitiminin başladığı dönemdir. 1541‟de Viyana Sarayında Osmanlıca için resmî bir tercümanlık makamı kuruldu, göreve başlayan ilk saray tercümanı Johann Gaudier ve sonraki bazı ardılları Türkçeyi Osmanlı savaş esiri olarak öğrenmişlerdi (Petritsch, 1987, s. 25). Aynı yıllarda, 16. yüzyılda, Osmanlı tarihi ve Osmanlıca üzerine ilk araştırmaların yayımlanmaya başladığını görmekteyiz. Batholomaeus Georgijevic‟in Latin harfleriyle yayımladığı çeviri yazı metinler, Johannes Löwenklau (Leunclavius)‟un yayımladığı vakayınâmeler bunlar arasında sayılabilir.2 Ghislain de Busbecq ve Hieronymus Megiser yeterince tanıdığımız iki isim. Megiser 1612‟de ilk Türkçe gramerini kaleme alır. Institutionum Linguae Turcicae libri Quattuor adlı bu eserin önsözünde “bu barbar dilinin gramer kurallarını göstermek” istediğini yazmıştır (Petritsch, 1987, s. 26). 17. yüzyılda Franz von Mesgnien Meninski adını ön planda görüyoruz. 1623-1698 yılları arasında yaşayan Meninski, 1662‟de Saray tercümanı oldu. Bir Türkçe grameri, bir de ünlü sözlüğünü yayımladı. Bu muazzam Türkçe-Arapça-Farsça-Latince Sözlük bugün hâlâ yararlandığımız önemli bir eserdir. 2000 yılında Türkiye‟de de yeni bir baskısı yayımlanmıştır.3 1674‟te Viyana Üniversitesinde ilk Türkçe dersleri verilir. Johannes Podesta yönetimindeki bu Türkçe kursları ne yazık ki yalnız kısa bir süre sürmüştür. Bir karşılaştırma yapılacak olursa, aynı üniversitede o zaman birçok yıldan beri İbranice, Arapça ve Süryanice kursları vardı (Petritsch, 1987, s. 29). Bu ilk en erken dönem Türkçe kursu konusunda bugün fazla bir bilgiye sahip değiliz, sadece istenilen başarıyı sağlayamadığını biliyoruz. Bundan sonra Osmanlıca öğrenmek üzere genç kadroların İstanbul‟daki Elçiliğe gönderilmesine başlanılır. 1754 senesinde de Maria Theresia İmparatorluk Şark Dilleri Akademisi’ni (“K.K. Akademie der Orientalischen Sprachen”) kurar (Petritsch, 1987, s. 30). Bu kurum hakkında bugüne kadar oldukça kapsamlı araştırmalar

Graz Üniversitesinde Çeviri Bilimleri Bölümünde bir Türkçe bölümü bulunmaktadır ama, Türkçe burada sadece bir ek dal olarak okunabilmektedir. 2 Löwenklau, J. (1591). Neuwe Chronica Türckischer Nation. Frankfurt: Claude de Marne. Georgijevic, yazılarını 1552 De Turcarum moribus epitome başlığıyla Roma‟da yayımladı. (Babinger, 1919, s. 105). 3 Simurg Kitabevi. Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicae - Arabicae - Persicae = Lexicon Turcico Arabico - Persicum 1- 6. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 681-688

682

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

yapıldığından çok ayrıntılı bilgilere sahibiz, ben burada sadece değinmekle yetiniyorum.4 Ancak bir konunun altının çizilmesi gerekmektedir. Bu akademinin mezunları arasında bazı ünlü devlet adamları bulunduğu gibi; Türkoloji, İranistik ve Arabistik sahalarında ünlü bazı Şarkiyatçılar da buradan çıkmıştır. Elbette bunlar arasında en tanınmış olanı Joseph Freiherr von HammerPurgstall‟dır (1774-1856). Hammer-Purgstall‟la birlikte Avusturya‟da Türkolojinin gelişme dönemi başlamıştır. Hammer‟in o yıllarda Türkoloji sahasında tek başına yarattığı büyük külliyat – on ciltlik Osmanlı Tarihi ve dört ciltlik Osmanlı Edebiyatı Tarihi5 – göz önüne alınırsa, kendisinin Türkolojinin bu ilk gençlik yıllarında, eserleri daha onyıllarca temel alınacak en parlak sima olduğu söylenebilir. Hammer-Purgstall‟ın en önemli katkılarından biri de Şarkiyatçılığı tek başına müstakil bir disiplin olarak kurmasıdır. Bu sayede Şarkiyat, diğer araştırma alanlarına yardımcı, ek bir disiplin olmak durumundan kurtulmuş, kendi bağımsız bilim statüsünü kurmaya başlamıştır. Hammer üniversite öğretim üyesi değildi, üniversitede ders vermiyordu. Şimdi asıl konumuza, üniversitede Türkoloji öğretimine geçiyoruz. Türkoloji’nin Disiplin Olarak Kurumlaşması ve Öğretim Üyeleri: 6 Üniversitede geçmişteki Türkçe dersleri hakkında fazla bir bilgiye, yeterli kaynaklara sahip değiliz. 17. yüzyılın sonlarında tek tük Türkçe dersleri verildiğini bugün biliyoruz. Viyana Üniversitesinde ders programları ancak 1831 tarihinden itibaren arşivlenmeye başlandığından, biz de bu tarihten itibaren bu ders rehberlerini inceledik. 1831‟de Arapça, Süryanice ve İbranice konulu bir dersin verildiği görülmektedir. Ancak bunun Teoloji bölümünde okutulması dikkat çekicidir. Bu dillerin okutulması dinbilimsel amaçlara hizmet etmekteydi, yoksa pratik amaçlarla dil öğretimi gibi bir hedef güdülmmemekteydi. İlk Türkçe derslerinin ne zaman verildiğini bulmak amacıyla programları yıl yıl gözden geçirdiğimizde 1845/46 kış sömestrine kadar sabretmemiz gerekiyor: Doktor August Pfizmaier‟in yönetiminde haftada üçer saatlik ayrı ayrı kurslarda Çince, Türkçe (Arapça) ve Farsça dil ve edebiyat dersleri.7 Bu derslerin “seçmeli ve harici” öğretim programları arasında sunulduğunu görüyoruz. Bir yıl sonra aynı dersin sadece Türkçe ile sınırlandırıldığını öğreniyoruz. Ders kitabı olarak Dr. Pfizmaier, Meninski‟nin gramerini ve kendi telif notlarını kullanıyor. Daha sonraki sömestirlerde kendi yazdığı bir grameri kullanmış,8 toplam üç sömestir sonra da bu derslere son verilmiş. Üniversite bünyesinde 19. yüzyılda ilk Türkçe öğretmeni olan Doktor Pfizmaier; Bohemyalı, asıl uzmanlık alanı Japonoloji olan bir dilbilimciydi.9 1857 yılında Walter Behrnauer Viyana Üniversitesinde “Türk dili ve edebiyatı” konulu doçentlik tezini sunmuş olmakla birlikte bu konuda fazla bir bilgiye sahip değiliz (Wentker, 2004, s. 52). Nedense bazı belgeler kaybolmuş ya da yerinde değil. Bu konuda bildiğimiz, Behrnauer‟in

Kapsamlı bir monografi için bk. Rathkolb, O. (2004); C. Römer (2002) bir makalesinde o kurumun Türkçe öğrencilerinin okul defterlerini incelemiştir. 5 Geschichte des Osmanischen Reiches ve Geschichte der Osmanischen Dichtkunst bis auf unsere Zeit. Mit einer Blüthenlese aus zweytausend, zweyhundert Dichtern. 6 Bütün bu bölümde değinilenler, 1831‟den itibaren Viyana Üniversitesinde her dönem için yayımlanan ders rehberlerinden (“Vorlesungsverzeichnis”) alınmıştır. 7 “Chinesische, türkische (arabische) und persische Sprache und Literatur, in abgesonderten Lehrkursen, jeden mit wöchentlichen drey Vorlesungen, vom Hrn. Med. Dr. August Pfizmaier.” 8 Pfizmaier, A. (1847). Grammaire turque: ou développement séparé et méthodique des trois genres de style usités, savoir l'arabe, le persan et le tartare. Vienne: Impr. Roy. de Cour et d'État. 9 Pfitzmaier hakkında Ladstätter (1990) ve Pantzer (1987) ayrıntılı bilgi vermektedirler.

Gisela PROCHÁZKA-EISL

683

üniversitede dört yıl boyunca gramer, sentaks, Osmanlı tarih vesikaları, fermanlar, eski yazı (paleografi) ve Wickerhauser‟in Güldestesi10 ile yapılan alıştırmalar gibi dersleri okuttuğu. Bundan sonra onyıllar boyunca, kısa aralıklarla kesintiye uğrasa da, düzenli olarak Türkçe okutulduğunu görmekteyiz. Aşağıdaki tabloda Viyana‟da Türkoloji kürsüsünün kurulduğu döneme kadarki Türkçe öğretmenleri gösterilmiştir: 1845-1847

A. Pfitzmaier

--1858-1861

W. Behrnauer

--1862-1868 (aralıklı) 1869-1873

J. Goldenthal

1873-1876

E. Sachau

1876-1901

A. Wahrmund

1902-1915

M. Bittner

1915-1924

F. Kraeltiz-Greiffenhorst

A. Wahrmund

Bu Türkçe/Osmanlıca dersleri, haftada bir-iki saati aşmamakta, okutan profesörlerin asıl uzmanlık alanları da Arabistik veya Semitistik dalları idi. Bu dersler ek bir uğraş olarak yürütülmüştür. Kronolojik sıraya göre: Jacob Goldenthal, Eduard Sachau, Adolf Wahrmund ve Maximilian Bittner‟in isimlerine rastlamaktayız. Goldenthal ve Wahrmund‟un birer Türkçe ders kitabı yazdıkları bilinmektedir (Goldenthal, 1865; Wahrmund, 1884). Bittner‟in asıl ağırlık verdiği alanlar Mehri ve Sokotri lehçeleriydi, Osmanlıca grameri üzerine sadece birkaç makalesi bulunmaktadır. Böylece 19. yüzyılın sonuna geldik. 1886‟da Viyana Şarkiyat Enstitüsü (Orientalisches Institut) kurulur. Türkoloji bu tarihlerde hâlâ bağımsız bir disiplin hüviyetine kavuşmamıştır.11 Wahrmund ve Bittner kısa süren ilk başlangıç döneminde birçok konuyu ele alacaklar, fakat zamanla dersleri monoton bir hüviyete bürünecek ve yıllarca aynı konuları tekrarlayacaklardır. Wahrmund Osmanlı basınını okutmuş, Bittner ise seçme metinler ve hikâyeler üzerinden Osmanlıca dil alıştırmaları yapmıştır. Buraya kadar söylenenleri toparlayacak olursak, 1845-1915 arasında Türkçe giderek daha düzenli biçimde okutulmuş, fakat bu, haftada çoğu zaman bir saati aşmayan dersler, genelde Arabistik ve Semitistik bölümlerinin öğretim üyeleri tarafından verilmiştir. Öte yandan Arapça, İbranice, İslam Bilimleri ve Farsça daha yoğun ve daha düzenli okutulmaktadır. Bu alanlarda uzmanlaşma yolunda dersler de verilmektedir. Ders düzenindeki bu biteviyelik 1915‟te Friedrich von Kraelitz-Greifenhorst‟la son bulur. Kraelitz-Greifenhorst 1913‟te Ermeni filolojisi ve Türk-Tatar dilleri alanında doçentlik tezini vermişti (Wentker 2004, s. 52). 1915 kış sömestrinde Şarkiyat Enstitüsünde görece daha kolay 10

Wickerhauser, M. (1853). Wegweiser zum Verständniss der türkischen Sprache: eine deutsch-türkische Chrestomathie. Üniversitenin Tarih Bölümünde ise Josef von Karabacek düzensiz aralıklarla Osmanlı Tarihi okutmaktadır, fakat onun da çalışma sahası Arabistiktir.

684

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

olan Osmanlıca-Türkçe metinleri okutmaya başladı, bir yıl sonra resmî tarihî vesikaların açıklamalı okumaları ile derslerine devam etti. 1916‟da ekstraordinaryüs profesör olmuştu, 1924‟ten itibaren de Viyana Üniversitesi Türkoloji Bölümünün ilk ordinaryüs profesör (kürsü sahibi) olarak görevine devam etti. Demek oluyor ki, yüzyıllarca süren Avusturya-Osmanlı ilişkilerine rağmen, Viyana Üniversitesinde Osmanistik ağırlıklı bir Türkoloji bölümü ancak Osmanlı İmparatorluğu sona erdiği dönemde kurulabilmiştir! Kraelitz-Greifenhorst, ölümüne kadar geçecek on yedi yıllık zaman zarfında, yani 1932‟ye kadar düzenli olarak her sömestir okuttuğu üç-dört dersle Türkoloji bölümünü tek başına yürütmüştür. Hatta bazen verdiği ders sayısı beşe kadar çıkmıştır. Viyana Üniversitesinde sistematik olarak Türkoloji öğretimi, işte ancak bu sözünü ettiğimiz Kraelitz döneminde başlamıştır. Aynı zamanda bu dönemde, bölümümüzde bugüne kadar izlediğimiz araştırma programının temelleri atılmıştır. Anahatlarıyla esas çalışma sahaları: Tarihî vesikalar, Osmanlı tarihçiliğinin/vakanüvislerin eserleri ve Osmanlı edebiyatıdır. Zaman zaman başka Türk dilleri (özellikle Batı kolları) okutulsa da, asıl araştırma alanı Osmanlıdır. Kraelitz‟ten sonra gelen Herbert Duda bu programı izlemiş, fakat düzenli olarak Ermenice de okutan Kraelitz‟ten farklı olarak Duda İranistik alanına ağırlık vermiştir. Başlangıçtan Günümüze Kadarki Profesörler: Friedrich Kraelitz v. Greifenhorst Herbert Jansky Herbert W. Duda Andreas Tietze Anton C. Schaendlinger Markus Köhbach

(1916) 1924-1932 (1932-1943) (kürsü sahibi değildi) 1943-1971 1973-1984 1984-1991 1992-

Görüldüğü gibi, Türkoloji, Viyana Üniversitesinde genç bir dal olarak bugüne kadar sadece beş profesöre ev sahipliği yapmıştır. Şaşırtıcı olan bu durum, disiplinin ne kadar kısa bir geçmişe sahip olduğuna işaret etmektedir. 1845‟teki ilk Türkçe derslerinden itibaren tam yüzyıl boyunca bazen onyıllarca tek başlarına dersleri yürüten bir dizi şahsiyetin ardından, Profesör Duda döneminde bölüm ilk defa yeni personele kavuşmuştur. Bu dönemde bir ikinci profesör (ekstraordinaryüs) ve bir asistan göreve başlamıştır. 1950‟lerden itibaren de Türkiye Türkçesi alıştırmaları yapan ilk okutmanları görmekteyiz. Başlangıçta Türkçe okutmanlarımız -iki istisna hariç- anadili Türkçe olmayanlar arasından geldi, fakat asıl 1970‟li yıllardan itibaren anadili Türkçe olan okutmanların eşliğinde dil ve gramer alıştırmaları ve konuşma dersleri geleneği yerleşmeye başladı. Bu bağlamda Profesör Andreas Tietze‟yi anmak gerekiyor. Türkolojiye yaptığı çok büyük ve değerli katkılardan biri de Türkçenin yaşayan bir dil olarak öğretilmeye başlanmasıdır. Tietze‟li yıllara kadar Türkçe, Latince ve Yunanca gibi tarihi bir dil olarak okutuluyordu, öğretimin amacı Türkçenin konuşulmasına yönelik değildi. Tietze ile birlikte Viyana‟da, yaşayan Türkçenin öğretildiği modern bir Türkoloji yerleşmeye başladı. Eğitim Programları: 1983‟e kadar öğretim en az sekiz sömestir sürüyordu. Bu süre içerisinde önceden belirlenmiş bir öğretim planına uymak yerine, doktora öncesi olgunlaşma doğrultusunda bir yol izleniyordu. Öğretim, öğrenciler için doktora teziyle bitirilen bir uzmanlaşma süreci olarak

Gisela PROCHÁZKA-EISL

685

görülüyordu. Doktor unvanını alarak mezun olmak ilgili profesörün olumlu kanaatine bırakılmıştı.12 1983‟te iki aşamalı yeni bir öğretim planı yürürlüğe girdi, böylece sekiz sömestirlik Magister öğretimi ve bunun ardından en az dört sömestir süren doktora öğretimi gündeme geldi. 2008 yılındaki son değişikliklerle birlikte, Avrupa Birliği genelinden ve Türkiye‟dekinden farklı olmayan üç aşamalı yeni sistem yürürlüğe girdi. Böylece artık BA. (lisans), MA. (yüksek lisans) ve doktora öğretimi veriliyor. Lisans aşaması için Türkiye Türkçesinin kapsamı genişletilirken, yüksek lisans Osmanistik ağırlıklı oldu.13 Yazılan Doktora Tezleri:14 Viyana Üniversitesinde 1884-1965 arası için bölümlere göre sınıflandırılmış bir doktora tezleri indeksine sahibiz. Demek ki 1965 senesine kadar Orientalistik/Türkoloji alanında yapılan doktora tezlerinin ayrıntılı tasnifi mümkün. Bu tarihten sonra sadece fakülte bazında toplu bir indekse sahibiz. 1965‟e kadar baktığımızda, seksen yılda Şarkiyat Bölümünde toplam 249 doktora tezi yazılmış, bunlardan sadece 11 tanesi Türkoloji alanında, yani sadece % 5 oranında. Yıllar içinde öğrenci sayısının artışıyla birlikte doktora sayısının günümüze gelindiğinde 34‟ü bulduğunu görmekteyiz. Yine de Arabistik ile karşılaştırdığımızda bu sayının çok düşük olduğu görülmektedir. Aşağıda 1876 ile 2010 arasında yazılan doktora tezlerinin konularına göre bir tasnifi verilmiştir. Parantez içinde görülenler ağırlığı edisyon olan doktoralardır.15 Konu Osmanlı dilbilgisi Diplomatik Eski edebiyat (şiir + nesir) Yeni edebiyat Osmanlı tarihi İslam Diğer Türk dilleri Toplam

Sayı 3 (ed.: 1) 3 (ed.: 2) 9 (ed.: 6) 2 11 (ed.: 5) 1 5 34 (ed.:11)

Avusturya‟nın arşivleri ve kütüphaneleri Osmanlı belgeleri ve yayınları bakımından çok zengin bir malzemeye sahiptir. Bu açıdan, doktora tezlerinde görülen Osmanistik merkezli dağılım, hem gerekli, hem de çok olumlu bir eğilimdir, böyle devam etmesi de kanımızca en uygun olanıdır. Bu bizim kendi tarihimizi, kendi geçmişimizi anlamak açısından da hayati öneme sahip olan bir araştırma alanıdır. Viyana‟da Türkiye‟dekinden farklı bir konu bileşimi olduğunu da bu listeden görebiliyoruz. Burada Türkiye‟deki „Türk Dili ve Edebiyatı‟ ve „Tarih‟ öğretimi ile özdeş olmayan, her iki alanı da kendi içinde kaynaştıran farklı bir yapı var. Türkiye dışındaki Türk dilleri de marjinal bir rol oynuyor. Bu alanda toplam sadece beş çalışma görüyoruz, biri Kırım Tatarcası, ikisi Özbekçe, diğer ikisi de Azeri Türkçesi üzerine.

Bk. Studienführer für die Philosophische Fakultät der Universität Wien. 1928, 1934, 1970. Son öğretim planı için Bkz.. http://www.univie.ac.at/mtbl02/2007_2008/2007_2008_203.pdf (lisans) ve http://www.univie.ac.at/mtbl02/2007_2008/2007_2008_207.pdf (yüksek lisans). 14 1988‟den itibaren bugüne kadar yazılan Magister tezlerine değinilmeyecektir. 15 Doktora tezlerinin listesi beş yılda bir çıkmış olan Dissertationsverzeichnis der Universität Wien (Viyana Üniversitesi Tezler Rehberi) bazında hazırlanmıştır. 13

686

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Öğrencilerimiz: Şimdiye kadar bölümümüzden doktora ile mezun olan 34 kişi arasında izini kaybettiklerimizin sayısı çok azdır. Mezunlarımızın büyük bir çoğunluğu Türkoloji ile bağını sürdürmektedir. Bunlardan üçü bölümde profesör olarak bulunuyor/bulunuyordu, bir bölümü veya geçmişte hâlâ Türkiye‟de ve başka ülkelerde üniversite öğretim üyesi olarak görev yaptılar, yapıyorlar.16 Doktora programını bitiren mezunlarımızın geldikleri ülkelere göre bir tasnifi: Avusturya Türkiye İsviçre Bosna Macaristan

21 9 1 2 1

İlk Türk öğrencimiz 1956‟da mezun oldu, adı Hasan Sevimcan, Hammer-Purgstall üzerine bir doktora tezi yazmıştı.17 Onu 1962‟de Osman Nuri Canlı izledi, doktorası Tanzimat Dönemi şiiri üzerineydi.18 Türkiye‟den Avusturya‟ya işçi göçünün başlamasıyla birlikte Türkiyeli öğrencilerin sayısında giderek bir artış kaydediyoruz. Bugünkü oranlarıyla söylersek, öğrencilerimizin % 75‟i Türk ya da Türkiye kökenlidir. Şu anda bölümde doktora yazan iki öğrencimiz var, ikisi de Türkiyeli.19 *** Viyana‟da Türkolojinin tarihini araştırırken en şaşırtıcı olan nokta, Türkçenin çok uzun bir süre marjinal bir konumda kaldığı ve Japanoloji, Arabistik, Semitistik gibi başka disiplinlerden gelen öğretim üyeleri tarafından öğretildiği oldu. Hakeza Arabistik ve Semitistik dallarının Üniversitedeki prestijinin uzun yıllar boyunca Türkoloji/Osmanistik‟ten daha yüksek olduğunu görüyoruz. Bunun nedenleri nedir diye soracak olursak, önce bu dillerin işlevini gözden geçirmek gerekecek. Türkçe ve Arapça Viyana‟da uzun yıllar boyunca üniversite dışında iki ayrı kurumda daha öğretilmekteydi. Bir yanda, daha önce bahsettiğimiz Şark Dilleri Akademisinde ve onun devamı olarak 1938‟e kadar varlığını sürdüren Diplomasi Akademisinde “Diplomatische Akademie”, öte yandan 1851‟de kurulan Şark Dilleri Öğretim Kurumunda “Öffentliche Lehranstalt für Orientalische Sprachen” (Tomenendal, 2000, s. 63). Arapça genellikle üniversitede öğrenilirken, bu kurumlarda da daha çok Türkçe dersleri popülerdi. Bunun bir nedeni Arapçanın dinbilim araştırmaları bünyesinde, Tevrat ve İncil dilleri olan İbranice ve Aramice ile bağlantılı, filoloji ve dilbilim sahalarına da yayılan bir ilgi odağı olmasıydı. Tevrat ve İncil‟i müteakip Kur‟an

Burada bütün isimlere tek tek değinmemiz mümkün değil, ayrıntılı bilgilere ayrı bir makalede yer verilecektir. 17 Sevimcan, H. (1955). Hammer-Purgstall und der Orient. Wien: Yayımlanmamış Doktora Tezi. Sevimcan, 1957‟den itibaren de enstitümüzün ilk Türkçe okutmanı olmuştur. 18 Canlı, O. N. (1961). Die Strömungen in der Tanzimat-Poesie. Wien: Yayımlanmamış Doktora Tezi. 19 Bu arada doktora tezlerini tasnif ederken dikkatimi çeken iki kişiye daha değinmek istiyorum. İkisi de doktoralarını Türkolojide değil, Şarkiyat bölümünde hazırlamışlar, fakat Türk kamuoyunun dikkatini celbedecek isimler: Bizim Zeki Velidi Toğan olarak tanıdığımız Ahmad Validi Zaki 1935‟te, Güneş Dil Teorisinin „mucidi‟ ve „babası‟ sayılan Feodor Kvergic de 1928‟de Viyana‟dan mezun olmuşlardır.

Gisela PROCHÁZKA-EISL

687

araştırmaları ve Kur‟an dili gündeme gelmişti.20 Yani Arapça bu anlamda dinbilim, filoloji ve dilbilim arasında bir yere yerleşmişti. Türkçe ise pratik, yaşayan, yanıbaşımızda olan, güncel bir özelliğe sahipti. “Şark” denildiğinde Türkiye ya da Osmanlı anlaşılıyordu, coğrafi anlamda bize en yakın olan, birçok bağlantının ve özel ilişkilerin gündemde olduğu bir yerdi burası. Dolayısıyla Türkçe öğrenmek bu dilde iletişim kurmak amacıyla yapılıyordu. Türkçe öğrenmek isteyenler ya İstanbul‟a gidiyor, ya da az önce sözü edilen kurumlara başvuruyordu. Bu aynı zamanda şu anlama geliyor; Türkçe öğrenmekle, Türkoloji öğretimi uzun süre farklı iki alan olarak yan yana var oldu. Bu, günümüz Viyana‟sında da bir bakıma hâlâ böyle devam ediyor. Daha İkinci Dünya Savaşının bitiminden itibaren Viyana Üniversitesinde halka yönelik Türkçe kursları düzenlenmeye başlandı. Türkçe öğrenmek isteyenlerin başvurabilecekleri üniversite dışı bir kurum olarak da 1959‟da kurulan Hammer-Purgstall Cemiyeti (Österreichische Orient-Akademie Hammer-Purgstall) düzenli olarak Türkçe kursları vermeye başladı. Fakat bu durum yakın bir gelecekte belki değişebilir. Viyana Üniversitesinde, Osmanistik yanında modern Türkiye araştırmaları yapacak yeni bir Çağdaş Türkiye ve Türkçe kürsüsü kurulması yönünde tartışmalar başlatılmış bulunuyor. Bunun gerçekleştirilmesini başarabilirsek, geleceğe yönelik önemli bir adım atmış olacağız. Böylece gerek yakın dönem Türkiyesi, gerekse tarihsel Türkoloji alanlarında kapsamlı bilimsel çalışmalar yapabileceğiz.

Babinger (1919, s. 107)‟de şöyle yazmaktadır: “Ein weiterer Grund, der die Beschäftigung mit dem Türkischen überflüssig erscheinen ließ, war wohl auch das Fehlen einer türkischen Bibelübersetzung, so daß man für die Erklärung der Heiligen Schrift aus dem Verständnis des Osmanischen keinen Nutzen ziehen zu können glaubte.” (Türkçeyle uğraşmayı önemsiz kılan bir başka neden de, Kitab-ı Mukaddes‟in Türkçeye çevrilmemiş olmasıydı, dolayısıyla Tevrat ve İncil‟in anlaşılmasında Osmanlıcanın herhangi bir katkısı olamayacağı kanısı hüküm sürmekteydi.)

688

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Kaynakça Babinger, F. (1919). Die türkischen Studien in Europa bis zum Auftreten Josef von HammerPurgstalls. Die Welt des Islams 1919/7, 103-129. Biehl, W. (2009). Orientalistik an der Universität Wien. Forschungen zwischen Maghreb und Ost- und Südostasien: Die Professoren und Dozenten. Wien: Böhlau. Goldenthal, J. (1865). Ausführliches Lehrbuch der türkischen Sprache. Wien: Kaiserl.-Königl. Hof-u.-Staatsdruckerei. Hammer-Purgstall, J. von. (1836-1838). Geschichte der Osmanischen Dichtkunst bis auf unsere Zeit. Mit einer Blüthenlese aus zweytausend, zweyhundert Dichtern. 4 cilt, Pest: Conrad Adolph Hartleben‟s Verlag. Hammer-Purgstall, J. von. (1827). Geschichte des Osmanischen Reiches. 10 cilt, Pest: Conrad Adolph Hartleben‟s Verlag. Ladstätter, O. (1990). August Pfizmaier (1808-1887) und seine Bedeutung für die Ostasienwissenschaften. Wien: Verl. d. Österr. Akad. d. Wiss. Löwenklau, J. (1591). Neuwe Chronica Türckischer Nation. Frankfurt: Claude de Marne. Pantzer, P. (1987). August Pfizmaier: 1808-1887; Katalog zur Ausstellung anläßlich des 100. Todestages des österreichischen Sinologen und Japanologen. Wien: Literas-Univ.-Verl. Petritsch, E. D. (1987). Die Wiener Turkologie vom 16. bis zum 18. Jahrhundert. Kreiser, K. Germano-turcica. Zur Geschichte des Türkisch-Lernens in den deutschsprachigen Ländern, Bamberg: Universitätsbibliothek Bamberg, 25-34. Pfizmaier, A. (1847). Grammaire turque: ou développement séparé et méthodique des trois genres de style usités, savoir l'arabe, le persan et le tartare. Vienne: Impr. Roy. de Cour et d'État. Rathkolb, O. (ed.) (2004). Festschrift 250 Jahre. Von der Orientalischen zur Diplomatischen Akademie in Wien. Innsbruck, Wien, München, Bozen: Studien Verlag, 65-75. Römer, C. (2002). Die Übungsbücher der Zöglinge der K.K. orientalischen Akademie. Feigl, I. et al. (ed.). Auf den Spuren der Osmanen in der österreichischen Geschichte. Wien: Peter Lang Verlag, 155-160. Tomenendal, K. (2000). Das türkische Gesicht Wiens. Wien: Böhlau. Wahrmund, A. (1884). Praktisches Handbuch der osmanisch-türkischen Sprache. Giessen: Ricker Wentker, S. (2004). Das Studium der Orientalistik an der Universität Wien. Ein Beitrag zur Geschichte der Philosophischen Fakultät, Wien: Yayımlanmamış Proje Raporu. Wickerhauser, M. (1853). Wegweiser zum Verständniss der türkischen Sprache: eine deutschtürkische Chrestomathie. Kitab-i delil ül-idrâk fi lisani l-etrâk Wien: Kaiserl.-Königl. Hofund Staatsdruckerei.

ORHUN YAZITLARINDA GÖZÜKEN ÇİN KÜLTÜR ANALİZİNDEN TÜRKLÜK ARAŞTIRMALARINDA SİNOLOJİNİN ÖNEMİ Abdureşit Jelil QARLUQ Malum olduğu üzere, Orhun yazıtlarının bulunuşu ve daha sonra okunup bilim dünyasına sunulması, Türklük araştırmalarına ister dil araştırması ister tarihçilik açısından olsun eşsiz katkı sağlamıştır. Özellikle, geçen asrın başlangıcından itibaren modern manada milletleşmeye başlayan Türk dilliler için, yazıtların bulunup okunarak farklı lehçelerde /edebi dillerde yayımlanması ise, daha farklı bir anlam ifade etmiş, özellikle, millî tarih yazıcılığı ve millî benliğin oluşum sürecini tükenmez enerjiyle temin etmiştir. Sovyetler döneminde merkezî Asyanın yerlisi olan, fakat modern manada milletleşmesini henüz tamamlayamamış olan geniş Türk kitlesi, 20. yüzyılın başlarından itibaren, gelişmekte olan Türkoloji araştırmalarına paralel olarak Rusların milliyetler politikası ekseninde, yeniden milletleştirilmeye başlanmıştı. İşte bu süreçte, Türkoloji araştırmalarının daha çok politik mahiyette gelişmeye başladığı bilinir. Sovyetlerin çöküşü ile başlayan değişimlerle birlikte, geleneksel Türkoloji araştırmalarının ciddi bir ivme kazandığı, ister içerik bakımından, ister metodoloji bakımından olsun eskisinden daha renkli ve içerikli bir araştırma alanına dönüşerek “Türklük araştırmaları” adıyla anılmaya başlandığı görülmektedir. Başka bir deyişle, Türk menfaatleri ekseninde düzenlenmeye, işlenmeye başladığı, geleneksel dilsel / gramercilik ve salt tarihçilik alanının dışına çıkarak disiplinlerarası araştırmalara da yer vermeye başladığı belirmiş bulunuyor. Fakat işbu araştırmaların gerçek manada bağımsız ve özgün bir bilim dalına “Türklük araştırmaları”- dönüşmesi için, özellikle geleneksel araştırma alanı olan dil-edebiyat, tarih eksenine etnolojik ve sosyolojik manada kültürler (Türk ve çevre kültürleri) araştırmasının da eklenmesinin önemi büyüktür. Zira Orhun yazıtlarında gözüken çevre kültürleri, milliyetleri inceleme, onlar hakkında objektif bilgi-birikim elde etme geleneğine, bilhassa Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk bengü taşlarında başlayan, kendi halkı ve çevre milliyetler üzerinde yürütülen sosyo-psikolojik ve sosyo-etnik analizlere dönülmesinin icap etmekte olduğu kanaatindeyiz. Orhun Yazıtları: Orhun yazıtları, Köktürk devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaştır. Moğolistan'ın kuzeyinde, Baykal gölünün güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınlarında bulunmuştur. Anıtların birincisi olan Kültigin abidesini ağabeyi Bilge Kağan 732’de diktirmiş, ikincisi olan Bilge Kağan abidesini de ölümünden bir yıl sonra 735’te kendi oğlu diktirmiştir. Üçüncü abide olan Tonyukuk abidesi ise 720-725 senelerinde Tonyukuk’un kendisi tarafından diktirilmiştir (Ergin, 1998, s. 8). Kültigin yazıtı, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge Kağan'ın kardeşi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir. Anıtların olduğu yerde yalnızca dikilitaşlar değil, yüzlerce heykel, balbal, şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları, koç ve kaplumbağa heykelleri, sunak taşları bulunmuştur. Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi ve çevre milliyet kültürleri hakkında önemli bilgiler vermektedirler. Türk ve Türkçe adı, ilk kez Doğu Köktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir. İki yazıtın da Türkçe metinlerinin hazırlayıcısı Bilge Kağan (716-734)'dır. Bilge Kağan bu yazıtlarda Köktürk tarihine ait olayları, bütün çıplaklığıyla ve eleştirel bir bakış açısıyla naklederek Türkler'in birlik bütünlük içinde yaşamaları için öğütler verir (Alyılmaz, 2004, s. 182). Yazıtlarda dikkatimizi çeken önemli hususlardan biri, devlet büyüklerinin kendi halkı ve kültürlerinin selameti açısından çeşitli uyarılarda bulunurken, çevre kültürlerin özelliklerine, Türkçe bakış açısıyla değinmesi ve sıfatlarını sayarak dönemindeki Türk elitlerinin milliyet düşünceleri, bakış açıları hakkında bilgi vermesidir. Yani, Kültigin ve Bilge Kağan yazıtlarında gözüken Çin kültürü hakkındaki satırlar, konumuz açısından önemlilik arz etmektedir. Sinoloji Araştırmaları: Son dönemlerde Sinoloji batıda yerini “Çin araştırmaları”na bırakmış durumdadır. Aslında, Sinoloji genellikle Çin araştırmalarını kasteder. Fakat Sinoloji’nin Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 689-693

690

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

araştırma alanı olarak Amerika ve Avrupa’da farklı kullanımı vardır. Avrupa’da, Sinoloji Çin araştırmaları olarak bilinirken, Amerika’da ise, Çin araştırmalarının alt alanı olarak bilinir. Kısacası, Sinoloji yaklaşık 4000 yıllık bir geçmişe sahip olan Çin uygarlığını, dili, kültürü, dünü ve bugünüyle araştıran bir bilim dalıdır. Dünyada, Sinoloji araştırmalarının tarihi 16. yüzyıla kadar uzanır. Fakat Türk dilliler arasında Çin kültürü üzerindeki araştırmaların Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarından itibaren başladığı bilinir. Sinoloji, bir kürsü olarak 1935 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk fakültesi olan DTCF bünyesinde kurulmuştur. Sinolojinin kürsü olarak kurulması ümmetten millet yaratma süreci ve Türk tarihi alanındaki araştırmaların derinleştirilmesi süreci ile yakından bağlantılıdır. Çünkü erken dönem Türk tarihinin araştırılması için, eski Çince kaynakların birinci elden okunması, yorumlanması şarttır. Türklerin çok erken zamanlardan itibaren Çinlilerle komşuluk ilişkilerinde bulunduğu veya yan yana hatta belirli bölümünün iç içe yaşadığı bilinir. Dolayısıyla, onların tarihi, kültürleri hakkındaki değerli bilgiler Çinlilerin tuttuğu kayıtlarda, yıllıklarda bulunmaktadır. DTCF Sinoloji kürsüsü kurulduğu ilk yıllarda (1937-1948), Alman Sinologlarından Wolfram Eberhard başkanlık ederek önemli çalışmalara imza atmıştır. Fakat sonraki yıllarda işbu bölümün kayda değer ilerleme kaydetmediği, Türkiye’deki Çin araştırmalarının dallanarak gelişemediği, bilhassa Türklük araştırmalarına fazla ışık tutamadığı görülmüştür. Orhun Yazıtlarında Geçen Çin Kültür Analizleri: Orhun yazıtlarından Kültigin ve Bilge Kağan yazıtlarında tekrarlanarak geçen şu satırlardan, döneminin bilginleri ve kağanlarının çevre kültürleri incelikleri ile tanımaya başladığı anlaşılır: [5]...Tabğaç budun sabı süçig ağısı yımşaq ermiş. Süçig sabın yımşaq ağın arıp ıraq budunuğ ança yağurutır ermiş. Yağuru qonduqda kisre anyığ bilig anda öyür ermiş. [6] Edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş. Bir kişi yańılsar oğışı budunı bişükińe tegi qıdmaz ermiş. Süçig sabıńa yımşaq ağısıńa arturup öküş Türk budun öltüg. Türk budun ölsikiń. Biriye Çoğay yış tögültün [7]yazı qonayın tiser Türk budun ölsikig. Anda anyığ kişi ança boşğurur ermiş: ıraq erser yablaq ağı birür, yağuq erser edgü ağı birür tip ança boşğurur ermiş. Bilig bilmez kişi ol sabığ alıp yağuru barıp öküş kişi öltüg. [8]Ol yirgerü barsar Türk budun ölteçi sen. KTG 5-8. [5]...Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş.[6] İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa, kabilesi, milleti, akrabasına kadar barındırmazmış. Tatlı sözüne, yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok, Türk milleti, öldün; Türk milleti, öleceksin! Güneyde Çogay ormanına, Tögültün [7] ovasına konayım dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp, yakına gidip, çok insan, öldün! [8] O yere doğru gidersen, Türk milleti, öleceksin! KTG 5-8.

Kültigin abidesinin güney cephesinde gözüken bu satırların hemen hemen aynısını Bilge Kağan abidesinin kuzey cephesinde (BGK 5-7) de görüyoruz. Aynı konu ve satırların farklı abidelerde tekrar gözükmesini açıklamak için, daha çok tarihi bilgilere ve dönemin milliyetler ilişkisi dâhil Türk elitlerin hafızasına kazınmış derin tesirlerin bilinmesine ihtiyaç vardır. Elbette, bununla birlikte Türkler için çevre kültür olan Çin kültürünün o dönemdeki hali ve durumunun, Çinlilerin çevre milliyetlere yönelik tutumlarının da bilinmesi şarttır1. Bilge Kağan abidesinin doğu cephesinde de Kültigin abidesindekine benzer Çin kültürü ve felsefesine yönelik analizler gözükür. Örneğin: [6]…Begleri budunı tüzsüz üçün Tabğaç budun tebligin kürlügin ︱üçün armaqçıs︱ın üçün imli︱ eçili kingşürtükin üçün begli budunlığ︱[7]yongşurtuqın üçün Türk budun illedük ilin içğınu ıdmış qağanladuq kağanın yitürü ıdmış. Tabğaç budunqa beglik urı oğlın qul qıltı, işilik qız oğlın küng qıldı... BKD 6-7.

1 Dönemin yüksek memurlarından Lufu’nun Köktürk Kağanlarına yönelik Tang İmparatoruna sunduğu strateji için bakınız (Kafesoğlu, 1999, s. 120).

Abdureşit Jelil QARLUQ

691

[6]…Beyleri, millet ahenksiz olduğu için, Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için, aldatıcı olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti [7] karşılıklı çekiştirttiği için, Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış, kağan yaptığı kağanını kaybedivermiş. Çin milletine beylik erkek evlâdını kul kıldı, hanımlık kız evlâdını cariye kıldı... BKD 6-7.

Bundan başka, Çin’de doğma büyüme başvezir Tonyukuk’un derin Çin bilgisi ve çevre milliyet, kültürler hakkındaki izlenimlerinin, devletin idaresinde kendini gösterdiği bilinmektedir. Örneğin, meşhur Köktürk hükümdarı Bilge Kağan'ın Budizm'e meyilli olduğu fakat veziri Tonyukuk’un Bilge Kağanı şöyle diyerek uyardığı nakledilir: “Buda ve Tao her ikisi de insandaki hükmetme ve iktidar duygusunu zaafa uğratır. Kuvvet ve savaşçılık yolu bu değildir. Türk milletini yaşatmak istiyorsak, ne bu talimlere, ne de tapınaklarına ülkemizde yer vermemeliyiz” (Kafesoğlu, 1999, s. 125). Ayrıca, Çin kaynaklarına göre, Bilge Kağan Çin'de olduğu gibi karargâhının etrafına kale yapmak, Buda ve Lao-tseu adlarına tapınaklar inşa etmek hevesine kapılmış, halkını şehir hayatına alıştırmak ve onların günlük hayatını Buda dininin ayinleriyle düzenlemek için şehir ve tapınak inşa ettirmek istemiş, ancak onun bu fikri yine Vezir Tonyukuk'un şiddetli muhalefetiyle karşılaşmıştır (Kafesoğlu, 1980, s. 206). Görüldüğü gibi, vezir Tonyukuk Budizm’in dünya görüşünün, Türklerin hareketli, cesur ve savaşçı yapılarına uygun düşmediğini belirtiyor. Budizm’in Türkler arasında genel kabul görmemesinin nedenini burada aramak gerekir. Bütün güney-doğu Asya’yı ve doğu Asya’yı, Japonya’yı kendine bağlayan Budizm’in, Türklere tesir edememesinin izahı, sadece Türk karakteri ile açıklanmakla birlikte, bunun sebebini bilgeli büyüklerin ileri görüşlülüğünde de aramak gerekebilir. Yerdeki karıncayı öldürmekten çekinen bir dinin dünya görüşünün, savaşçı bir millete hoş gelmeyeceği de kesindir (Aydın, 1997, s. 5). Türklük Araştırmalarında Sinoloji’nin Önemi: Türklük araştırmalarının artık geleneksel Türkolojiden koparak yeni bir bilim dalı olmaya yüz tuttuğu, araştırma sahası ve içeriğinin giderek çeşitlenmekte olduğu bilinmektedir. Özellikle, Sovyetlerin çöküşü ile hızlanan Türkiye ve diğer bağımsız Türk dilli Cumhuriyetlerdeki genel Türklük araştırmaları, küreselleşme ve bilişim teknolojisindeki baş döndürücü ilerlemeler ekseninde disiplinlerarası bir araştırma alanına dönüşmeye başlamıştır. Türklük araştırmaları alanı, Dil bilimi başta olmak üzere, Edebiyat, Tarih, Toplumbilimi, Siyasetbilimi, Dinbilimi, İktisat gibi disiplinlerin ilgilendiği ya da bu bilimlerin metodolojisi ve teorileri ışığında araştırıldığı alan olmaya başlamıştır. Yeni gelişen Türklük araştırmalarının; Türklerin dili, edebiyatı, kültürü, dini, tarihi, sosyo-kültürel yapıları, ekonomisi, çevre ülke ve milliyetlerle ilişkileri gibi konuları içermekte olduğu biliniyor. Sinoloji veya günümüzdeki yaygın adıyla Çin Araştırmaları, Türklük araştırmaları açısından farklı anlam arz etmektedir. Çünkü Çin kültürü veya Çin kültür çevresi ile Türk kültür çevresi tarihin bilinen dönemlerinden günümüze kadar olan süreç içerisinde, sadece komşu olarak kalmamış, sıkı ilişkiler içerisinde de bulunmuşlardır. İki kültür çevresi arasında, farklı dönemlerde etkileşim, kültürleme, kültürlenme, özümseme gibi sosyolojik süreçler cereyan etmiştir. Türk kültür çevresindeki halklardan farklı olarak Çin kültür çevresinde, Çinliler çok eski tarihlerden beri Türk dilliler hakkında edindikleri veya topladıkları bilgileri kaydederek çok geniş bilgi bankası vücuda getirmişlerdir. Bu bilgiler, erken dönem Türk tarihi, Türk kültürü, Türk sosyo-kültürel yapısı ve Türk-Çin münasebetlerinin araştırılması açısından pek önemlidir. Ayrıca, günümüzde de Çin kültürü Orta Asya Türk kültür çevresi ile yakından ilişki içindedir. Özellikle, Çin’de yaşayan Uygurlar başta olmak üzere Kazak, Kırgız, Salur, Sarı Uygur, Tatar, Özbek gibi Türk dilli halklar, artık Çin dili ve kültürü ile tarihte hiç görülmemiş seviyede yakın ilişki içine girmiştir. Hatta bazıları Çinceyi kendilerine iletişim dili olarak kabul etmiştir ve bu süreç diğer Türk dilliler arasında da hızla genişlemeye devam etmektedir. Bu açıdan bakıldığında bile, Türklük araştırmalarının Sinoloji veya Çin araştırmalarına ağırlık vermesi icap etmektedir. Zira sarı Uygur, Salur gibi kendi millî yazısı olmayan halkların dili, tarihi, kültürü, folkloru ve sosyo-kültürel yapıları ile ilgili çalışmaların tamamı Çin dili ve yazısı ile yapılmaktadır. Ayrıca, diğer Türk dilliler ile ilgili araştırmalar da Çin dili ve yazısıyla zaman zaman Çince düşünce tarzına uygun üslupta sürdürülmektedir. Uygur özerk bölgesinde hızlandırılarak uygulamaya konan “Çift dilli eğitim” süreci, daha çok tek dilli mahiyette icra edilmektedir. Eskiden, Uygurca

692

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

veya Kazakça ile sürdürülen eğitim-öğretim ve Türkoloji çalışmaları da artık Çince ve Çin yazısı ile devam ettirilmektedir. Bunun dışında, artan ekonomik ilişkiler ve Şanghai İşbirliği Örgütü çerçevesinde Çin ile Orta Asya Cumhuriyetleri arasındaki ilişkiler güvenlik alanının dışına çıkarak ticaret, kültür, eğitim alanına yayılmaya başlamıştır. Sadece Kırgızistan’da çeşitli faaliyetlerde bulunan Çinli nüfusu, Çin resmi istatistiklerine göre 30 kişi2 olarak bilinirken, gayri resmi istatistikler bu sayının 100 bin civarında olduğunu belirtmektedir3. Özetleyecek olursak; günümüzde gelişmekte olan yeni Türklük araştırmaları, kendi bünyesinde çevre kültürler araştırmalarına, örneğin; Çin kültürü, Rus Kültürü, Fars Kültürü, Arap Kültürü ve Yunan Kültürü gibi sahalara önem vermesi gerekmektedir. Bu bağlamda, Çin araştırmalarına neden ağırlık verilmesi gerektiği aşağıda sayacağımız bazı hususlardan iyi anlaşılmalıdır: Öncelikle, yukarıda da belirttiğimiz gibi, Çinliler Türklerle olan çeşitli etkileşimlerinden dolayı, kendi yıllıklarında Türkler hakkında sayısız bilgiler toplamış ve bunu gelenek haline getirmişlerdir. Özellikle, erken dönem Türk tarihi; Türk-Çin ilişkileri, Türk toplumsal yapısı ve kültürü araştırmasında vazgeçilmez birinci el kaynaktır. İkinci olarak, Türklerin doğu kolu ile Çinli ve Çin kültürü arasındaki etkileşim sürekliliğini günümüze dek korumuş, hatta bu etkileşim küreselleşme çağında daha farklı boyutlar kazanmıştır. Çin sınırları içinde sayıları resmî rakamlarda 12 milyonu geçmiş bir Türk nüfusu barınırken, Kazakistan, Kırgızistan gibi Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile doğrudan komşuluk ilişkileri bulunmaktadır. Üçüncü olarak, Şanghai İşbirliği Örgütü bünyesinde bulunan Türk dilli cumhuriyetler ile Çin arasındaki ilişkiler, güvenlik boyutunu aşan, ticaret, eğitim ve kültür alanlarını da kapsayan stratejik ilişkiler ağına bürünmeye başlamıştır. Dördüncü olarak, Çin 4000 yıllık geçmişe sahip eşsiz kültür ve medeniyet zenginliği olan bir ülkedir. Ayrıca, küresel ticaretin sağladığı avantaj ve çeşitli etkileşimlerle, Çin günümüzde artık süper güç olma yolunda ilerleyen, gelişmekte olan dev bir ülkedir. Dolayısıyla, günümüz dünyasında Çin araştırmaları, yükselen ve pek ilgi gören disiplinlerarası araştırma alanı olmuştur. Çin’de, Türk dillilere yönelik araştırmalar, çeşitli üniversite ve araştırma birimleri tarafından çeşitli boyutlarda devam ettirilmektedir. Son yıllarda, Orta Asya araştırmalarının da ivme kazandığı bilinmektedir. Özellikle, ülkenin artan enerji açığı ve güvenlik kaygıları ekseninde, bu bölgelere yönelik inceleme ve araştırmalar daha kapsamlı bir şekilde yürütülmektedir. Sonuç olarak, Türkiye başta olmak üzere diğer Türk dilli cumhuriyetlerde kurulan veya kurulmakta olan Türklük araştırmaları kurumlarında, Sinoloji bölümü veya Çin araştırma birimleri dâhil diğer çevre kültürleri araştıran birimlerin de kurulması, Türklük araştırmalarına bütünlük kazandıracaktır. Ayrıca, Ötüken döneminde belirli düzeye yükselen, Türk elitlerinin çevre kültürler üzerindeki hassasiyetleri veya inceleme geleneği sürekliliğe kavuşmuş olacaktır. Geleneksel Türkoloji çalışmaları, gerçek manada teorisi ve metodolojisi olan disiplinlerarası bir araştırma alanına, Türklük araştırmalarına dönüşerek, daha da bir bütünlük kazanmış olacaktır.

2 北京晨报/BeiJing Chenbao/Pekin Sabah Gazetesi，反对派上演逼宫骚乱/Fanduipai shangyan bigong saoluan/Muhalefet iktidarı düşürme isyanını gerçekleştirdi, 2010 年 4 月 9 日 , 09 nisan 2010, http://www.morningpost.com.cn/bjcb/html/2010-04/09/content_20357.htm 3 Fikret, E. (2010). Kırgizistan ve Çin. Zaman gazetesi, 20 Nisan 2010, Salı. http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=975073. Bazı kaynaklar bu sayının 150 bin civarında olduğundan bahsederler. Bakınız: Türkistan’da Örtülü Çin Nüfus Yayılmacılığı. 21. yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 13 Haziran 2007. http://www.21yyte.org/tr/yazi.aspx?ID=439&kat=18.

Abdureşit Jelil QARLUQ

693

Kaynakça Alyılmaz, C. (2004). Üpek Yolu ve Orhun Anıtları. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 24. Aydın, M. (1997). Türklerin Dini Tarihi Üzerine Bir Değerlendirme. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4. Ergin, M. (1998). Orhun Abideleri (12. bs.). İstanbul: Boğaziçi Yayınları. Ertan, F. (2010). Kırgızistan ve Çin. Zaman Gazetesi, 20 Nisan 2010, Salı. http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=975073. Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türklerde Devlet Meclisi-Toy. Birinci Millî Türkoloji Kongresi, İstanbul. Kafesoğlu, İ. (1999). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyatı. Mote, F. W. (1964). The Case for the Integrity of Sinology. The Journal of Asian Studies, 23, 4, ss. 531-534. Skinner, G. W. (1964). What the Study of China can Do for Social Science. The Journal of Asian Studies, 23, 4, ss. 517-522. Tavkul, U. (2006). Kafkasya İçin Türkiyat Araştırmalarının Önemi. I. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, 25-26 Mayıs 2006, (ss. 187-202). 北京晨报/BeiJing Chenbao/Pekin Sabah Gazetesi，反对派上演逼宫骚乱/Fanduipai shangyan bigong saoluan/Muhalefet iktidarı düşürme isyanını gerçekleştirdi, 2010年4月9日, 09 nisan 2010. http://www.morningpost.com.cn/bjcb/html/2010-04/09/content_20357.htm Türkistan’da Örtülü Çin Nüfus Yayılmacılığı. 21.yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 13 Haziran 2007. http://www.21yyte.org/tr/yazi.aspx?ID=439&kat=18.

694

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ORHUN ANITLARINDAN GÜNÜMÜZE SÜZÜLEN BİRKAÇ ERKEK ADI Saim SAKAOĞLU Orhun Anıtları, dikkatle okuyanların hemen fark edebileceği bir özelliğe sahiptir. Türklüğün bu kutsal taşları âdeta bir ad bilimi hazinesidir. Türk tarihinin, geleneğinin, yaşayışının temel eserleri olan bu anıt taşlar barındırdıkları ad türleriyle de ilgimizi çekmektedir. Ancak bu zenginliği yakalayabilmek için onlara bir ad bilimci gözüyle de yaklaşmamız gerekecektir. Lisans eğitimini ağırlıklı olarak Eski Türkçe üzerine kurduktan sonra bilimsel aşamaları halk edebiyatı alanında aşan biri olarak Orhun Anıtları‟na eğilmemizin özel sebepleri vardır. Elbette Türk dili eğitimi alan herkes gibi bizim de bu anıtlara eğilmemiz kaçınılmazdı. Nitekim biz de geçtiğimiz yıllarda bu anıtları temel alan bazı bildirilerimizle uluslararası bilim dünyasında görüşlerimizi dile getirmiştik. Bu bildirilerimizi bilgilerinize sunmak isteriz: a. “Anadolu Folklorunda Göktürk Efsanelerinin İzleri”, BeĢinci Milletler Arası Türkoloji Kongresi / Ġstanbul, 23-28 Eylül 1985, Tebliğler II, Türk Edebiyatı, Cilt: 1, İstanbul 1985, 255-262. b. “Göktürk Yazıtları ve Anadolu Türk Folklorundaki Paralellikler Üzerine”, Türk Dili AraĢtırmaları Yıllığı-Belleten 1990, Ankara 1994, 155-156. 8-15 Haziran 1990 tarihleri arasında Alma Ata (Kazakistan)‟da düzenlenen III. SovyetTürk Kolokyumu‟nda okunmuştur. c. “Orhun Anıtları ile Dede Korkut Kitabı‟nın Destansı Yapıları Üzerine”, XIV. Türk Tarih Kongresi / Ankara: 9-13 Eylül 2002, Kongreye Sunulan Bildiriler III. Cilt, Ankara 2006, 479-486. Bu arada bizim az bildiğiniz bir yönümüz de ad bilimi araştırmacılığımızdır. Bu alandaki makale ve bildiri boyutundaki yazılarımızın yanında, alanın ilk kitabı da tarafımızdan hazırlanmıştır. Bir tür Türk ad bilim çalışmalarının tarihi olan bu çalışmamız konu ile ilgili pek çok soruna açıklık getirebilecektir: Saim Sakaoğlu, Türk Ad Bilimi I / GiriĢ, Ankara 2001, Türk Dil Kurumu Yayını. Özetlemek gerekirse, bu konuyu bildirimiz için seçmemizin böyle güzel ve anlamlı sebepleri vardır. Ayrıca genç arkadaşlarımın da bu alana eğilmeleri için böyle güzel toplantıları değerlendirmeyi uygun buluyoruz. *** Bildirimizi hazırlarken Prof.Dr. Talât Tekin‟in çalışması esas alındı, ayrıca başka kaynaklara bakmayı da gerekli görmedik. Çünkü bizim çalışmamızın amacı sadece adların günümüze yansıması idi. Dolayısıyla okuma farklılıkları bizden çok dil üzerine çalışan meslektaşlarımızı ilgilendiriyordu: Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Ankara 1988, Türk Dil Kurumu Yayını. Yer yer, aynı yazarın farklı bir yayınevi tarafından yayımlanan, aynı adda, fakat Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk alt başlıklı çalışmasına da bakılmıştı: Simurg, 1995. Bir ad bilimi araştırıcısı olarak bizim ilgimizi çeken ilk ad öbeği kişilerle ilgili olanlardı. Onların arasında da erkek adlarının çokluğu gözden kaçmıyordu. Kitabın, “Sözlük” bölümünde (ss. 117-190) yer alan kelimelerin “kişi adı” olarak gösterilenlerin sayısı 27‟dir. Bazı adların karşısında yer alan soru işaretleri adın kişi adı olup olmadığındaki tereddütleri dile getiriyordu: bukug: kişi adı?

Orhon Yazıtlarının BulunuĢundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu, 2010, 695-701

696

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

ogul: kişi adı (veya unvan?) tamam: kişi adı (?) Benzer bir soru işareti de bir adın okunuşuyla ilgili olarak kullanılmış. tadak: (tadak?) kişi adı. Sözlükte yer alan bazı adlar, komşu ülkelerin ileri gelenleriyle ilgili veya Türkler tarafından kullanılan ve başka dillerden alınan kelimelerdir. Bunların çoğunluğu da Çince‟dir. çaça: kişi adı (< Çin. Şa-ça) (Çinli general; Çang) iĢiyi: kişi adı (< Çin.) (Çin imparatorunun temsilcisi) likeñ: kişi adı (= Çin. Liü-hiang) (Çin imparatorunun temsilcisi) lisün: kişi adı (= Çin. Li-ts‟ün) (Çinli kumandan) oñ: kişi adı: (< Çin. Wang) (Çinli vali) makaraç: kişi adı veya unvan (Hint. Mahārāc) (Bu maddeyi, ilk açıklamalar arasına da alabiliriz.) Bu arada sözlükte “unvan” olarak yer alıp da günümüzde ad olarak kullanılanlar da vardır. ĠlteriĢ, Kagan, Tarkan, Tegin / Tigin (Tekin), vb. Bu unvanların bazılarının tarihî roman ve filmlerde de kişi adı olarak kullanıldığı görülmektedir: Elteber / Ġlteber, ĠĢbara. Bu açıklamalardan sonra bütün kişi adları ile Sözlükte “unvan” olarak verilip de bugün kişi adı olarak kullanılanların ortak listesini vereceğiz; sonuncu öbekte yer alan birkaç adı (….) içine alacağımızı da hatırlatmak isteriz. bars bukug bumın çaça (Çin.) (ilteriş) işiyi (Çin.) iştemi (kagan) koşu ku kül liken (Çin.) lisün (Çin.) makaraç (Hind.) nek ogul

oñ sebig silig şalçı tadık (tadak?) tamam (?) (tarkan) (tegin / tigin) toña tuygun tuygut udar yamtar yegen yollug

Adlar arasında yüzyıllara meydan okuyarak günümüze kadar gelebilenlerin sayısı fazla değildir. Bumın, ĠĢtemi, Toña, Yollığ. Ayrıca unvan olarak konulan ancak günümüzde ad olarak kullanılanları da buraya ekleyebiliriz. Listemizdeki ilk ad olan Bars ise ad olarak değil soyadı olarak kullanılmaktadır. Öbür adların tarihin hafızasından silinerek günümüze kadar gelemediği görülmektedir.

Saim SAKAOĞLU

697

Şimdi sıra ile bu adları tanımaya çalışalım. 1. Bars: Günümüzde tek başına kullanıldığı görülememiştir. Ünlü bir sanatçı ile yaptığı evlilikte birdenbire magazin sayfalarında gördüğümüz A. Beyin soyadı Bars idi. Anıtlarda iki yerde geçmektedir: “Bars (bir) bey idi (Kül Tigin / D 20). “(Az halkını düzene sokup örgütleyerek …… Bars bey)” (Bilge Kağan / D 16). Ad, daha çok Baybars, daha az olmak üzere Aybars adlarında iki kelimeden oluşan birleşik ad olarak görülmektedir: İlbars (Zafer İlbars). Ermeni asıllı bir vatandaşımız da, aslı Parsek olan adını Pars olarak kullanmaktadır: Parsek Tuğlacı-yan. Müteveffa bir sinema oyuncumuzun soyadı da Pars idi (Kenan Pars). Ancak bunun adı kısaltma mı idi, yoksa takma mı idi, araştırılmalıdır. Ayrıca Türk soylu vatandaşlarımız da bu kelimeyi, Pars şeklinde ve soyadı olarak kullanmaktadır (Semahat Pars). Acaba bu adı Bars ve Pars şeklinde Türk tarihinde kimlerde görüyoruz? Bir hayli kişinin adında görülen bu kelimenin sahipleri hakkında, temel kaynağımız olan, Prof.Dr. Faruk Sümer‟in Türk Devletleri Tarihinde ġahıs Adları I-II adlı çalışmasına bakmamız gerekecektir. Madde başında Bars olarak geçen ad, açıklamalarda Pars oğlu Ali şeklinde görülmektedir. 870 yılı olaylarıyla ilgili kaynak ise Taberi‟dir (Sümer, 1999, ss. 480-497). Ad, Cengiz Han‟ın 1222‟deki bir zaferinin sonrasıyla ilgili olarak Bars Bahadır şeklinde yer almaktadır (Sümer, 1999, s. 213). Bu adın Pars Bahadır şekli görülememiştir. Bars Beg şekli, Orhun Anıtlarında “isim veya unvan” olarak görülür diye, yoruma açık bir şekilde verilmiştir (1999, s. 39). Ayrıca madde başı olarak da yer alan Bars Beg için şu bilgi de verilmektedir: “Kapgan Kağan devrinde… hayvan veya kuş isimlerinin ad veya unvan olarak yaygın şekilde kullanılmadığı”nın daha önceki sayfalarda belirtildiğine göndermede bulunulmaktadır (Sümer, 1999, s. 55) Bars Buğā en-Nāsır‟ın yetiştirdiği emirlerden biri olup 1343 yılında İskenderiye hapishanesinde öldürülmüştür. Adının devamında el-Hācib en-Nāsırî ibaresi de vardır. Bars Toġān, bir ara Abbasi ordularındaki Türk askerlerinin başı iken, bu arada yöneticiyi sürerek Bağdad‟a hâkim olmuştu (Sümer, 1999, s. 480). Adı, Sümer‟de iki yerde daha geçer (1999, ss. 477, 503). Ad, Pars şekliyle de, Pars oğlu Ali, Pars Tirek, Pars Uruñu, Pars-Baka şekilleriyle de görülmektedir (Sümer, 1999, s. 848). Bunlardan Pars Tirek, Kül Bilge Han‟ın kumandanlarındandır. Öbür adlar ise vesikalarda yer almaktadır (Sümer, 1999, ss. 87-88). 2. Bumın: Ad günümüzde daha çok Bumin şeklinde görülmektedir. Anıtlarda iki yerde (Kül Tigin / D 1, Bilge Kağan / D 3) ve “İştemi” adıyla birlikte, günümüz söyleyişiyle şu şekilde yer almaktadır. “… atalarım dedelerim Bumin Hakan (ve) İştemi Hakan (hükümdar olarak) tahta oturmuş.” İfade ikinci defa aynen yer alırken (ve)‟ye yer verilmemiştir. Bumın / Bumin adı pek yaygın değildir. Günümüz Türkiye‟sinde bu adı taşıtan ünlü bir kişiyi tanıyamıyoruz. Aslında takma adıyla tanıdığımız bir ünlü oyuncu ve yazarın asıl adının Bumin olduğunu hatırlatmak isteriz:

698

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

Bumin Gaffar Çıtanak = Fikret Hakan. Günümüz köşe yazarlarından birinin soyadı da Bumin‟dir: Kürşat Bumin. 1994‟te şehit olan Tarsuslu tarih öğretmeninin (d. 1968) adı da konumuzla ilgilidir: Buminhan Temizkan. 40-50 yıl kadar önce, görevde olduğu günlerde gazetelerde adından sıkça söz edilen bir güvenlik görevlisi vardı: Bumin Yamanoğlu. Adın, soyadı olarak kullanıldığı da görülür. 1965-1967 yıllarında edebiyat öğretmeni olarak görev yaptığım yıllarda Tokat‟taki bir ilkokulda müdürlük yapan yazarlık ve şairliği de bulunan Süleyman Bey‟in soyadı Bumin idi. Yakın zamanda emekli olan bir yüksek mahkeme başkanının da soyadı aynı idi: Mustafa Bumin. Faruk Sümer bu adla ilgili olarak şöyle diyordu: “Bilge Kağan, Bumın Kağan‟ı Göktürk İmparatorluğunu kuran en eski ve en kudretli atası olarak tanıyor ve onun zamanını Göktürklerin en parlak devri olarak vasıflandırıyor. Bumın‟ın adı Çin kaynaklarında, bilindiği üzere Tu-men şeklinde geçiyor. Yine onlarda Tu-men il Kağan şeklinde de anılıyor. Bumın Kağan‟ın 552 yılında, yani devletini kurduğu yılda vefat ettiği aynı kaynaklardan öğreniliyor.” (Sümer, 1999, s. 56), “Bumın‟ın manası hakkında hiçbir bilgi yoktur.” (Sümer, 1999, s. 43). Faruk Nafiz Çamlıbel‟in Akın (1932) adlı manzum piyesindeki kahramanlardan biri de bu adı taşımaktadır. 3. ĠĢtemi: Ad, günümüzde Ġstemi şeklinde görülmektedir. Sümer de daima Ġstemi diye almıştır. Anıtlarda iki yerde (Kül Tigin / D 1; Bilge Kağan / D 2) ve Bumın adıyla birlikte geçmektedir. Metni yukarıda verdiğimiz için tekrar almıyoruz. Ġstemi adı, Bumın / Bumin‟e göre daha yaygındır. Özellikle son 40-50 yıl içinde gözle görülen bir artış göstermektedir. Ad, bazen soyadı, bazen de bileşik ad olarak görülmektedir. Metinden de anlaşılacağı üzere, Kül Tigin ve Bilge Kağan‟ın atalarından birinin adı olan bu adın daha çok seçilmesinin çeşitli sebepleri olabilir. e-i ünlülerinin ada bir yumuşaklık, bir incelik vermesi bu sebeplerin başında gelebilir. Bumın‟ın da Bumin yapılmasında bu özelliği gözden ırak etmememiz gerekir. Sanat dünyasının ünlü oyuncusu Ġstemi Betil ilk akla gelen addır. Bu arada edebiyata ve tarihe meraklı veya bu alanların öğretim kadrolarında görevli anne ve babalar da bu adı seçenler arasındadır. Bizim yaşasaydı şimdi 42 yaşında olacak olan ilk çocuğumuzun adı da İstemi idi, lojman komşumuz tarih öğretmeni hanımın iki oğlundan birinin adı da… Ancak bizim Ġstemi‟mizin ilk adı, her iki dedesinin de adı olan Mehmet idi. Doktora öğrencimin oğlu olduğu için torunum olarak gördüğüm, Muğla milletvekili Prof.Dr. Metin Ergun‟un küçük oğlunun adı da İstemi‟dir. Adın, son yıllarda başka adlarda da gördüğümüz üzere „han‟la birleşerek yeni ad oluşturduğu da görülüyor. On yıl kadar önce Kültür Bakanlığı görevini yürüten Mersin milletvekilinin adı da Ġstemihan idi (Ġ. Talay). Belki 25-30 yıl öncesiydi, dönemin ünlü bir foto muhabirinin soyadı da İstemi idi. Faruk Sümer bu adla ilgili olarak şöyle diyordu: Anıtlarda, “Bilge Kağan, İstemi‟yi Bumın Kağan ile birlikte unutulmaz şanlı ve parlak mazinin yaratıcısı olarak anıyor ve onu da kağan unvanı ile zikrediyor. Gerçekten İstemi, Heftalit

Saim SAKAOĞLU

699

adlı kavme karşı zaferler kazanarak… Geniş bölgeyi idaresi altına almış ve burayı Türklerin yurdu hâline getirmişti. İstemi‟nin Bizanslılar tarafından da kağan olarak (Stembis Kağan) anıldığı biliniyor; ölümü 575 yılındadır (Sümer, 1999, ss. 56-57). Manası hakkında hiçbir bilgi yoktur (Sümer, 1999, s. 47). Faruk Nafiz Çamlıbel‟in Akın (1932) adlı manzum piyesindeki kahramanlardan biri de bu adı taşımaktadır. Oyunda, ihtiyar hakanın adı Ġstemi olarak geçmektedir. 4. Ogul: Ad, günümüzde tek başına kullanılmamaktadır. Sayın Tekin bu ad için, “kişi adı” (veya unvan?) demektedir. Anıtlarda bir yerde (Kül Tigin / K 12) geçmektedir: “Geride, gün batısındaki Soğdlar, İranlılar (ve) Buhara şehri hakkında General Nek (ve) Ogul Tarkan geldi.” Ad, son zamanlarda, bazı adların sonuna getirilerek birleşik ad oluşturan “kan”, “han” gibi bir kelimeyle, “can” kelimesiyle birlikte, “oğulcan” şeklinde görülmektedir. “Buhara şehri devletinden Köl Tigin‟in cenaze törenine katılan iki temsilcisinden biri. Görüldüğü üzere Buhara devletinin hükümdarı Tuğdaş‟ın elçisi Türkçe isim taşıyor ki dikkate şayandır” (Sümer, 1999, s. 26). “Oğul, burada da görüldüğü gibi, diğer bir unvan ile birlikte tarih boyunca kullanılmış adlardan biridir” (Sümer, 1999, s. 59). 5. Toña: Ad, kullanılmamaktadır.

günümüzde

şekliyle

de,

Tonga

Tunga

şekilleriyle

Anıtlarda iki yerde (Kül Tigin / K 7; Bilge Kağan / D 31) geçmektedir. “… bir grup yiğit on eri Tonga Tigin‟in cenaze töreninde…” “… bir grup Tonga Tigin‟in cenaze töreninde…” Ad, uzun zamandan beri sıkça olmasa da, Alpertunga şeklinde de kullanılmaktadır. Bu adı kullananlar arasında, yaşı 60-65‟i bulanlar da vardır. Hangi gazetede çalıştığını hatırlayamadığımız bir gazeteci de aynı adı taşımaktadır. TRT-GAP‟ta sunulan Derin Kökler adlı kültür programının yönetmeni, Alper Tunga Özdemir adını taşımaktadır. Alper şeklindeki kullanışın Alpertunga ile doğrudan bir ilişkisi olduğunu sanmıyoruz. Tanıdıkları arasında bu adı taşıyanların olup olmadığını sorduğumuz öğrencilerimizden biri, bize farklı bir bilgi verdi: Tonga, onun köyünde, „İri, büyük; yiğit‟ anlamlarına geliyormuş (Nuri Yıldız, Gevrek Köyü-Sorgun / Yozgat). „Sobaya bir tonga bırak‟, „Tonga gibi maşallah (bebekler için)‟. Bu açıklama üzerine Derleme Sözlüğü‟ne de bakmayı gerekli gördük. Orada tonga dört madde başında yer alıyordu. Bunların hiçbiri yukarıdaki anlamı vermiyordu; ayrıca tunga şekli de yoktu. Faruk Sümer bu adla ilgili olarak şöyle diyordu: “Kara Hanlı hanedanı ve aydınlarına göre ġehnâme‟deki Efrâsiyâb‟ın Türkçe adı, Kaşgarlı‟da diğer bir yerde ve Kutadgu Bilig‟de, Toña Alp Er şeklinde geçiyor.” (Sümer, 1999, s. 123). “Bilindiği üzere Kara Hanlı hükümdarları ġehnâme‟deki Tûran kahramanı Efrâsiyâb‟ı, en büyük ve en şanlı dedeleri olarak kabul etmişlerdir. Hatta onlar bu büyük ve şanlı dedeleri Efrâsiyâb‟ın Türkçe adının Alp Er Toña olduğuna inanmışlardır. Bu Alp Er Toña ile ilgili bir ağıt dillerde dolaşıyordu ki, Kaşgarlı bundan bazı parçaları eserine almıştır. Alp Er Toña pek eski zamanlarda yaşamış bir hükümdar veya tegin olmalıdır. Çünkü aksi takdirde adı hafızalarda fazla

700

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

kalamazdı. Efrâsiyâb öyle benimsendi ki, Kaşgar şehrini onun kurduğuna inanıldı” (Sümer, 1999, s. 115). 6. Yollug: Ad, bu şekliyle olmasa bile, günümüz şekline uygun olarak kullanılmaktadır: Yulug Tekin. Anıtlarda beş yerde geçmektedir: “… Kül Tigin‟in yeğeni Yollug Tigin, (ben), yazdım.” (Kül Tigin / G B). “Yirmi gün oturup bu taşa, bu duvara hep Yollug Tigin (ben) yazdım.” (Kül Tigin / G B). “Bu yazıyı yazan (Kül Tigin‟in) yeğeni Yolluğ (Tigin‟dir).” (Kül Tigin / G 13). “ (Bilge) Hakan kitabesini (ben) Yolluğ Tigin yazdım.” (Bilge Kağan / G B). “… Hakanın yeğeni Yolluğ Tigin, ben, bir ay ve dört gün oturup yazdım, süsledim” (Bilge Kağan / G B). (Not: Yollug adı ilk iki kaynakta ve sözlükte g ile, öbürlerinde ğ ile yazılmıştır). Biz, bugüne kadar bu adı taşıyan bir kişiyle tanışabildik. Merhum Prof.Dr. Yuluğ Tekin Kurat. Babası da, kendisi gibi tarihçi olan Prof.Dr. Akdes Nimet Kurat idi. Adın yazılışı Sümer‟de Yollıg (yanlışlıkla Yollig) (1999, s. 31) ve Yolluğ (1999, s. 61) şekillerindedir. Yine Sümer, sonuncu kaynakta asıl yazımdan sonra bir de (Yollug) şeklini vermiştir. Ayrıca Sümer‟in göndermede bulunduğu Ergin‟de (1973, s. 10, orada s. 9 deniliyor) yazım Yollug şeklindedir. Faruk Sümer bu adla ilgili olarak şöyle diyordu: “Yollığ (Yolluğ) Tigin: Yollığ; mutlu, talihli, uğurlu manasına geliyor. Köl Tigin ve Bilge Kağan‟ın kitabelerini yazan, barklardaki (= türbelerdeki) süsleme ve resimlerin yapılmasında emeği geçen aydın, bilgili, sanatkâr bir Gök Türk prensi” (Sümer, 1999, s. 53). “Bilge Kağan‟ın yiğeni”dir (Sümer, 1999, s. 61). *** Bu bildirinin hazırlıklarına başladığımız Ağustos 2009 ortalarında ÖSS ve SBS sonuçları açıklanmıştı. Dershaneler, okullar, kurumlar, gazetelere bazen iki tam sayfa ilan vererek başarılarını kamuoyuna duyurmuşlardı. Biz de başta İstanbul olmak üzere, Konya, Adana, Mersin, Gaziantep illerindeki bu tür sayfaları inceleyerek ad avına çıktık. Sonuç umduğumuz gibi olmadı. Bars: – Bumın / Bumin: – ĠĢtemi / Ġstemi: – Ancak bir adet İstemihan‟a rastlanıldı. Oğul: – Ancak bir adet Oğulcan‟a rastlanıldı. Toña: – Tunga, Alpertunga‟ya da rastlanılamadı. Yollug: – Yuluğ, Yulug Tekin‟e de rastlanılamadı. Başta verdiğimiz listede yer alan unvan ve yabancı kökenli adların benzer şekilde incelenmesini başka bir sunumumuza bırakıyoruz. Ancak, Türkçe olan unvanlara, öğrenci listesinde rastlanılmasını kısaca sunmak isteriz. Kül, Kağan, Tegin ve Yegen unvanlarına hiç rastlayamadık. Çokça olmasını umduğumuz ĠlteriĢ ve Tarkan unvanları da bizi hayal kırıklığına uğrattı. Kağan, daha çok Kaan olarak ve başka bir adla birlikte görülmüştür. Yaşı 40‟ı aşan ĠlteriĢ‟lerin varlığı da unutulmamalıdır. Tuygun adını hatırlatan Taygun ve Tuygan adları da daha

Saim SAKAOĞLU

701

çok soyadı olarak görülmektedir. Sanatçı Ali Taygun, dış işleri mensubu Mehmet Tuygan ve babası Konyalı ünlü doktor Rıfkı Tuygan. Teğin‟e gelince… Bu unvan daha çok Tekin olarak tek başına, bazen de birleşik ad olarak Gülteğin, Külteğin, Gültiğin şekillerinde görülmektedir. Orhun Yazıtları‟ndaki öbür adları başka bir çalışmamıza bırakıyoruz; onların da alınmasıyla konumuz oldukça genişleyecektir. Görüleceği üzere, Orhun Yazıtlarındaki erkek adlarının pek azı günümüzde konulmaktadır. Bunun çeşitli sebeplerinin olacağı unutulmamalıdır. İslami adların ağır basması, „yeni‟ veya „modern‟ diye algılanabilecek adların öne çıkması, ailelerin, „hiç duyulmadık ad‟ peşinde koşmaları gibi sebepler bu arada anılabilir. Not: Adların yazımında yararlanılan kaynakların yazımına uyulmuştur. Not: Bildirimizin okunmasından sonra, Bumın ve Ġstemi adlarıyla ilgili olarak Akın piyesini hatırlatan değerli meslektaşımız Prof.Dr. İnci Enginün‟e teşekkür ederim. Kaynakça Sümer, F. (1999). Türk Devletleri Tarihinde ġahıs Adları I. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayını. Tekin, T. (1988). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.

702

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

ESKİ TÜRKÇEDEKİ  (ž, j) FONEMİ ÜZERİNE Karjaubay SARTKOJAULI Günümüze ulaşmış orta asır dil yadigarlarından olan taşlar üzerindeki runik yazılar üzerinde çalışma yapmış araştırmacılar bugüne kadar Eski Türkçede "ž" fonemininden bahsetmemişlerdir. Böylece Eski Türkçeyi "j (и)" dili konuşan bir halkın kullandığını varsaydılar. Gerçekten öyle mi? Bu sorunu incelemeye çalışalım. Öyleyse: 1. Eski Türk runik yazısından önce, o devirlerde kullanılmış olan Brahmi, Manihey alfabelerini kullanan Türkçe yazılı eserlerde "ž (ж)" fonemi "dža", "ž" diye işaretlenmiştir (Gabain, 1998, s. 26). 2. Uygur alfabesi Orta Asya’daki Türkler tarafından MS 790 yıllarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemde runik yazı çok geniş bir alanda kullanıldığı bilinmektedir. Uygur alfabesinde "ž (ж)" sesi grafikte Ч olarak işaretlenmiştir. Uygur grafiği ile yazılan metinlerin hepsinde de bu ses korunmuştur (Atalay, 1985, ss. 8-12). Öyleyse Manihey, Brahmi ve Uygur alfabesinde işaretlenmiş Türk dilinin "ž (ж)" fonemi runik yazıtlarda nasıl kaybolmuştur sorusu gündeme taşınmalıdır. Aslında "ž" fonemi vardır, ancak araştırmacılar onu grafikten okuyamamışlardır. 3. Orta asırlardaki Hazar Devletinin Savira boyu "ž (ж)" ağzı ile konuşmaktaydı. Hunların lideri (Savir boyundan) Alp 682 yılında Hursana Zertegin’i (Jer-Tegin) Ermenistan’a elçi olarak göndermiştir. İşte Zertegin (Jer-Tegin) ismini Ermeni bilim adamlarının "žertegin (жер-тегін)" şeklinde okumaları "ž (ж)" ağzını ispatlar (Gukasyan, 1984, s. 82). Örneğin Hazar Devletinin kağandan sonraki ikinci yetkilisi "жабғу хакан" (žabɣu qaɣan) biçimi döneme ait Ermeni nüshası olan İstorii Alvan adlı eserde geçmektedir (Gukasyan, 1984, s. 80). Hazarların bu "ž (ж)" ağzı daha sonra Azerbaycan Türkçesinde geleneksel devamını korumuştur. Hazar Devletinin büyük kavim birliği şeklinde yaşayan Peçenekler Al-Maksudi’nin eserinde (Х. yy.) "beženek" (беженек) şeklinde geçer. Мesela: žer (yer), žyr (yırtmak), žymryq (yumruk), beženek (Peçenek), žabɣu (yabgu) vb. şeklinde ayrı sözcükler yazılmıştır. 4. Eski Türk Kağanlığının yönetici boyu Kıpçaklar olmuştur. Kıpçakça çok eskiden beri "ž" tarafındadır. 5. Orta asırların sonunda yazılmış olan Kaşgarlı Mahmut sözlüğünde Kıpçak ve Oğuzların "ž (ж)" dilli olduğunu belirterek örnekler verir: jinžü (Tükçe - inci) ~ žinžü (жінжү) (Kıpçak, Oğuz); juɣdu (Türkçe – yükü olan deve) ~ žuɣdu (Kıpçak, Oğuz); žylyratty (parlattı), žuwšatty (acıttı). Тürk diyalektinin kelime başındaki -s, -j harflerinin yerine Kıpçak ve Oğuzlar "ž (ж)" harfini kullanmıştır. Мesela: Ol meni žetti (O bana ulaştı). Suwda žundym (Suda yıkandım) (DLT, ІІ. ss. 364-389). 6. Miladi V-XII. yüzyıllarda yaşamış olan İdil Bulgarlarında da "ž" sesi kullanılmıştır. Мesela: žoh (K.T. žoɣ) = hayır duası, hayır duası (Fatiha) okumak; žür (К.Т. žüž) – yüz; žirme (К.Т. žigirme) – yirmi; žeti (К.Т. žeti) – yedi. İdil Bulgarlarında "ž" sesi damak diş konsonantı olup, sedalı söylenmiştir. 7. Karluk boyundan kalan metinlerde "ž" dilli olduğunu ispatlayan yeni bilgiler bulundu (Sartkojaulı, 2004, s. 23). 8. Batı Türk Kağanlığının VІ-VІІІ. yy.a ait paralarında (madeni para № 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 20, 21, 22, 23, 24, 25) ž sesi Sogd alfabesi ile işaretlenmiştir (Babayarov, 2007, ss. 9-13). Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 703-708

704

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

9. Göktürk kültürünün mirasçısı birleşik boylar (Kerey, Nayman, İdizli) (TT., s. 71) (VІІІХ. yy.), Karahanlılar (ХІ-ХІІІ. yy.) (TT., s. 81), Memluk Kıpçakları (TT., s. 95), Х-ХІ. yüzyılda Orta Asya (Sırderya) Oğuzları (TT., s. 104), VІІ-ІХ. yüzyılda Hazarlara bağlı olan Peçenekler (TT., s. 138), ХІ-ХІV. yüzyıl Güney Rus steplerindeki Polovetsler (TT., s. 130), ХІ-ХІV. yüzyıldaki Harezm Türkleri (TT., s. 142), ХV-ХVІ. yüzyıldaki Çağatay (TT., s. 183) dillerinin hepsinde "ž" fonemi kullanılmıştır. 10. Kıpçak grubunun şu andaki canlı dilleri Kazak (TT., s. 317), Karayim (TT., s. 331), Karakalpak (TT., s. 341), Kırgız (TT., s. 371), Kırım Tatarları (TT., s. 385-386), Kumuk (TT., s. 411), Nogay (TT., s. 423), Аstrahan Nogayları (TT., s. 659), Аstrahan Nogay-Karagaş (TT., s. 243), Başkurt (TT., s. 270), Salar (TT., s. 35), Tatar (TT., s. 464) dillerindе "ž" fonemi bütünüyle kullanılmaktadır. 11. Sibirya Altay’ı (TT., s. 233), Baraban Tatarları (TT., s. 259), Dolgon (TT., s. 308), Tıvа (TT., s. 497), Hakas (TT., s. 597), Şor (TT., s. 647), Çulumlar (TT., s. 638) dillerinde "ž" fonemi kullanılmakta. 12. Oğuz grubundan Tükmen (TT., s. 537), Özbek (TT., s. 553), Uygur (TT., s. 568-569), Azerbaycan (TT., s. 209) dillerinde de bugüne kadar Sibirya Altay (TT., s. 233), Baraban Tatarları (TT., s. 259), Dolgon (TT., s. 308), Tıva (TT., s. 497), Hakas (TT., s. 597), Şor (TT., s. 647), Çulumlar (TT., s. 638) dillerinde "ž" fonemi esas seslerinden biridir. 13. Оrhon Türklerinin her zamanki komşusu ve etnik açıdan bakıldığında kökleri bir olan Moğol, Mançurya, Tungus, Tangat dillerinde "ž" fazla kullanılan seslerden biridir. Оrhon Türklerinin diline bu komşu halkların dilinin tesir edeceğini hesaba almamız doğru olur. 14. Sogd, Uygur, Moğol-Uygur alfabelerinde z (з), ž (ж), j (й), i (і), j (и), z (з) harfleri için ayrı bir işaret kullanılmıştır. Eski Türk yazıtlarında bu özellik tekrar edilerek j (й) ve ž (ж) harfleri sadece tek  işaretiyle yazılmıştır. Çünkü Türk dilinin içindeki "j" dilli ağızlar ve "ž" dilli ağızların o dönemde bile açığa kavuşmuş olup, ayrılmaya başladığına dikkat ederek tek işaretle verilmiş olabilir. 15. Meşhur Türkolog A.N. Bernştam uzun yıllar boyunca tarih ve dil incelemelerine dayanarak aşağıdaki sonuca ulaşmıştır: “Orta Asya’nın Türk etnogenezinde Yedisu Türkleri büyük önem arzeder. Onlar Batı Türk Kağanlığında eskiden beri Yedisu bölgesinde toplanmış olan birçok Türk boylarını birleştirdiler. Batı Türk Kağanlığının dili diğer y’li dilleri kendine bağımlı eden j’li ağzını konuşan dil oldu.” (Bernştam, 1997, ss. 465-466). Bu açıklama temelsiz ve öylesine ortaya atılmış bir iddia değildir. Yıllar süren inceleme, analiz ve sentez neticesinde ifade edilmiş bir iddiadır. 16. VІІ. yüzyılda Türk Kağanlığına seyahat etmiş olan Syuan-tzan’in tarihnamesi dönemimiz ІХ.-ХІ. yüzyılları aralığında Türk diline çevrilerek Uygur alfabesi ile yazılarak korunmuştur. Bu asıl nüshada Türk ž (ж) sesini Uygur alfabesinin "ž" (з) sesinin önüne iki nokta koyarak yazmışlardır (8а 21). Мesela, ažun (tekrar doğmak, ortaya çıkmak), äbiz-ik şen vermek, dereceye yükseltmek (Tuguşeva, 1980, s.10). Bu dönem Göktürk döneminin doğrudan devamıdır. Bu 16 maddeye dayanarak Göktürk dönemi yazılı eserleri olan Orhun metinlerinde ž (ж) fonemi bulunmaktadır açıklamasını yapmak mümkündür. Bu mesele Eski Türk yazı dilinin fonetiğinde ilk defa ortaya atılmaktadır. Eski Türkçe ž (ж) fonemine inceleme yaparak monografik çalışmalar yapmak tamamıyla mümkündür. Araştırdığımız konunun kapsamını genişletmemek amacıyla meseleyi ortaya atarak daha sonraki araştırmacılar için açık bir kapı bırakmayı uygun bulduk.  (ž, j).  (ž, j) kalın söylenen kelimelerde yazılır. Тürk dillerinin fonolojisini araştıran araştırmacılar "ž (ж)" fonemini her dildeki seslenişini hatırlayarak dž, ž, Ʒ, Ǯ, ǯ şeklinde 5

Karjaubay SARTKOJAULI

705

şekilde transkribe ettiler. Döneminde Sovetskaya Tyurkologiya dergisinin yayın kurulunun kabul ettiği uluslararası fonetik transkripsiyona göre "ž (ж)" transkripsiyonunu kullanmayı daha doğru bulduk. Оrta Asya (І-VI. yy.), Аltay (V-VI. yy.), Güney Yenisey (VI-VIІ. yy.), Avrupa (Don, Кuban VIІ-Х yy.), Оrhon, Yenisey, Таlas yazıtlarında işaretlenmiştir. Boy damgası olarak son paleolit, bronz, demir ve Türk döneminde kullanılmıştır (Tablo 1, 2).  (ž) kalın söylenen kelimede yazılır. Teşekkül noktası bakımından damak diş ve sedalı bir konsonant. Kelime başındа (anlaut):  ž(a)bɣu "yabgu (ünvan)" (МШУ.І.12; О.І.4; КТ.І.14)  ž(a)jm(y)s "yayan, dağıtan" (О.І.1)  žaš "yaş" (Е.45)  ž(a)b(y)z "fena, kötü" (КТ.І.26; БК.32; О.І.7)  ž(a)ɣ(y)z "kahverengi" (КТ.І.1)  ž(a)ɣčy "yaycı" (Тұй.50)  žaz "yaz" (БК.39; МШУ.ІІ.20)  žoq "yok" (Тұй.31; КЧ.3; Е.48)  ž(o)q(a)ru "yukarı" (Тұй.25)  ž(a)l(a)ŋuš "çıplak" (KЧ.23)  ž(a)l(a)ŋ "yalın, çıplak" (КТ.І.28,29)  ž(a)ŋ(y)l "yanıl" (KT.I.19,IV.6,10; Тұй.26)  žujqa "ince" (Тұй.13)  žoq q(y)š "yok kıl" (БК.25)  žul "yol" (БК.32; МШУ.ІІ.14)  žol "yol" (Тұй.16,23; Е.44; ХТ.V.1)  žurt "yurt" (КТ.І.49)  žory "hızlı yürü" (Тұй. 10,11; О.І.5,6)  ž(a)ša "yap" (Е.36)  žuɣ(a)n "kalın" (Тұй.14) Kelime ortasında  (j) şeklinde okunur:  žyr(a)ja "kuzey (uzak)" (Тон.7,14)  bujruq "Buyruk (қолбасшы)"(KT.IV.1;E.47)  b(a)šl(a)ju "önder edip, öncü edip" (KT.II.8)  ul(a)ju "akraba, aynı yerden" (KT.II.9)  q(a)l(a)jur "düşman olmak" (O.II.3)  q(a)nt(a)j(y)n "nasılca, nasıl" (Тұй.33) Kelime sonunda  işareti "j" şeklinde okunur: t(a)luj "deniz" (KT.IV.3)  um(a)j "Umay" (KT.IV.31)  b(a)j "zengin" (KT.I.29) qunč(u)j "hança" (KT.I.20)  qut(a)j "ipek" (БК.IV.11)

706

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

 quš(u)j "Kuşuy (yer ismi)" (XT.X.3)  (ž).  kelime başında "ž" şeklinde okunur.  işareti sadece Аltay Sayan (V-VI. yy.) Оrhon, Yenisey yazılarının hepsinde (İskit, Hunnu) bulunur. Boy damgası şeklinde de rastlanır (bk. Tablo 1). Bunlara göre Eski Türk yazısı örneklerinin hepsinde bu fonemin bulunduğunu söylemek mümkündür. Kelime başında (anlaut):  žig(en)-čor "Jiyen-çor (insan ismi)" (КЧ.26)  žig(i)rmi "yirmi" (KT.III.13;KЧ.18)  žigr(e)n "renk ismi" (КЧ.15,21)  žük(ü)n "yükün, baş eğ" (KT.I.18)  žel "yel" (Тұй.26,27,34,52)  žez(e)k "kale" (KT.I.33)  žüg(ü)r "koş" (Тұй.52,54; КТ.І.24)  kelime ortasında "j" şeklinde okunur:  kej(i)k "geyik" (Тұй.8; Е.28)  k(e)jre "Кеrülen (nehir)" (МШУ.6,7,18)  t(i)j(i)n "diyeyim" (KT.I.25)  ig(i)d(e)jin "iyilik yapayım" (KT.II.2,15). Bu konu, Eski Türk yazı dilinin fonetiği için ilk defa ortaya atılan zor ve çetrefilli bir konudur. Sadece Eski Türkçe "ž (ж)" fonemine geniş bir araştırma yaparak monografi çalışmasını yapmak mümkündür. İncelediğimiz konunun geniş olmasından dolayı, meseleyi gün ışığına çıkararak daha sonra yapılacak araştırmacılara bırakmayı uygun gördük. Kısaltmalar DLT: Divanü Lûgat-it-Türk ТT: Türki Tilderi ST: Sovetskaya Tyurkologia

Kaynakça Atalay, B. (1985). Kâşgarlı Mahmud Divanü Lûgat-it-Türk. Ankara: TDK. Babayarov, G. (2007). Drevnetyurkskie Manetı Çaçskogo Oazisa (VI-VIII vv). Taşkent. Bernştam, A. N. (1981). İzbrannıe Trudı po Arhelogii i İstorii Kırgızov i Kırgızstana. Bişkek. Devlet, M. A. (1968). Petroglifı Sayanskaya Morya. Moskva. Devlet, M. A. (1982). Petroglifı na Koçeboi Trope. Moskva. Dorj, D. & Novogradova, E. A. (1975). Petroglifı Mongolii. Ulan-Batur. Gukasyan, V. L. (1981). Ob odnoi drevnetyurkskoi pis’mennosti. Sovetskaya Tyurkologiya. 7684. Gabain. A. (1988). Eski Türkçenin Grameri. Ankara: TDK. Kadırbaev, M. K. & Mar’yaşev, A. N. (1977). Naskal’nıe İzobrajeniya Hrebta Karatau. Almatı. Kubırev, V. D. & Matonkin, E. P. (1992). Petroglifı Altaya. Novosibirsk.

Karjaubay SARTKOJAULI

707

Mu Lin Man, (2007). “Hun Yazıları Hakkında Araştırma”. İpek Yolu Üzerindeki Ulusların Eski Yazilari ve Kültürü. Sijan: Lanjou Universitesi Dunhuan Bilimsel Аrastirma Enstitüsü. 135165. Novogradova, E. A. (1982). V strane Petroglifov i Edel’veysov. Moskva. Novogradova, E. A. (1983). “Drevneyşii Pamyatnik İzobrazitel’nogo İskusstva Vostoçnoi Mongolii”. İstoriya i Kul’turı Tsentral’noi Azii. Novosibirsk. 306-310. Novogradova, E. A. (1984). Mir Petroglifov Mongolii. Moskva. Sartkojaulı, K. (2004). Mongolia Ekspeditsiası. EUU Yazmaları. Oklandnikov, A. P. (1980). Petroglifı Tsentral’noi Azii. Oklandnikov, A. P. (1983). Drevneyşie Petroglifı Arşanxada. Novosibirsk. Oklandnikov, A. P. (1984). Petroglifı Mongolii. Leningrad. Türki Tilderi. (2002). Komisyon. Astana. Tuguşeva, L.Y. (1980). Fragmentı Uygurskoi Versii Biografii Syuan’-Tszana. Şer, Y. A. (1980). Petroglifı Sredney i Tsentral’noi Azii. Moskva.

Tablo 1. Оrta Asya’da korunmuş olan eski  işaretli damgalar İşaretlerin kazındığı yer ismi, kronolojisini № yapmış bilim adamları Аraşan-hada (Моğolistan) (Okladnikov, 1980; Novogradova, 1 1982; 1983).

Dönemi





Меzolit döneminde (MÖ ХІV-VІ. yy. önce) başlayarak bronz dönemini de (MÖ ІІІІІ. yy.lar) kapsamıştır.

Тevş-ula, Batı Moğolistan petroglifler (Моğolistan) 2 (Okladnikov, 1983; 1984).

Bronz dönemi

(Dorj 3 & Novogradova, 1975; Novogradova, 1984).

Demir dönemi

Çin 4 Cümhiriyeti. Inçan, Ulaan şab (Мu lin Маn, 2007).

MÖ ХІV-VІІІ. yy.

Sayan-Altay petroglifleri (Devlet, 1976; 1982). (Kubırev 5 & Matonkin, 1992).

MÖ ХІІ-ІХ yy.

Kazаkistan, Orta Asya petroglifleri (Kadırbaev & 6 Mar’yaşev, 1977), (Şer, 1980). Eski 7 Türk Damgaları (Аltay Sayan ve Moğolistan)

İşaret

  

MÖ Х-XІ. yy.



V-Х. yy.





708

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Tablo 2. Аlfabe şeklinde kullanılan ž (ж) fonemi işaretlerinin kronolojisi №

Мetnin bulunduğu yerin ismi

Yüzyıl

ž (ж) fonemi işaretleri 



I. İskit yazı örneği Esik yazıtında 1 ІI. Hunnu (Syunnu) yazı örneği Sibirya’da 2 Bulgaristan’da 3 Almanyada 4 Övgönti’de bulunan altın bir belge (Моğolistan) 5 III. Orta Asya yazı örneği 6 Аçıktaş’tan bulunan ağaç üzerindeki yazı 7 Sırderya. Kültöbe І ІV. Аltay-sayan yazı örneği

8 Мöndör-soqqan, Biçigt-Bом, Qos-ağaş, İnya, Jalğız-töbe, Qalbaqtas, Таldı-Ayır (Dağlı Аltay)



MÖ І-ІІ. yy. ІІ-V. yy. ІІ-V. yy. І. yy.

  

ІІ-V. yy І-ІV. yy.



 

; V-VІІ. yy. VІ-VІІ. yy.

Don metinlerinde

VІІ-Х. yy.



Кuban metinlerinde

VІІ-Х. yy.

;

VІІ-Х. yy.



VІІ-ХІ. yy.



1 1

VІ. Yenisey metinlerinde 1 Güney Yenisey metinlerinde 1

Yenisey metinlerinde



;

Аrts-Boğda, 9 Del-ula, Qara-manday (Моğolistan) V. Doğu Avrupa runik yazı örneği 0

MÖ VІІІ-ІІІ. yy.



Eski Türk yazı örneği 1 4

Batı Moğolistan

VІ-Х. yy.

Оrhon’un boyunda

VІ-ІХ. yy.

;

1 5 1 Doğu Türkistan metinlerinde

6 1 7

Talas

 ;

VІІ-Х. yy.



VII-X. yy.





HAKÎM ATA (KUL SÜLEYMÂN BAKIRGANÎ) HİKMETLERİ ÜZERİNE Ayşe Gül SERTKAYA Ahmed Yesevî’nin üçüncü halifesi olan Süleymân Bakırganî 582 (1186)’da ölen ve 1 mezarı Akkurgan’da olan 12. yüzyıl şâirlerindendir. Çeşitli kaynaklarda, hikmetlerinde ve poemalarında adı Süleymân, Kul Süleymân, Miskîn Süleymân, Hakîm, Hakîm Süleymân, Hakîm 2 Hvâce, Hakîm Hvâce Süleymân şekillerinde geçiyor. Konuya giriş : Benim Kul Süleyman’a ilgim Moskova Devlet Arşivi, Eski Eserler, 1468, Fonds N 181’de kayıtlı 224 varaktan oluşan bir yazmanın sonunda Kul Süleymân, Aşık Osmân ve Yunıs Emre hikmetlerini okumam ile başladı. Yazmanın ketebe kaydı şöyledir: fi’t-tāriḫ ü toḳuz yüz altmış birde cumādi’l-āḫir ayı-nıÆ toluġunda tamām boldı. iki kitāb-dur. birisi sirācü’l-ḳulūb’dur. birisi şerāyiü’l-aḥkāmdur. el-faḳįr ü’l-ḥaḳįr ādnįş ḥāfıż ibn muḥammed ādnāş ḥāfıż yazdı. çehārşenbe kün tamām boldı. va’l-lāhü a‘lem. meskūken elçi barġanda dosnaḳ turġanda andaḳ bitildi.

Her ne kadar ketebe kaydı Hicrî 961, cumâdi’l-âhir ayınıg toluġı = Milâdî 16 Mayıs 1554 tarihini veriyorsa da bu istinsah tarihidir. Esas metnin en az iki-üç yüz yıl daha eski bir yazmadan zikredilen tarihte kopyalandığı metnin dil özelliklerinden anlaşılmaktadır. Yazmadaki metinlerin dil özellikleri Orta Türkçenin Horezm-Altınordu devresinin dil özellikleridir. Yazmanın 49a-50a ve 55b-64b yaprakları arasında Kul ~ Miskîn Süleymân (Bakırganî), Âşık Osmân ve Yûnıs Emre’nin hece vezni ile söylenmiş çeşitli hacimlerde on altı Hikmet’i ile bir Sâl-nâme bulunmaktadır. Burada Kul Süleymân (Bakırganî)’nin 10, Âşık Osmân’ın 1, Yûnıs Emre’nin 4 ve biri de kime ait olduğu bilinmeyen olmak üzere 16 hikmet bulunmaktadır. Bu 16 3 metni yayına hazırlarken Kul Süleymân ve hikmetleri üzerine araştırma yapmaya başladım. 1. Malzemenin tespiti : Kul Süleymân Hakîm Ata (Bakırganî) Ahmed Yesevî’nin dervişlerinden en önde gelenidir ve onun üçüncü halifesidir. Üstadı Ahmed Yesevî gibi hikmetler yazan Kul Süleymân’ın poemaları ve hikmetleri genellikle Ahmed Yesevî divanlarının arkasında veya çeşitli şiir mecmualarında bulunmaktadır. A) POEMALARI : 4

1. Ahir Zaman Kitabı / Muhammesi (= Takı Aceb Kitabı). E. A. Malov ve Münevver 5 Tekcan tarafından yayımlanmıştır.

Hayatı hakkında bk. Abdurrahman GÜZEL, Süleyman Hakim Ata’nın Bakırgan Kitabı Üzerine Bir İnceleme, Ankara, 2008, s. 64-96. 2 H. F. HOFMANN, Turkish Literature. A Bio-Bibliographical Survey, Part: 1, Vol. 2, A-C, Utrecht, 1969, s. 227-234. 3 Ayşegül SERTKAYA, “Kul Süleyman (Bakırganî) ve Yûnıs Emre hikmetleri”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 39, İstanbul, 2010’da basılmakta. 4 E. A. MALOV, “Ahir Zaman Kitabı. Kniga o poslednem vremeni (ili o konçina mira)”, İzvestiya Obşçestva Arheologii, İstorii i Etnografii Pri İmperatorskom Kazanskom Universitete, 14, 1897/1898, Kazan, 1898, s. 1-96. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 709-720

710

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu 6

2. Hazreti Meryem (Bibi Meryem) Kitabı. S. M. Matveev ve M. Tekcan tarafından yayımlanmıştır. 8 3. Mirâc-nâme. Kemal Eraslan tarafından yayımlanmıştır. 9 4. Küdek-nâme. Önal Kaya tarafından yayımlanmıştır. 10 11 5. Kıssa-i İbrahim. Önal Kaya ve M. Mahur Tulum tarafından yayımlanmıştır. 6. Kıssa-i İsmail. Bakırgan Kitabı’nda yayımlanmıştır. Bu altı poemanın Türkiye Türkçesine aktarılması Prof. Dr. Abdurrahman Güzel tarafından 12 yapılmış ve yayımlanmıştır. 7. Kıssa-i İmam-ı Azam. Münevver Tekcan tarafından yayımlanmıştır.

B) HİKMETLERİ : a) Kul Süleyman hikmetlerinin toplu olarak yayımlandığı ilk şiir mecmuası değerli meslektaşım 14 Münevver Tekcan’ın üzerinde doktora çalışması yaptığı Bakırgan Kitabı’dır. Bakırgan Kitabı Ahmed Yesevî ile onun dervişlerinin hikmetlerini ihtiva eden en 15 meşhur şiir mecmuasıdır ve ilk kez 1857’de olmak üzere bir çok kez yayımlanmıştır. Bakırgan Kitabı’nın Kazan, 1301 (=1884) baskısındaki 142 metinden 36 Hikmet ile 2 Poema (Mi‘râc16 nâme ve Kıssa-i İsmail-nâme) Kul Süleymân’a aittir. (bk. Liste 1)

Münevver TEKCAN, “Hakim Ata’nın Ahir Zaman Kitabı”, Bilig, Sayı 37, Bahar 2006, Ankara, 2006, s. 21-55. 6 S. M. MATVEEV, “Muhammedanskiy razskaz o Sv. Deve Marii”, İzvestiya Obşçestva Arheologii, İstorii i Etnografii Pri İmperatorskom Kazanskom Universitete, 13, 1895/1896, Kazan, 1896, s. 19-34. 7 Münevver TEKCAN, “Hazreti Meryem Kitabı”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 32, İstanbul, 2005, s. 185-216. 8 Kemal ERASLAN, “Hakim Ata ve Mirac-nâme’si”, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Ahmet Caferoğlu Özel Sayısı, Sayı 10/1, Ankara, 1979, s. 243-304. 9 Önal KAYA, Kul Süleyman’ın Küdek-nâme’si, Kök, Araştırmalar, II/2, Ankara, 2000, s. 155-167. 10 Önal KAYA, “Süleymān Ḥakim Ata Baḳırġanį ve şiirleri”, Türk Dilleri Araştırmaları, 8, 1998, s. 97102. 11 Mehmet Mahur TULUM, “Yeni bir ‘Hikmetler Mecmuası’ münasebetiyle Yesevî çalışmaları üzerine kısa bir değerlendirme ve İbrahim Kıssası”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXX, İstanbul, 2003, s. 499-516. 12 Abdurrahman GÜZEL, Süleyman Hakim Ata’nın Bakırgan Kitabı Üzerine Bir İnceleme, Ankara, 2008, s.413-457. 13 Münevver TEKCAN, “İmâm-ı Azam Ebû Hanife Kıssası”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15, Konya, 2003, s. 121-168. 14 Münevver TEKCAN, Hakim Ata ve Bakırgan Kitabı, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türk Dili Bilim Dalı Doktora Tezi (Danışman: Kemal Eraslan), Konya, 1997, s. LXXVI+316 s. 15 Son yayını için bk. F. Z. YAHİN, Borıngı Ədǝbiyat. Bakırgani hǝm Mǝclisi Əsǝrlǝre, Kazan, 2009, s. 1146. 16 R. Rahmeti Arat Bakırgan Kitabı’nın başka bir baskısına dayanarak bu sayıları 124 metinden 44’ü olarak söylüyor. R. Rahmeti ARAT, “Hakim Ata”, İslâm Ansiklopedisi, 5/1, s. 101b-103b.

Ayşe Gül SERTKAYA

711

b) Önal Kaya, Süleymân Bakırganî’nin Türkiye’deki çeşitli yazmalarda ve yurt dışındaki 18 çeşitli basmalarda tespit ettiği manzumelerden mükerrer olmayan 36 Hikmet ve 1 19 poemasını iki ayrı makalede yayımlamıştır. (bk. Liste 2) c)

Ayşegül Sertkaya bir mecmuanın sonunda tespit ettiği 11 Hikmeti yayımlamaktadır.

d) Kemal Eraslan makalesinde dört şiir mecmuasında tespit ettiği hikmetlerden Bakırgan Kitabı, Önal Kaya yayınları ve Ayşegül Sertkaya yayınında geçmeyen 14 hikmeti 22 yayımlamaktadır. e)

Çeşitli ülkelerde bulunan yazmalardaki metinler : 1) Özbekistan yazmaları : a) Özbekistan Fanlar Akademiyası, Ebû Reyhan Beyruni adına Şarkşinaslık Institutı, no 5716’da kayıtlı olan mecmuanın ilk bölümünde Yesevi manzumeleri ikinci bölümünde 24 ise Kul Süleyman manzumeleri yer almaktadır. ´ Bu yazmanın 225b-269b varakları arasında geçen Kul Süleyman hikmetlerinin sayısı 41 tanedir. Bu 41 hikmetten 3’ü daha önceki yayınlarda geçmektedir. 38 hikmet ise ilk defa geçmektedir. b) Özbekistan Fanlar Akademiyası, Ebû Reyhan Beyruni adına Şarkşinaslık Institutı, no 3764’de kayıtlı olan mecmua Yesevî ve dervişlerinin şiirlerini ihtiva etmektedir. Metinlerin transkripsiyonuna devam etmekteyim. c) Özbekistan Fanlar Akademiyası, Ebû Reyhan Beyruni adına Şarkşinaslık İnstitutı, Inv. 12246, no 289’da olan iki mecmua Yesevî ve dervişlerinin şiirlerini ihtiva etmektedir. Metinlerin transkripsiyonuna devam etmekteyim. 2) Türkmenistan yazmaları :

Türkmenistan Mahdum Gulı İnstitutı Numara 1869, 3269, 3314, 4106, 5390, 5930’da kayıtlı yazmalardan Gözel AMANGULİYEVA tarafından hazırlanan henüz yayımlanmamış edisyon kritik metinde 192 hikmet ile Ahir zaman muhammesi, Mi‘rac-nâme, Bibi Meryem

Dil ve Tarih-Coğrafya Kütüphanesi, Elyazmaları Bölümü, MOI 1096 (21 manzume), İSI 746 (3 manzume), İstanbul, Millet Kütüphanesi, Ali Emiri, Manzum Eserler, No 16 ve 17 (8 manzume). 18 İ. HAKKUL-S. REFİEDDİN, Süleyman Bakırganiy. Bakırgan Kitabı, Taşkent 1991, (5 manzume), Resul Muhammed Aşurbayoğlu ABDÜŞÜKÜROV, Ahmed Yeseviy. Divan-ı Hikmet, Taşkent 1992 (1 manzume), Anna ÖVEZOV, Medinede Muhammed Türkistanda Hoca Ahmed, Yesevi Hikmetler, Moskova 1992, (5 manzume). 19 Önal KAYA, “Süleymān Ḥakim Ata Baḳırġanį ve şiirleri”, Türk Dilleri Araştırmaları, 8, 1998, s. 73209; Önal KAYA, “Süleymān Ḥakim Ata Baḳırġanį ve şiirleri -II”, Türkiyat Araştırmaları, s. 325-348. 20 Ayşe Gül SERTKAYA, “Kul Süleymân (Bakırgani) ve Yunıs Emre Hikmetleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXXIX’da yayımlanmaktadır. 21 İstanbul Üniversite Kütüphanesi nüshası, Türk Dil Kurumu Kütüphanesi nüshası, Ahmed Caferoğlu nüshası ve Arslan Bab nüshası. 22 Kemal ERASLAN, “Çeşitli şiir mecmualarında Kul Süleyman Hikmetleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XLI’de yayımlanmaktadır. 23 H. F. HOFMAN, Turkish Literature. A Bio-Bibliographical Survey, Part: 1, Vol. 2, A-C, Utrecht, 1969, s. 227-234. 24 Maryam EŞMUHAMMEDOVA, Devâni Hikmet’ning Yıgma-Kıyasıy Metni, Taşkent, 2008, s. 6.

712

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

kıssası, İsmayil-ning kıssası, İmam-i Azam kıssası başlıkları altında 5 Poema olmak üzere 197 manzume yer almaktadır. 3) Tataristan yazması : Kazan Devlet Üniversitesi, No T 1715’te kayıtlı Hikmet-i Hakîm başlıklı 55 varaklık yazmada Kul Süleyman hikmetleri geçmektedir. Metinlerin transkripsiyonuna devam etmekteyim. 4) Başkurdistan yazmaları : Başkurdistan’da Kul Süleymân manzumelerini ihtiva eden iki küçük hacimli yazma bulunmaktadır.25 a) [13. 89a 35] Hiikmet-i Hakîm (25 varak). b) [27. 1a-22 14] Hikmet-i Kul Süleyman (15 varak). Metinlerin transkripsiyonuna devam etmekteyim. 2. İşlenen malzemenin değerlendirilmesi : a) Bakırgan Kitabı’nda 36 Hikmet ve iki Poema yayımlanmıştır. b) 36 Hikmet ve 1 Poema Önal Kaya tarafından iki makalesinde yayımlanmıştır. İlk makaledeki 6 Hikmet (6., 11., 14., 22., 22. ve 29. hikmetler) ile ikinci makaledeki 5 Hikmet (30., 32., 33., 35. ve 36 Hikmetler) Bakırgan Kitabı’nda da geçmektedir. Önal Kaya Bakırgan Kitabı’nda geçmeyen 26 Hikmet yayımlamış olmaktadır. Bakırgan Kitabı’ndakilerle birlikte yayımlanan Hikmet sayısı 64’e yükselmektedir. c)

Ayşe Gül Sertkaya makalesinde 11 hikmet yayımlamaktadır. Bu hikmetlerden ikisi (6. ve 9. hikmetler) hem Bakırgan Kitabı, hem Önal Kaya yayımında, biri ise (8. hikmet) sadece Önal Kaya yayımında geçmektedir. Ayşe Gül Sertkaya Bakırgan Kitabı’nda geçmeyen 8 Hikmet yayımlamış olmaktadır. Böylece yayımlanan Hikmet sayısı da 72’e yükselmektedir.

ç)

Kemal Eraslan makalesinde daha önceki yayımlarda yer almayan yayımlamaktadır. Böylece yayımlanan hikmet sayısı 86’e yükselmektedir.

Hikmet

d) Özbekistan yazmalarının ilkinin transkripsiyonunu bitirmiş bulunuyorum. 5716 numaralı bu yazmanın 225b-269b varakları arasında 41 Kul Süleyman hikmeti yer almaktadır. Bu 41 hikmetten 3’ü daha önceki yayınlarda geçmektedir. İlk defa geçen 38 hikmet ile hikmet sayısı 124’e yükselmektedir. e)

Yesevî ve dervişlerinin şiirlerini ihtiva eden Tataristan yazmasının transkripsiyonuna devam ediyorum. İlk tespitime göre burada da 30 kadar mükerrer olmayan hikmet bulunmaktadır. Böylece Kul Süleyman hikmetlerinin sayısı takriben 150’yi aşmış olmaktadır.

Türkmenistan’da bulunan beş yazmada geçen 192 hikmetten mükerrer olmayan 124 hikmet ile Kul Süleyman hikmetlerinin sayısı 274’e yükselmiş bulunmaktadır.

Başkırdistan’da bulunan iki yazma üzerinde henüz bir çalışma yapmadım.

Ramil Mahmutoviç BULGAKOV, Opisaniye Vostoçnıh Rukopisey Instituta Istorii, Yazıka i Literaturı =Tarih, Tel Hem Ezebiyat Institutunın Şerki Kulyazmaları Tasvirlamahı, Öfö, 2002, s. 47-48.

Ayşe Gül SERTKAYA

713

Çalışmamı iki ciltte yayımlamak istiyorum. Tesbit ettiğim 150 civarındaki Kul Süleyman hikmetlerini birinci cilt olarak yayımlamayı plânladım. Türkmenistan ile Başkırdistan yazmalarında bulunan metinleri ise ikinci ciltte yayımlamayı düşünüyorum. Sonuç olarak Türkiye dışındaki kütüphanelerde bulunan Yesevî divanları, Kul Süleyman yazmaları ve şiir mecmualarının taranması ile Kul Süleyman’a ait hikmetlerin sayısının artacağı muhakkaktır. Böyle bir çalışmayla da Ahmed Yesevî’nin üçüncü halifesi olan Kul Süleymân’ın hikmetleri çeşitli şiir mecmualarındaki yerlerinden gün ışığına çıkmış ve okuyucusu ile buluşmuş olacaktır.

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

714

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

EKLER 1. BAKIRGAN KİTABI, Kazan, 1301 (= 1884) muhtevası (20 şâir, 143 şiir) Behbûdî 1 Beyzâ 1 Fakîrî 2 Garîbî 1 Gazalî 1 Gedâyî 1 Huda(y)dâd 5 İkânî 19 Kâsım 1 Meşreb 10 Kul Nesîmî 1 Racî 1 Sabî 1 Şems, Şemseddîn, Şems-i Özkendî 24 Kul S ü l e y m â n 38 Kul Şerîfî 5 Şühûdî 1 Tufeylî 1 Kul Ubeydî 12 Ahmed-i Yesevî 13 Şâiri bilinmeyen 4 TOPLAM 143 şiir

2. BAKIRGAN KİTABI’NDAKİ KUL SÜLEYMAN HİKMETLERİ (38 Hikmet) Kafiye sırası Bakırgan Kitabı 1 2 3 4 5 6

XXV LVII LXII CXLI CXLII XXI

ne ḫoş tatlıġ ḥaḳ yādı

seḥer vaḳtı bolġanda

baldın süçük hū atı

seḥer vaḳtı bolġanda

mėn ol ėrni mü’mįn dėr mėn

bėş vaḳt namāz ḳılur bolsa

salat ḳāmet ünin ėştip

cemā‘atke kėlür bolsa

bu dünyādın kim kėçkey

arada ‘ışḳ bolmasa

uçmāḥ ḳapġın kim açḳay

arada ‘ışḳ bolmasa

ol bir ü bar u ėrklig

körklüg naẓar ḳıldı yā

muṣṭafâ-nı özrüpen

bizni ümmet ḳıldı yā

keliÆ dostlar bu dünyā

kėçdi āḫir boldı yā

tutdı eren himmeti

bir sözüm yād kėldi yā

ėski usḳu börküm bar

sarıḳ sarsıḳ körtem bar

şeyḫım otunġa ızsa

barmasḳa ne ėrkim bar

Ayşe Gül SERTKAYA

715

menim bu köÆlüm-nüÆ āzārı bar yaratken mevlâm-ġa yazarı bar

8 9

XVIII XIX

uçmāḥ tamuġ ögnişür

ögünmekde ma‘nį bar

tamuġ aytur mėn bay men

mėnde fir‘avn hāmān bar

tevbe ḳılıp haḳḳa yaÆan ‘āşıḳlarġa uçmāḥ içre tört arıḳda ‘işreti bar

LII

nefsim aytur bu bėş künlük tiriglikke bu dünyāda baġ bostān ėteyin der

XXIII

meniÆ cānım seniÆ ‘ışḳıÆ biledür tenim ‘āciz velį cānım öledür

12 13 14

LV XXII LXIV

yol başıġa kelipen

yolın sorġan dervįşler

‘uḳbâ ḥaberin ėştip

yolġa kirgen dervįşler

ey dostlarım ölsem mėn

bilmen ki ḥālım ne bolur

kirsem ü yatsam bu gūrde

bilmen ḥalım ne bolur

ma‘rifet-niÆ deryāsında ġavvās bolup muḥabbet-niÆ gevherlerin alġum kelür

muÆlanupan niyāz birlen seḥer vaḳtın yıġlayupan közde yaşım saçḳum kelür

LXII

kirdim men tarikat-nıÆ bāzārıġa bahāsız rahıtlarnı alsa bolmas

XLV

seniÆ derdiÆ maÆa dermāndın artuḳ saÆa ḳul bolduġum sulṭāndın artuḳ

XLVIII

kimge vefā ḳıldı bu fānį dünyā bizge taḳı sizge vefā ḳılġusı yoḳ

XLIX

cem‘iyyetke uġrapan āgāz bolsa ẓāhir bāṭın ḥāżır bolmış kerek

20 21 22

LVI XXVI XLVI

ṣubḥ-ı ṣādıḳ taÆ atdı

munça yatıp neÆ bitdi

ḥaḳnıÆ fermānı yetdi

ḳopmaḳ kerek dostlarım

raḥmān atlıḳ raḥmıÆdın

ümmįdlik mėn allāhım

ḳahhār atlıḳ ḳahrıÆdın

ḳorḳunçluḳ mėn allāhım

ey ‘aziz ādemį oġlı dįn izisi dįniÆniÆ asbābını ḳurmaz mu sen

LIII

seḥerlerde uyġanupan ẕikir alġıl ölümni fikir ėtüpen köÆül tėrgil

LXI

ḳaçan bolġay viṣālıÆ

cemālıÆnı körsem men

manṣūr yaÆlıġ bolupan

dārda meclis ḳursam men

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

716

XLVII

‘ayşım hūşum ma‘ṣiyetim cümle tanıp bolġay mu men yā rab seni tilesem men

XVII

örteneyin ḫoş tıÆlaÆız eyā dostlar on sekkiz miÆ ‘ālem faḫrı resūl üçün

LXIII

dostlarımız zamānemiz yavuḳ kėldi tersâ cuhūd bį-dįn kāfir ėlge toldı

ṭūr-ı sįnā taġına aşıp mūsâ ḥaḳġa ‘āşıḳ bolup dįdār ḳoldı körüÆ

LVIII

biliÆ dostlar neçe kėçdi neçe ḳaldı ne bolġusın ne kėlgüsin bilgen bar mu

30 31

XXIV LI

mü’mįn ḳul-lar iÆreyü

ḥaḳ yādını ḳoyar mu?

tün kün rab-nıÆ åenāsın

aytıp hergiz toyar mu?

būstānlar yaratmış ol iẕim sübḥān anı sekkiz įmānlı ḳul kirsün teyü

32 33 34 35 36 37 38

Yayın sırası 1

XLIV XLIII LIX XXVIII LIV I XXVIII

ėrenler mahfelinde

nūr yaġar ṣoḥbetinde

ne tilese ol bolur

dervişler ṣoḥbetinde

muÆluġ ‘āciz boldum men

nefsni özdin yuldum men

istedügim buldum men

dervişlerniÆ içinde

allāh allāh u bismi’l-lāh

zerre yazuḳ ḳalmaz v’allāh

iblįs aytur dėme allāh

mėn aytur mėn ma‘āza’l-lāh

‘āşıḳ bolur ol kişi

tėgse ‘ışḳnıÆ sāyesi

renc ü miḥnet birle ol

‘āşıḳġa ‘ışḳ dāyesi

yā rabbenā sen kėçürgil

mėn ‘āsîniÆ günāhını

yarlıġayu bėrgil maÆa

āḫiretniÆ penāhını

baḳırġandın sefer ḳılsam

tavaf ḳılġālı ka‘beni

barıp rükne yüzüm sürsem

körüp ḥannānnı mennānnı

sübḥān izim özidür

ol muṣṭafâ buyurdı

babam arslan tėgürdi

şeyḫim aḥmed yesevį

3. ÖNAL KAYA NEŞİRLERİ Bakırgan Kitabı iÆregil ‘āşıḳ seḥerde ol viṣāl-i yār üçün vālih dįvāne bolġıl leẕẕet-i dįdār üçün

eyā dostlar ibrāhįm-niÆ ḳıṣṣasını beyān eyley ḳulaḳ salıÆ dostlarım a

Ayşe Gül SERTKAYA

717

‘ālimler ‘ilmi birle boldı ‘azįz cāhiller cehli birlen ḳaldı ‘āciz

ḥaḳ ta‘ālâ ‘azrāyilġa fermān ḳılsa melekü’l-mevt cān alġalı ḳarşu kėlse

lā-mekānda yėr yaratdı uġan ḳādir ḥaḳ fermānın tutmaġanlar kirsün teyü

23 - LIII

seḥerde oyġanupan ẕikrin alġıl ölümni yād ḳılupan köÆül bėrgil ādemį ġāfil ėrür bilmes başıġa ne kėlür

taÆlaġı künni saġınmas kün-be-kün dėp iş ḳılur 8

kėter mėn dėp yol başıġa kėlip yörgil melekü’l-mevt kėlse furṣat bėrmes ėrmiş

öz nūrıdın yaratıptur muḥammedni sėvgen üçün anı maḥbūb ḳılmadı mu

tecellį-niÆ maḳāmında asru uluġ ol maḳāmda ḥaḳ dįdārı ḳılur tulū‘

30 -XXIV

12 13 14

3 -LXII

15 16 17 18 19 20

33 - XLIII

mü’mįn ḳul-lar yıġlayu

ḥaḳ yādını ḳoyar mu?

tün kün ḥaḳ-nıÆ åenāsın

aytıp hergiz tuyar mu?

uşbu demniÆ ḳıymetin

bilsek kėrek dostlarım

ḥażretiġa köp şükür

ḳılsek kėrek dostlarım

iÆreyü iÆreyü

mecnūn tilbe boldum mėn

ārām ḳarār ḳılmayın

įmān ‘aṭā ḳıldım mėn

bu dünyādın kim kėçkey

arada ‘ışḳ bolmasa

uçmāḥ ḳapuġın kim açḳay

arada ‘ışḳ bolmasa

uşbu ‘ışḳ-nıÆ şarābın

içdük el-ḥamdü li’l-lāh

minüp ‘ışḳ-nıÆ burāḳın

yildük el-ḥamdü li’l-lāh

muḥįb ḳullar maḥbūbın

ḳoldı seḥer vaḳtında

ḳoldı ėrse haḳįḳat

boldı seḥer vaḳtında

ḳamuġ ‘ālem yaratḳan

ḳādir vāhid aḥad sėn

oġluÆ ḳızıÆ ciftüÆ yoḳ

ferd aḥad ṣāmed sėn

allāh taÆrım dānedur

ka‘be bünyād-hānadur

her kim sırnı bilmes sen

ḥayvān-ı nefs-hānadur

yol başında olturup

yolnı sorġan dervişler

‘uḳbâ sözin ėşitip

yolga kirgen dervişler

muÆluġ ‘āciz boldum mėn

nefsni özdin yuldum mėn

istedükim buldum mėn

dervişlerniÆ içinde

718

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

21 22

8 - XVIII

23 24

mü’mįnler ḫālıḳ ṣan’atın

köriÆ cihān içinde

nėçük tüzmiş ‘ālem-ni

kevn mekān içinde

uçmāḥ tamuġ ükneşür

ükneşmekde nėler bar

tamuġ aytur mėn bay men

mende fir‘avn hāmān bar

baġlu yollar açıldı

şeyyed allāh yā muḥammad

kelgey ḳapuġḳa ḳullar

şeyyed allāh yā muḥammad

kim oḳusa bu ḳur’ān

raḥmet aÆa fir‘āvān

uçmaḳ içre ḫırāmān

yarı anda bu ḳur’ān

raḥmetiÆ-din ülüş bėrdi mevlâm bizge seni hvālab ‘aṭā ḳılıp įmān saÆa

‘ārif ḳullar ḥaber bėrdi ḥaḳįḳatdin allāh tėyü heme ẕikrin aytıÆ dostlar

ma‘ṣiyetning zengārını baġlap köÆül allāh yādı ol zengārnı açar dostlar

28 29

38 - XXVIII

BK 34 - LIX

31 32 33

BK 1 - XXV BK 32 - XLIV

34 35 36 37

BK 24 - LXI BK 21 - XXVI

eyā ādem ne üçün

ġaflet tonın gėyer sėn

maġrūr bolup dünyāġa

ḥaḳ fermānın koyar sėn

sübhān egem ėndürdi

ḥaḳ muṣṭafâ buyurdı

arslan bābke tėgürdi

şeyḫ aḥmed yesevį

cān u dilde allāh dėsem

zerre yazuḳ ḳalmaz vallāh

iblįs aytur deme allāh

mėn aytur mėn ma‘āẕallāh

yaratulduḳ yezdān-ġa

yādım allāh allāh hū

ḳıldım tevbe ḥaḳįḳat

ayttım allāh allāh hū

turġıl bir dem hū digil

seḥer vaḳtı bolġanda

Allāh yādını ayġıl

seḥer vaḳtı bolġanda

erenler cemāl körer

dervįşler ṣoḥbetide

ne tilese ol bolur

dervįşler ṣoḥbetide

köriÆ ḳuş-ı isḥāḳnı

rāz aytadur rezzāḳ-nı

körüp tur dūzaḫnı

kėlmes kėçe uyḳusı

ḳaçan bolġay visāli

ḥaḳ cemālıÆ körsem mėn

manṣūr yaÆlıġ boluban

dārda meclis ḳursam mėn

rahmān atlıḳ rahmımdın

ümmidlig mėn allāhım

ḳahhār atlıḳ ḳahrıÆdın

ḳorḳunçluġ mėn allāhım

ölmek içün ḳayġurmaÆız

bizdin burunġılar ḳanı

ikki cihanıÆ serveri

peyġamber-i mürsel ḳanı

Ayşe Gül SERTKAYA

719

4. AYŞE GÜL SERTKAYA NEŞRİ 1

ādem{į} peyġāmber ‘aleyhi’s-selām bu dünyā kim erse vefā ḳılmadı

bāḳį {nė} ėrmiş bu dünyā

fānį durur keçküsi

nice tėlim yaşasaÆ

āḫir ‘ömrüÆ keçküsi

uyana miskįn uyana

gel allāha dön allāha

aḫį derdüñ ziyāne hāy

gel allāh {hāy} dön allāh allāh

elim ṣundum muṣḥaf-ġa

dervįş-ler ehl-i ṣafā

dervįş-lerniÆ serveri

dost muḥammed muṣṭafâ

hey yārānlar gelüñ beri

ẕikr ėdelüm ol allāhı

ölmiş cānlar olsun tiri

ẕikr ėdelüm ol allāhı

BK 34 - LIX

allāh allāh teyem allāh

ẕerre yazuḳ ḳalmaz v’allāh

ÖK - 30

iblįs aytur tėme allāh

men aytur men ma‘āza’l-lāh

sen sėn dünyā sėn dünyā

kimge vefā ḳılġan sėn

ḳutluḳ ḥabįb resūl-nı

yer ḳoynıġa alġan sėn

uşbu ‘ışḳ-nıÆ şarābın

içtük elḥamdüli’l-lāh

mindük ‘ışḳ-nıÆ wurāın

yildük elḥamdüli’l-lāh

BK 8 - XVIII

uçtmaḥ tamuġ ögnüşür

ögnüşmekde ziyān bar

ÖK - 22

tamuġ aytur men artuḳ

mende fir‘avn hāmān bar

dādnı kim ḳolayın

fermān ḳılġan allāh sen

pādşāhlarnı ḫōr ḳılıp

dermān ḳılġan allāh sen

aldanıp nefs ü hevāġa

uşbu şeyṭān ādemį

öz özin tamuġ otına

özin atḳan ādemį

3 4 5 6 7 8 9

ÖK - 15

10 11

5. KEMAL ERASLAN NEŞRİ 1

ṭarįḳat(da) ḳuruḳ da‘vâ ḳılmaḳ muḥāl yėtmiş maḳām riyāżetin bilmegünçe

Ḳādir bizni yarattı ḳudret birlen bi-ḥamdi’llāh ḳudretini bildim muna

ḥaḳ yādını köÆül içre cā ḳılmasa özdin kėtip ḫalḳġa tegi pā bolmasa

mücāhede müşāhede körgen ‘āşıḳ serāserį ledün ‘ilmin bilip sözler

‘āsįlıḳ ḳıldım telim Ḳādirimġa vaḳtı boldı ėmdi tevbe ḳılġum kėlür

720

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Ḳādir Mevlâm ḳudretidin ibret alıp köni yolġa köÆlüm baġlap kirgüm kėlür

ḳayu yerde ‘azįzlerniÆ cem‘i bolsa uşal yerde ḥāl ‘ilmini ayġum kėlür

‫ اﻟﻴﻒ‬Allāh aÆlaÆ ėmdi bu sözimni ‫ ب‬başıḳa nė kėlgü sėni biliÆ dostlar

yaratḳan birü barım izim cebbārım ėsen ėrkin öz ilimġa barġum mu kin

yaratılduḳ Yezdan’ġa yādım Allāh Allāh Hū ḳıldım tevbe ḥaḳįḳat aytdım Allāh Allāh Hū

evvel Ādem Şāfį’ge arıġ Mürsel Nebį’ge andın soÆra ‘ālimge kėlgen ölüm ėmes mü

aytayın men dostlarım ḫoş tıÆlaÆız bismillāh müselmān kim kāfir kim ayırġuçı bismillāh

Deyyān atlıġ melek TeÆri rūzį ḳıldı ḳutluġ bolsun uşbu Ḳur’ān ėmdi bizge

Allāh digen bendeniÆ üni ‘Arşke yeter e ġāfil bolmaÆ mü’minler ‘ömrüÆ yol dėk öter e

ESKİ TÜRKÇE’DE “MIZRAK” ANLAMINA GELEN KELİME [süÆ(ü)g] MÜ, YOKSA süÆg(ü) ~ süÆü MÜ OKUNMALI? Osman Fikri SERTKAYA 0. Köktürk harfleri Vilhelm Thomsen tarafından 25 Kasım 1893 gecesi çözüldü ve 15 Aralık 1893 günü de dünyaya ilân edildi. Metinlerin ilk neşri ise zamanımızdan 115 yıl önce, Wilhelm Radloff tarafından yapıldı. Yayımda öncelik almak için 1895 yılında alelacele yapılan Wilhelm Radloff neşri bu yüzden bir çok okuma ve anlama hataları içermektedir. Bu hatalardan bir çoğu bugüne kadar çeşitli araştırıcılar tarafından düzeltilmiştir. Ancak hâlâ üzerinde düşünülmesi gereken okuyuşlar ve metin açıklamaları bulunmaktadır. Bunlardan birisi de bir savaş âleti olan “mızrak”ın Eski Türkçe’deki okunuşudur. I.

Eski Türk filolojisi ile uğraşan filologlar Köl Tigin yazıtının Doğu yüzünün 1.-30. satırlarının Bilge Kagan yazıtının Doğu yüzündeki 1.-24. satırlarda küçük farklarla ayrılan aynı metin olduğunu bilirler. Bu paralel metinlerde Köl Tigin, Doğu yüzü, 35. satırdaki ImTBXÖhÖs S2ẄSG2B1T1MY ibaresinde XÖhÖs S2ẄSẄG2 süÆüg imlâsı ile yazılan kelimenin Bilge Kağan, Doğu yüzü, 27. satırdaki paralel şekli olan ImTBXHÖs S2ẄSG2B1T1MY ibaresinde XHÖs S2ẄSG2 süÆ(ü)g imlâsı ile yazılması hep dikkatimi çekmiştir.

Bu çift imlâlı duruma Köl Tigin, Doğu yüzü, 27. satırdaki nÖ|Ö ẄÇẄN2 üçün, Bilge Kagan, Doğu yüzü 22. satırdaki n|Ö ẄÇN2 üç(ü)n örneğini de ekleyebiliriz. Tarih içerisinde başka bir metnin bir cümlesinde veya başka bir Türk lehçesinde geçmeyen süÆüg şekli Türkçedeki tek örnek hapax legomenon olarak önümüzde duruyor. O zaman da Köl Tigin yazıtında geçen süÆüg kelimesini başka türlü açıklamak, sözgelimi süÆü-g şeklinde ayırmak imkânı doğuyor. Kelimenin geçtiği ibâre süÆü-g b(at(ı)m-ı ḳ(a)r(ı)ġ sök(ü)p(e)n ... (KT D35; BK D27) “(bir) süngü-nün batım-ı (kadar derinliği olan) karı çiğneyerek ...” şeklinde düşünüldüğünde -Æ > -ġ değişmesi ile -ġ/-g ekini Eski Türkçedeki ikinci tip genitif eki olarak düşünmek imkânı doğar. S. Çağatay1 ile T. Tekin2 bu konu ile ilgili birinci örneği, A. N. Kononov3 ise iki örneği, birinci ve ikinci örnekleri, zikrediyor. T. Tekin ikinci örnekteki -ġ sesini de genitif eki yerine akuzatif eki olarak açıklıyor ve (a)dġ(ı)r(ı)ġ kelimesini “aygırını” şeklinde çeviriyor.4 Oysa burada “Bayırku’nun ak aygırının uyluğu” şeklinde zincirleme bir isim tamlaması var. Ben -g genitif eki ile ilgili dört örnek tespit ettim:

Saadet Çağatay, Türkçede ñ ~ ġ sesine dair”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1954, Ankara, 1954, s. 15. 2 T. Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968, s. 126-127, § 2; Talat Tekin, Orhon Türkçesi Grameri, Ankara, 2000, s. 108, § 257. 3 A. N. Kononov, Grammatika Yazıka Tyurkskih Runiçeskih Pamyatnikov , Leningrad, 1980, s. 161, § 292. 4 Talat Tekin, Orhon Türkçesi Grameri, Ankara, 2000, s. 108, § 256. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 721-725

722

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

türük bodun-u-ġ at-ı kü-si yoḳ bolmazun tiyin (KT D 25 = BK D20-21) “Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye”

b(a)y(ı)rḳu-niÆ (a)ḳ (a)dġ(ı)r-(ı)-ġ udl(u)ḳ-i-n sıyu urtı (KT D 36) “Bayırku’nun ak aygır-ı-nın uyluk-ı-nı kırdı”

til-ı-ġ sab-ı-ġ alı olur! (Tun. 32) “haberci-nin söz-ü-nü alarak otur!”

ḳ(a)rl(u)ḳ-ı-ġ t(a)b(a)r-ı-n (a)l(ı)p ... b(a)rm(ı)ş (ŞU G 5) “Karluk-u-n tavar-ı-n-ı alıp ... gitmiş”

Bilindiği gibi belirtili isim tamlamasında isim + genitif eki isim+iyelik eki olmak üzere dört unsur yer alır. İsim

yardımcı ses

genitif eki

isim

iyelik eki

türük bodun

kü

(a)ḳ (a)dġ(ı)r

udl()uḳ

til

sab

ḳ(a)rl(u)ḳ

t(a)b(a)r

II. Köl Tigin D 25’deki örneğinde -ġ genitif ekinden önce -ü- sesinin yazılması, buna karşılık aynı kelimenin Bilge Kağan D 27’de geçen örneğinde -ü- sesinin yazılmaması, kelimenin Köl Tigin D 36’da geçen ikinci örneği ile Tunyukuk 32’de geçen üçüncü örneğini başka türlü okumamız imkânını sağlıyor. Madem ki kelime ek aldığı zaman BK D 27’de görüldüğü gibi ekten önceki ünlü yazılmayabiliyor, o zaman ikinci ve üçüncü örneklerde yazılmayan bu ünlüyü okumak gerekmiyor mu? Wilhelm Radloff, 1895 yılında Köl Tigin Doğu 23. satır = Bilge Kağan Doğu 19. satırda geçen örneği şöyle transliterasyon ve transkripsiyonlamıştır5: GLKRY

NJK

plk

AFY

idtl

y(a)r(a)ḳl(ı)ġ

ḳ(a)nt(a)n

k(e)l(i)p

y(a)Ĺa

(i)ltti?

glgHÜs

NJK

nplk

ErÜs

idtl

söÆ(ü)gl(ü)g

ḳ(a)nt(a)n

k(e)l(i)p(e)n

söre

(i)ltti?

T. Tekin ise bu paralel cümleleri şöyle okumuştu.6 yaraḳlıġ ḳantın kelip yaĹa eltdi? süŋüglüg ḳantın kelipen süre eltdi? Bu güne kadarki nâşirler tarafından söÆ(ü)gl(ü)g, süÆ(ü)gl(ü)g vs gibi şekillerde okunan kelime “iki konsonant arasında aslî ünlünün yazılmaması” kuralına uyularak başka türlü de okunabilir. Ben Wilhelm Radloff’tan bu güne kadar devam eden glgHÜs

Wilhelm Radloff, Die alttürkische Inschriften der Mongolei , Sankt-Peterburg, 1895, s. 14-16. 6 A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968, s. 234.

Osman Fikri SERTKAYA

723

S2ẄSG2L2G2 süÆ(ü)gl(ü)g okuyuşunu süÆg(ü)l(ü)g şeklinde düzelterek metni yeniden okumak istiyorum. y(a)r(a)ḳl(ı)ġ ḳ(a)nt(ı)n k(e)l(i)p yaĹa (e)ltdi? süÆg(ü)l(ü)g ḳ(a)nt(ı)n k(e)l(i)p(e)n süre (e)ltdi? “Silahlı (düşman) nereden gelerek (seni) püskürttü? Mızraklı (düşman) nereden gelerek (seni) sürdü?” Köktürk yazıtlarındaki -Æ genitif ekli birinci tip şekiller ise şöyledir: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8)

bilge kaganıÆ bodunı (Ongin, A 3) Genitif ekinden sonra tamlayanı -n akuzatif eki ile: kaganıÆın sabın almatın yir sayu bardıg (KT Güney 9) kaganıÆın ermiş barmış edgü elinge kentü yangıltıg, yablak kigürtig (KT İyelik ekinden sonra tamlananı -n akuzatif eki ile: olurupan türk bodunuÆ ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş (KT Doğu 32) köl tiginiÆ altunın kümüşin agısın barımın tört bing yılkısın (KT Güney-Batı) Metinde kısmen tahrip olmuş örnekler: ang ilki tadıkıÆ çornıÆ boz at[ın binip tegdi] (KT Doğu 32) köl tigin bayırkun[ıÆ ak adgır[ın] binip oplayu tegdi (KT, Doğu, 35-36) üçünç yigen silig begiÆ kedimlig torug at[ın binip tegdi] (KT, Doğu 33)

III. Wilhelm Radloff, 1899’da Tunyukuk, I. taş, 27.-28. satırları şöyle transliterasyon ve transkripsiyonlayıp Almancaya çevirmiştir.7 : zm(D)|

: znghÜs

u ..

: zmDSB

: GZKRQ

AKu

Kırk(ı)z(ı)g uka b(a)sd(ı)m(ı)z ... söÆ(ü)g(i)n (a)çt(ı)m(ı)z ... überraschten dort die Kirgisen. Mit den Waffen öfneten wir uns (den Weg) ... T. Tekin ise bu paralel cümleleri şöyle okumuş ve İngilizceye çevirmişti.8 Kırkızıg uka basdımız. [usın ?] süŋügün açtımız. We fell upon the Kirgiz while they were asleep. (We awakened them?) with the lances. Bana göre ilk nâşir W. Radloff9’tan bu yana nghÜs S2ẄSG2N2 söÆ(ü)g(i)n; süÆ(ü)g(ü)n vs gibi şekillerde okunan kelimenin okunuşu da süÆg(ü)n < süÆg(ü)-n şeklinde düzeltilmelidir. Ben metni şöyle okuyup anlıyorum. : zm(D)|

: znghÜs

N(SU)

: zmDSB

AKu

: GZKRQ

ḳırḳ(ı)z(ı)ġ : uḳa b(a)sd(ı)m(ı)z : [us(ı)]n süÆg(ü)n : (a)çt(ı)m(ı)z. “Kırgız’ı uykuda bastık. Uykusunu süngü ile açtık”.

Wilhelm Radloff, Die alttürkische Inschriften der Mongolei , Sankt-Peterburg, 1895, s. 14-16. 8 A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968, s. 251 ve 287. 9 W. Radloff, “Die Inschrift des Tonjukuk”, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Zweite Folge, Sankt-Peterburg, 1899, s. 16-17.

724

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

IV. Göktürk harfli yazıtların imlâ kurallarından birisi de “eğer kelime : ile ayrılmamış ise birlikte yazılan iki kelimenin ilkinin sonundaki aslî ünlünün yazılmayabileceği” kuralıdır. ILBLB : NKRTRBs S2B1R1T1R1K1N1 : B1L1B1L1Y (i)śb(a)r(a) t(a)rk(a)n : b(a)lb(a)lı10 örneğini Ongin yazıtının 4. satırında geçen : RU| : NGmT : ARBs S2B1R1’ : T1MG1N1 : ÇWR1 (i)śb(a)ra : t(a)mg(a)n : çor unvanı ile karşılaştırırsak, yukarıda verdiğimiz kuralın doğru olduğunu görürüz. “Eğer kelime : ile ayrılmamış ise birlikte yazılan iki kelimenin ilkinin sonundaki aslî ünlünün yazılmayabileceği” kuralına bir başka örnek daha vermek istiyorum. Elegest (= Yenisey 10) yazıtında geçen : NKltrÜ¿ K2ẄR2T2L2 K1N1 : körtl(e) k(a)n unvanı bu imlâ kuralı yüzünden yıllar boyu çeşitli kişiler tarafından kürt (i)l k(a)n okunarak “Yenisey Kürtleri” diye hayali bir halk yaratılmaya çalışılmadı mı? Halbuki aynı mezar külliyesinde bulunan ve Türkçe neşri henüz yapılmayan Elegest II (= Yenisey 52) yazıtındaki K2ẄR2T2L2’ : S1N3WN1 : B2N2 : körtle : s(a)Æun : b(e)n : unvanının imlâsı noktalama ile ayrıldığı için ilk kelimenin sonundaki -a sesi yazılmıştır. Sonuç olarak: 1)

Eski Türkçede süÆüg “süngü” şeklinde bir kelimenin olmadığı ortaya çıkıyor.

Bir çok kelimede son ses -ġ/-g düşmesi ile (meselâ: arıġ > arı “temiz”; ḳuruġ > ḳuru “kuru, boş”; örtüg > örtü; süçig > süçi “tatlı” gibi örneklere dayanılarak yapılan süÆüg > süÆü açıklaması da ortadan kalkıyor.

kelimenin en eski örnekleri

a) Köl Tigin, Doğu, 35. satır ÜHÜs S2ẄSẄ süÆü + genitif eki b) Bilge Kağan, Doğu, 27. satır HÜs S2ẄS süÆ(ü) + genitif eki c) Köl Tigin, Doğu 23. = Bilge Kağan, Doğu 19. satır gHÜs süÆg(ü) + l(ü)g eki d) Tunyukuk,1. taş, 32. satırda ngHÜs S2 ẄSG2N2. süÆg(ü) + enstrümantal eki şeklindedir. Kelimenin aynı taşta (Köl Tigin yazıtında) birincisi süÆgü, ikincisi ise süÆü olmak üzere iki ayrı imlâsı tespit edilmiş oluyor. Ancak niçin Köl Tigin’de süÆü, Bilge Kağan da ise süÆ(ü) imlâsı kullanıldı? Bunun sorunun cevabı Göktürk imlâsının bilinmeyen özellikleri arasında yerini almıştır. Bu şekildeki ikili imlâ meÆgü ~ meÆü gibi başka kelimelerde de görülmektedir. V.

Şimdi “süngü” kelimesinin diğer Türk lehçelerdeki şekillerini de görelim:

Süngü kelimesinin tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde geçtiği bütün örnekler Sravnitelnoİstoriçeskaya Grammatika Tyukskih Yazıkov-Leksika adlı sözlükte verilmiştir. 11 Eski Türkçenin Göktürk harfli metinlerindeki örnek Sözlükte süŋüg şeklinde verilmiştir. Bu örneğin bildirimizde açıkladığımız gibi süŋgü şeklinde düzeltilmesi gerekiyor. Kelime Eski Uygur Türkçesinde söngi şeklinde transkripsiyonlanmıştı. Kelimenin TatarBaşkır Türkçesinden tesirinde kalınarak ilk hecede -ö- ile okunduğu anlaşılıyor. Transkripsiyon süngi şeklinde düzeltilmelidir. 10

Edward Tryjarski-Pennti Aalto, “Two old Turkic Monument of Mongolia”, MSFOu, 150, Helsinki, 1975, s. 413-420 (bk. s. 417). 11 Moskova, 1997, s. 569.

Osman Fikri SERTKAYA

725

Kelime Orta Türkçede (Dîvânü Lugâti’t-Türk’te) süngü; Kıpçak Türkçesinde süŋü; Çağatay Türkçesinde süŋgü; Osmanlı Türkçesinde süñü şeklinde kullanılmıştır. Çağdaş Türk lehçelerinden Türkiye Türkçesinde süngü; Türkmen Türkçesinde süngi; Karaçay-Balkar-Kumuk Türkçelerinde süŋŋü; Tatar Başkır Türkçelerinde söŋö ~ söŋgö; KazakKırgız Türkçelerinde süŋgü; Uygur Türkçesinde süŋgüş; Yakut Türkçesinde üŋü; Çuvaş Türkçesinde să nă ~ sönö şekillerinde kullanılmıştır ve kullanılmaktadır.

726

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ORHUN YAZITLARI’NDAKİ BAZI KAVRAMLARI YENİDEN OKUMAK Mustafa SEVER Giriş Türkler; varlıklarını, bütünlüklerini süreğen kılmak, milli birliklerini, niteliklerini arı ve güçlü şekilde sürdürmek için, coğrafî ve siyasî çevrenin de zorlamasıyla, belli özelliklerdeki bir sahada yaşamışlardır. Bozkır olarak adlandırılan bu saha, iklim olarak kışları yağışlı ve oldukça soğuk, yazları ise kuru ve sıcaktır. Yazları su kaynaklarının son derece kıt olduğu bu sahada ancak at ve küçükbaş hayvan beslenebilmektedir. Bu durum, bahar ve güz mevsimlerinde farklı mekânlarda, yaylak ve kışlaklarda bulunmalarını gerektirmiştir. Gerek tabii şartlara karşı, tabiattaki vahşi hayvanların saldırılarına karşı, gerekse çeşitli milletlerin (başta Çin olmak üzere) potansiyel tehditlerine karşı sürekli teyakkuz halinde olmayı da gerektiren bu yaşayış tarzı, aynı zamanda örgütlü olmayı, işbölümünü, dolayısıyla da kurumsallaşmayı zorunlu kılmıştır. Toplumsal yapının sağlıklı işleyebilmesi, bu yapıyı düzenleyici yasalarla mümkün olabilir. Erke sahip olan gücün fikrî yapısı, bu yasaların hangi özelliklerde olacağını belirleyecektir. 630-681 yılları arası Göktürklerin bağımsızlıklarını kaybettiği yıllardır. Anıtlarda bağımsızlığın kaybedilmesinin nedenleri olarak başa geçen kağanların bilgisizliği, milletin kağanına ve devletine karşı görevlerini yerine getirmeyişi ve Çin’in uyguladığı sinsi siyaset gösterilir. Tanrı’nın takdiri kut, küç ve ülüg olarak kendisine “görev” verilen kağan, Tanrı’ya bu yükümlülüğünü layıkıyla yerine getirmek zorundadır. Divitçioğlu’nun verdiği bilgilerden hareketle (1987, s. 69) görevin Tanrı tarafından takdiri, görevin kutsallığını işaret ederken, küç ile savaşçılık, ülüg ile de üretkenlik ve adalet işaret edilir. Kağan, Tanrı’dan aldığı yetkiyi dürüstlükle, adil olarak kullanmalıdır; yoksa Tanrı tarafından cezalandırılır. Bu durum anıtlarda Bilge Kağan dilinden şöyle verilir: “Tengri yarlıkadukın üçün [ö]züm kutum bar üçün kagan olurtum. Kagan olurup yok çıgany budunug kop kubratdım. Çıgany budunug bay kıldım. Az budunug öküş kıldım” (KT G9). (Tanrı buyurduğu için, kendim devletli olduğum için, kağan oturdum. Kağan oturup aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım.). Millet de kut bulmuş/yetkilendirilmiş kağanına karşı yükümlülüklerini yerine getirmelidir; yoksa o da kağansız kalır, dağılır, felaketlerle karşılaşır. Anıtlarda bu mantık silsilesi çerçevesinde bilgiler verilir: “Türk budun tokurkak sen. Asçık tosık ömez sen. Bir todsar asçık ömez sen. Antagıngın üçün igidmiş kaganıngın sabın almatın yir sayu bardıg. Kop anda alkıntıg, arıltıg” (KT G8). (Türk milleti, tokluğun kıymetini bilmezsin. Açlık, tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için, beslemiş olan kağanının sözünü almadan her yere gittin. Hep orada mahvoldun, yok edildin). Millet, “yaşamasının, geleceğe ulaşmasının garantisi olarak tarihî süreçte ortak deneyimleri sonucu ortak belleğinde oluşturduğu, biriktirdiği geleneksel bilgiyi görür. Bu bilgiyi bilmeyen ya da bu bilgiye sırt çevirenler, olası geleceklerinde karşılaşacakları sorunları çözmede çaresiz kalacaklardır” (Sever, 2008, s. 67). Anıtlardaki bilgi bu açıdan değerlendirilmelidir; çünkü zaman, zemin, nesil değişse de her nesil çağında yüz yüze geldiği her durum, olay ve sorunun çözümünde çağının kendisine sunduğu bilgiyi kullanırken tarihî süreç içerisinden süzülüp gelen “miras bilgiyi” de kullanır. Eylemlerini geçmiş ve bugünün bilgileri çerçevesinde Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 727-732

728

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

biçimlendirir; yani, farkında olarak ya da olmayarak bilinçaltındaki bilgilerle güncel bilgilerini birleştirir. Farklı çağlarda yaşanan olaylar, durumlar arasında aynılıklar, benzerlikler görüldüğünde, farklı zamanlarda yaşanmış olmasına rağmen geçmişteki olaylardan, durumlardan içinde yaşanılan duruma uygun dersler çıkarılır, çözümler üretilir. Bu da tarihî bilginin günceldeki işlevini oluşturur. Kitabelerdeki kavramlar ve yüklendikleri anlamlar düşünüldüğünde, günümüzde yaşanan olay ve durumlar için model oluşturdukları görülür; dolayısıyla bu kavramlar güncelde yeni anlamlar üstlenebilir. Max Weber, toplumsal eylemlerin/davranışların dört türde gerçekleştiğini belirtir: 1. Yarar amaçlı akılcı davranış/eylem, 2. Değersel akılcı davranış/eylem, 3. Duygusal davranış/eylem, 4. Geleneksel davranış/eylem (Weber, 1978, ss. 24-25). Bu davranış/eylem türlerinden “geleneksel eylem/davranış türü” nü kişi, içinde yaşadığı toplum üyelerinden görerek, taklit ederek, deneyerek, alışarak öğrenir. Nesiller arası aktarılan geleneksel bilgi, bu aktarımda hem gelişir hem de geliştiği oranda işlevselleşir. Nesiller arası anlayış, inanç ve değerlerdeki farklılıklar, ortak belleğin önemini azaltıp fazlalaştırabilir. “Farklı kuşaklar, zihinsel ve duygusal bakımdan birbirlerinden tamamen kopuk olabilirler; bir kuşağın anıları, o kuşağın üyelerinin beyinleri ve bedenleri içinde bir daha geri alınamayacak bir biçimde kilitlenmiş olabilir” (Connerton, 1999, s. 11). Ancak, duygunun, düşüncenin, eylem ve davranış kalıplarının ortak hafızadaki varlığı ve sürdürülebilir oluşu, bu kopukluğu önleyebilir. Tekrarlamalar ile “olaylar dizisinin sonunda kaybolması önlenir ve bir ortak kültürün unsurları olarak tanınabilir ve hatırlanabilir örneklere dönüşmesi sağlanır” (Assmann, 2001, s. 21). Bu da değerlerin güncellenmesini gerektirir. Güncelleme, değerlerin hâlihazırdaki toplumsal yapıda kullanılabilir duruma getirilmesidir. Çünkü bir millete ait değerler sistemi, “olanın değil, olması gerekenin alanındadır” (Poyraz, 2007, s. 81); dolayısıyla geleceği ima eder. Olması gereken, milletin ortak belleğinde saklanandır. Bu açıdan bakıldığında anıtlardaki kimi kavramların güncele taşınan değerde oldukları görülecektir. Anıtlardaki Kavramlar Herhangi bir kelime, anlam açısından birtakım özelliklere sahiptir. Bu özelliklerin bazıları kelimenin içyapısıyla, kelimenin arka plandaki anlamıyla, bazıları ise kelimenin diğer kelimelerle kullanımı sırasındaki anlamıyla, diğer bir kısmı da tarihî süreçte geçirdiği değişimlerle ilgilidir. Her kelime kullanıldığı dönemin değerlerini yansıttığı gibi, daha sonraki dönemlerde de yeni anlamlar kazanabilir. Çünkü milletin hayatındaki değerler kelimelerle temsil edilir; çünkü dil, milletin geleneksel bilgisinde, ortak hafızasında yer alır ve bu ortak hafızadan beslenir. Değerlerin güncele taşınması, bu ortak hafızanın dile getirilmesi, dahası işlevselleştirilmesidir. Ortak hafızanın işlevselleştirilmesi amacıyla “yorumcu bir anlayış” çerçevesinde anıtlarda geçen kimi kavramların günümüzde kazandığına, taşıdığına inandığımız anlamları üzerinde durmaya çalışacağız. Ötüken Yış: Anıtlarda Ötüken yış “il tutsık yir Ötüken yış ermiş / İl tutacak yer Ötüken ormanı imiş” (KT G4), Ötüken yış olursar benggü il tuta olurtaçı sen / Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın” (KT G8), “Iduk Ötüken yış / Kutsal Ötüken ormanı” (KT D23), “Türk kagan Ötüken yış olursar ilte bung yok / Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur” (BK K2), vb. şeklinde geçmekte ve genel özelliği olarak “güvenli, kutlu bir mekan” oluşuna vurgu yapılmaktadır. Divân-ı Lügati’t-Türk’te “Ötüken (‫ )اوتوڪان‬Tatar çöllerinde bir yerin adı. Uygur iline yakındır” (DLT I/138) bilgisi verilmektedir. Hüseyin Namık Orkun, Ötüken’in Göktürklerin hükümet merkezi olduğunu, Moğolca arz ilahesinin de adının

Mustafa SEVER

729

Atügän~İtügän olduğunu (1987, s. 916) belirtir. Emel Esin de Ötüken hakkında, Vladimirtsov ve Pelliot’un görüşlerini benimser (1976, s. 155); ki onlara göre Ötüken yış, Türklerce devlet kutu veren bir yer tanrısının makamı sayılmaktadır. Ötüken yış, yukarıdaki bilgilerden hareketle, kutlu bir mekândır, yani ıduktur ve ilahî güç/Gök Tengri tarafından Türklere verilmiştir. Dolayısıyla bu kuta layık olmak gereklidir. Bu kut, Tanrının Türk’e öz nitelikleri olarak verdiği değerler bütünüdür ve nesiller arasında aktarımda görenek şeklinde somutluk kazandığı oranda gelenekselleşir. Diğer bir deyişle bu değerler bütünü, geleneksel bilgi, ortak hafıza, ideal olan ve milletin uyması, benimseyerek yaşatması gereken ilkeler, kurallar, yani millet olarak sahip olunan özdeğerlerdir. Anıtlarda Ötüken ile ilgili coğrafî bir mekândan söz ediliyor olsa da Ötüken, milletin temel karakterini, başka milletlerden kendisini farklı kılan özelliklerini ihtiva eden değerlerin ifadesi olarak değerlendirilmelidir. Çünkü Ötüken’in unutulması, terk edilmesi, önemsenmemesi, Türk milletinin benliğini, kimliğini terk etmesi ile eş anlamlıdır. Ötüken’den uzaklaşmak bu öz değerlerden uzaklaşmak, yani değişmek, bozulmak, yozlaşmak anlamına gelirken Ötüken’e dönmek ise, kendine gelmek, milli benliği oluşturan değerlere dönmek anlamındadır. Diğer yandan “yış/orman” sözüne dayanarak Ötüken birlik, birleşmek, bir bayrak altında toplanmak anlamlarında da değerlendirilebilir. Divitçioğlu, Ötüken konusunda “öte”nin daima yatay ve dikey olmak üzere “bilginin ötesinde” örneğinde olduğu gibi uzakları imlediğini (1987, s. 106) belirtir. Buradan yola çıkarak Ötüken’in günlük dil ötesi, ilk anda anlaşılanın ötesinde bir anlam taşıdığı ve ortak belleği imlediği söylenebilir. Ortak bellek, ortak bir tarihî geçmişi olan insanların, muhakemeleri dışında, farkında olmadan, sorgulamadan benimsedikleri bilgiler toplamıdır. Milletin tarihî süreç içinde nesilden nesile aktarılarak gelen soy özelliklerini, zevk ve beğenilerini, olumlu-olumsuz değer yargılarını, davranış örneklerini vb. içine alır. Ortak hafıza, milletin öteki milletlerden farkını ortaya koyan değerlerdir. Bu açıdan küreselleşme adı verilen yaşanılan süreçte, Batı kültürünün dünya milletlerine çeşitli yollarla benimsetildiği çağımızda, ortak hafızanın, Ötüken yış’ın ne olduğunun, hangi önemleri muhtevi olduğunun idrak edilmesi gerekmektedir. Zira hafızasını kaybeden bir insan gibi ortak hafızasına sahip çıkma iradesini gösteremeyen milletler de zavallı duruma düşer, benliklerini kaybederler. Bu iradeyi gösterecek milletin dayandığı güç, ortak geçmiş, ortak hafızadır. Yaşanılan çağın gereklerini doğru değerlendirerek bu hafızanın bilgi haline getirilmesi, yani güncellenmesi gerekmektedir. Bengü İl: İlelebet yaşayacak Türk devleti, edebî devlet anlamındaki bengü il, anıtlarda “Ötüken yış olursar benggü il tuta olurtaçı sen / Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın” (KT G8) şeklinde geçer. Ahmet Bican Ercilasun (1993, s. 4), bengü ilin, süresi ebedî olan devlet, sonsuza kadar yaşayacak olan devlet olduğunu, bu tabirin Köktürklerden Osmanlılara kadar geldiğini ve Osmanlılarda bu tabirin “Devlet-i ebed-müddet” şeklinde telaffuz edildiğini belirtir. Bu süreğenlikten/devamlılıktan ebedî devlet fikrinin, Türk milletinin ortak hafızasında canlılığını sürdürdüğü gerçeği ortaya çıkar. Hatta Atatürk’ün “Benim nâçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidâr kalacaktır, cümleleri de aynı mâşerî şuurun ifadesidir” (Ercilasun, 1993, s. 4). İlelebet yaşayacak olan bu devletin temel özelliği, töre ile düzenlenmiş olması, yani yasası olan bir devlet olmasıdır. Yasanın özelliği ise, geleneksel bilgiden/ortak hafızadan üretilmiş olmasıdır. Burada kağanın görevi gündeme gelir ki bu da törenin düzenleyicisi, koruyucusu ve uygulayıcısı olmaktır. İl ve töre/devlet ve yasa, birbirinden ayrılmaz şekilde kullanılır ve bunlar Tengri vergisidir: “Olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmiş / Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş” (KT D1). “İlig tutup törüg itmiş / İli tutup töreyi düzenlemiş” (KT D3). “… il birigme tengri Türk budun atı küsi yok bolmazun [tiyin özümün ol tengri] kagan olurtdı

730

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

erinç / İl veren Tanrı, Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, kendimi o Tanrı kağan oturttu tabii” (KT D25). “Kök Türk toplumunda Tengri’ye özgü olan üç tözü (kut, küç, ülüg), yine onun iradesiyle kullanan kağandır. Kağan kazandığı kutla yeryüzünde kutsallığı temsil eder”(Divitçioğlu, 1987, s. 121). Kağan, Tengri’den kendisine verilen kut, küç ve ülügle, milletini tanzim eder, milleti arasında üretkenliği, adaleti, huzuru tesîs eder. “Tanrı ile kağan arasında, kağanın Tanrı buyruklarına uymasıyla ilgili, Tanrı ile ulus arasında sürekli bir bağ vardır” (Yıldırım, 1998, s. 115). Kağan, bu bağ çerçevesinde milletine karşı görevlerini yerine getirirse, millet de görevlendirilmiş kağanının buyruklarına itaat ederse bu bağ sağlamlaşır. Türk devlet geleneği ve hâkimiyet anlayışı çerçevesinde söyleyebiliriz ki, siyasî erki/iktidarı (kut’u) veren Tanrı, kağanın görevini yerine getirmemesi durumunda verdiği iktidarı (kut’u) geri alabilir. “Tanrı’nın bu gücü, Türk hükümdarlarının üzerinde daima bir baskı aracı olmuştur” (Koca, 2002, s. 828). Bu nedenle Türk devlet adamı, yapacağı her eylemde Tanrı’nın memnuniyetini hesap eder durumda ve dolayısıyla yönetmede başarılı olmak, Tanrı’ya borcunu ödemek zorunda olacaktır. “Temeli Tanrı bağışına dayanan bu iktidar tipinde (karizmatik iktidar) (Koca, 2002, s. 828), kağanın cesur, kahraman, bilge ve erdemli olması gerekir. Erdemlilik, S. Koca’nın (2002, s. 831) ifadesiyle toplumu birlik ve dayanışma içerisinde tutan fedakârlık, bağlılık, dostluk, minnettarlık, vefa, samimiyet, mertlik, dürüstlük, cömertlik ve konukseverlik gibi meziyetleri de içerir. Bu konuda Kutadgu Bilig’i de burada hatırlamakta yarar var ki anıtlardaki anlayışa paralel olarak devlet adamı ve yönetim özelliklerine orada da vurgu yapılır². Yusuf Has Hacib, iktidardaki gücün adalet ve hikmete dayalı bir yönetim gösterdiği takdirde kalıcı olacağını belirtir. Devletin süreğenliği adaletle mümkündür. Türk kültüründe devlet, bir baba gibi adil, bilge ve basiretli davranmakla egemenliğini sağlar. Egemenlik/erkinlik, Salim Koca’yla (2002, s. 825) birlikte söylersek, iki şekilde olur: Bunlardan ilki iç hâkimiyettir ki devletin, toprakları ve toprakları üzerinde yaşayan insanlar üzerinde hukukî açıdan emretme hak ve yetkisini tam olarak kullanmasıdır. İç hâkimiyetin sağlanabilmesi için bu da yeterli olmamakta, idare edilenlerin de idare edenleri meşru kuvvet olarak kabul ve onlara itaat etmeleri gerekmektedir. Devlette hâkimiyetin ikinci tezahürü ise tam bağımsızlıktır. Anıtlarda belirtildiği gibi; Türkler, hürriyet ve istiklale sahip iseler var olduklarına, yok bunlardan yoksun iseler ölmüş olduklarına inanırlar. Anıtlarda bu durum, “ilsire-/ilsizleşmek, devletsizleşmek, kagansıra-/kağansızlaşmak, künged/cariye olmak, kulad-/kul olmak, Türk törüsin ıçgın-/Türk töresini bırakmak” gibi fiillerle dile getirilmektedir. Bengü Taş: İktidar erkinin kim/kimler tarafından, kim adına, kimler için nasıl kullanıldığı, iktidar gücünün niteliğini ortaya koyar. Bu açıdan kağana kut olarak verilen yönetme gücünün Tanrı adına, millet için/milletin huzur ve mutluluğunun tesisi için, adil kullanılmasını belirleyen yasalar, Bengü taşlarda yazılı metin, sabit, değişmez yasa, anayasa haline getirilmiştir ki bu özelliğiyle Ötüken’in belge niteliği kazanmış hâlidir. Devletin nasıl yönetileceğini, yönetenyönetilenler arası ilişkileri, görev ve sorumlulukları düzenleyen ilkeler şeklinde belirtilen bilgi bütününün yazılı hâlidir. Göktürklerde ve diğer Türk devletlerinde il ve töre/devlet ve yasa, birbirini bütünleyen, biri diğerini gerektiren iki temel unsurdur. Başa geçen her devlet adamı, atalarından miras aldığı töreyi/yasayı düzenlemek; yani yürürlüğe koymak, “kanun hâkimiyetini sağlamakla icraatına başla[r]” (Koca, 2002, s. 835). Divân-ı Lügati’t-Türk’te de belirtildiği gibi “İl gider, törü kalır” (III/221) devlet yıkılabilir, ancak töre/yasa varlığını sürdürür. Türk devletinin varlığı ve devamı, törenin doğru icrasıyla mümkündür. Aksi şekilde törenin uygulanamaması, töreyi uygulayacak bir erkin yokluğunu gösterirdi ki bu da devlet düzeninin olmadığına, dağınıklığa işarettir. Bu yönüyle törenin icrası, düzenin ve huzurun tesisi demekti. Töre, belli özelliklerde icra edilmeli idi. Kişi hak ve hürriyetlerini güvence altına alan bu

Mustafa SEVER

731

özellikler; İ. Kafesoğlu’nun (1980, s. 20) belirttiği gibi könilik (adalet), tüzlük (eşitlik), uzluk (iyilik, faydalılık) ve kişilik (insanlık, üniversallık) tir. Töreyi/yasayı icra etmekle, yürürlüğe koymakla görevli kağan, aynı zamanda adalet teşkilatının da başıdır. “[O]nlar kara budun/halk üzerinde zor ve baskı kurma yetkisinde olan birer ceberut değillerdir” (Divitçioğlu, 1987, s. 271), aksine adaleti, huzuru, eşit ve adil bölüşmeyi tesis etmede Tanrı tarafından görevlendirilmişlerdir ve her eylemini budun için gerçekleştirir; çünkü “esas vazifesi halkın iktisadî refahını temindir” (Arsal, 1947, s. 75). Bu durumu anıtlardaki şu sözlerde buluruz: “…Tengri yarlıkazu kutum bar üçün ülügüm bar üçün ölteçi budunug tirgürü igit[t]im. Yalıng budunug tonlug çıgany budunug bay kıltım. Az budunug öküş kıtlım / Tanrı bağışladığından kutum var olduğu için, kısmetim (ülügüm) var olduğu için ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım” (KT D29). Bilge Kağan’ın milletine karşı görev ve sorumluluğunu yerine getirdiğini belirttiği bu sözleri, Göktürk kağanının millet sevgisinden kaynaklanan koruyuculuk, adalet ve eşitlik anlayışını gösterir. Iduk Yir: Türkler, üzerinde yaşadıkları toprakları ülke, uluş ve yurt olarak adlandırıyorlardı. Uluş, anlam olarak toprağı ve üzerinde yaşayanları kapsıyordu. Yurt ise, vatan anlamını taşıyordu ve ancak hür, müstakil yaşanan ve hükümranlık haklarını hiçbir sınırlama olmaksızın kullanabildikleri toprağı işaret ediyordu. Yurt, Tanrı tarafından takdir edilmiş ve bu yönüyle de ıduk idi. Bu özelliğiyle. “[ü]stünde birey ve öbeklerin yerleştiği, sahip olunan ve nihayet kutsallık, güçlülük ve bereket ile doğurganlık işlevlerinin gerçekleştiği coğrafî bir yerdir” (Altman’dan akt. Divitçioğlu, 1987, s. 108). Vatan, kağanın korumakla yükümlü olduğu ve atalarından koruması üzere emanet edilen topraktır ve bu toprağı ıduk yir-sublar ve ata ruhları korumaktadır. Sonuç Küresel düzeyde hızlı bir değişim sürecinin yaşandığı çağımızda devletin konumu, rolü, yönetilenlerin durumu, ödev ve sorumlulukları, karşılaşılan durum ve sorunlara karşı gösterilecek tavır ve tepkiler, her millet tarafından farklı değerlendirilmekte, her millet kendisine bir yol ve hedef belirlemekte, bir çıkış aramaktadır. Dünyadaki doğal kaynaklarının sınırlı ve hatta tükenmekte olduğu, dünya nimetlerinin dengesiz bölüşüldüğü, kıtlıklar, savaşlar vb. sorunların yaşandığı çağımızda temel olarak hukukun üstünlüğünü tesis etmek, barışı sağlamak, demokrasiyi geliştirmek, insan haklarını güvence altına almak gibi gerekçelerle birçok ülkede resmî, gayr-ı resmî eylemlerde bulunan ABD ve AB, teknolojinin bütün imkânlarını da kullanarak Batı’nın inanış ve yaşayış tarzını içeren bir kültürü yaymaktadırlar. Her millet, kendi millî benliğini korumak, geleceği kendi inanç ve yaşama özellikleriyle karşılamak ister. Bu isteğin gerçekleşmesi, yaşayan neslin bir önceki nesilden devraldığı değerleri/binlerce yıllık millî mirası, yeni nesillere aktarması ve onların da bu değerleri geliştirerek çağa uygun işlevsellikte yaşatmasıyla mümkün olur. Temeli tüketime dayanan ve her şeyin alınıp satılabilir bir meta olarak algılanmasını hedefleyen anlayış veya daha somut bir deyişle, tüm dünya milletlerine giydirilmeye çalışılan deli gömleği, Türk milletine de giydirilmeye çalışılmaktadır. Bu gömleğin giyilmesi ve Batı ile efendi-köle münasebeti çerçevesinde yaşanılmak istenmiyorsa, Bilge Kağan ve Bilge Tonyukuk tarafından işaret edilen tehlikeyi ve bu tehlikeyi savuşturmanın yolunu doğru algılamak ve değerlendirmek gereklidir. Ötüken bugün de geçerlidir ve içeriği tam olarak anlaşılmalıdır. Ötüken, sahip olunan ortak

732

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

hafızadır. Bu ortak hafızadan uzaklaşılması, Türk milletinin bunalımıdır, esaretidir, yok oluşudur. Bunun için yönetenlerin kurumsal açıdan Türk milletinin maddî ve manevî- kültürel gelişimini sağlayıcı yapılanmalara gitmesi gerekirken, yönetilenlerin de Türk milletinin yabancı bir kültüre ihtiyaç duymayacak denli orijinal bir kültür ve medeniyete sahip olduğunu idrak etmesi gerekir. Notlar 1. Kutadgu Bilig’de yönetenin, yönetimin nasıl olması gerektiğine ilişkin birçok yerde vurgu yapılır. Bu konuda aşağıda verdiğimiz beyitler söylediklerimizi örnekler niteliktedir: 819 Bu beglik ulı kör könilik turur / Bu beyliğin temeli doğruluktur Köni bolsa begler tiriglik bolur / Beyler doğru olursa dünya huzura kavuşur 821 Könilik öze oldı beglik ulı / Beyliğin temeli doğruluk üzerine kurulmuştur Bu beglik köki ol könilik yolı / Doğruluk yolu beyliğin esasıdır 2015 İki neng turur ilke bagı beki / Bir memleketin bağı ve kilidi iki şeyden ibarettir Biri saklık ol bir törü il köki / Biri ihtiyatlılık, biri kanun, bunlar esastır 5285 Könilik öze sen turı kılı törü / Sen her vakit doğrulukla hükmet Törü birle beglik turur ol örü / Beylik kanun ile ayakta durur

Kaynakça Arat, R. R. (1991). Kutadgu Bilig II, Çeviri (5.bs.). Ankara: TDK Yay. ________. (1999). Kutadgu Bilig I, Metin (4. bs.). Ankara: TDK Yay. Arsal, S. M. (1947). Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay. Assmann, J. (2001). Kültürel Bellek (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yay. Atalay, B. (1985). Divân-ı Lügat’it-Türk Tercümesi III. Ankara: TDK Yay. Connerton, P. (1999). Toplumlar Nasıl Anımsar (A. Şenel, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yay. Divitçioğlu, S. (1987). Kök Türkler-Kut, Küç, Ülüg. İstanbul: Ada Yay. Ercilasun, A. B. (1993). Benggü İl Tuta Olurtaçı Sen. Türk Yurdu, Aralık, 76 (422), 3-4. Ergin, M. (1984). Abideleri (10. bs.). İstanbul: Boğaziçi Yay. Esin, E. (1976). Ötüken-yış (Türk sanatında Ağaçlı Dağ Hakkında Notlar). Atsız Armağanı (E. Güngör, M. N. Hacıeminoğlu, M. Kafalı, O. F. Sertkaya, Ed.). İstanbul: Ötüken Yay. Kafesoğlu, İ. (1980). Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yay. Koca, S. (2002). Eski Türklerde Devlet Geleneği ve Teşkilatı. Türkler Ansiklopedisi, c. 2, ss. 823-844, Ankara: Yeni Türkiye Yay. Orkun, H. N. (1987). Eski Türk Yazıtları. Ankara: TDK Yay. Poyraz, H. (2007). Değerlerin Kuruluşu ve Yapısı. Değerler ve Eğitimi Uluslararası Sempozyum Bildirileri, ss. 81-88. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yay. Sever, M. (2006). Yöneten, Yönetilen ve Töre Çerçevesinde Kitabelerini Yeniden Okumak. Erciyes Dergisi, 338, ss. 7-9. ________. (2008). Toplumsal Bellek ve Geleneksel Eylem Bağlamında Bir Sözel Tarih Metninin Değerlendirilmesi. Milli Folklor, 77, Bahar, ss. 61-68. Weber, M. (1978). Economy and Society, Vol. I. London: University of California Pres, Berkeley. Yıldırım, D. (1998). Köktürk Çağında Tanrı mı Tanrılar mı Vardı?. Türk Bitiği. Ankara: Akçağ Yay.

GÜNÜMÜZDE RUSYA'DA TÜRKOLOJİ ÇALIŞMALARI Elfine SİBGATULLİNA Günümüz Rusya‟sında Türkoloji çalışmaları Rusya Bilimler Akademisinin çeşitli kurumlarında gerçekleştirilmektedir. Genel olarak Akademinin Tarih ve Filoloji Bilimleri bölümündeki 3 büyük Enstitü (Şarkiyat Enstitüsü, Dilbilimi Enstitüsü, Şark Elyazmaları Enstitüsü “Petersburg”) Türkoloji araştırmaları alanında verimli çalışan kurumlardan en önde gelenleridir. Şarkiyat Enstitüsü, 1818 yılında Sankt-Petersburg‟da Asya Müzesi olarak kurulmuştu. 2008 yılında Enstitünün kuruluşunun 190. yıl dönümü kutlandı. XX. yüzyıl başında Asya Müzesi, kütüphanesinde 45 dilden eski kitapların ve elyazması eserlerin bulunduğu eşsiz bir koleksiyona sahipti. 1929-1930 yılında Asya Müzesi, SSCB Bilimler Akademisi içine Şarkiyat Enstitüsü adıyla dahil edildi. 1950 yılında Şarkiyat Enstitüsü Moskova‟ya taşındı, Petersburg‟daki zengin koleksiyon ise orada kaldı ve böylece Şarkiyat Enstitüsünün Leningrad şubesi kuruldu. 2007 yılında ise bu şube, Rusya Bilimler Akademisi Şark Elyazmaları Enstitüsü hâline geldi. Bugün Şarkiyat Enstitüsü, Rusya Bilimler Akademisinin en önemli araştırma merkezlerinden biri sayılmaktadır. Asya ve Afrika ülkelerinin tarihi, kültürü, dili ve edebiyatı, iktisadı ve siyaseti üzerine 400 den fazla şarkşınas 20 bölümde çeşitli konularda araştırmalar yapmaktadır ve her sene yüzlerce kitap ve makale yayımlanmaktadır. Enstitüde „VostokOrient’(Doğu), „Vostochnıy arhiv’(Doğu Arşivi), „Stranı Azii i Afriki’(Asya ve Afrika Ülkeleri), Epirgafiçeskiye pamyatniki (Epigrafika eserleri) gibi hakemli dergiler çıkmaktadır. Türkoloji, Şarkiyat Enstitüsünün kurulduğu zamandan beri en önemli bilim dallarından birisi olmuştur. Moskova‟da ve Petersburg (Leningrad)‟da yaşayan ünlü Türkologların pek çoğu (A. Kononov, S. Klyashtorniy, V. Guzev, İ. Petrosyan, V. Dmitriyeva, L. Stebleva, D. Vasilyev vb.) bu enstitüde çalıştılar ve hâlen de çalışmaktadırlar. Enstitüde, 50 senedir başarılı şekilde tetkikler yapmakta olan Türkiye sektörü de yer almaktadır. Burada ünlü Türkolog Prof. V. Gordlevskiy‟nin arşivi ve kütüphanesi de bulunmaktadır. Bu sektörde daha çok çağdaş Türkiye‟nin iktisadî, toplumsal sorunları araştırılmaktadır. Şark tarihi bölümünde çalışan Türkologlar (D. Vasilyev, V. Şeremet, İ. Zaytsev vb.) eski Türk devletlerinin kuruluşu, Osmanlı tarihi ve kültürü üzerine eserler yazıyorlar. Mustafa Kemal Atatürk‟ün Nutuk‟u da Rusçaya bu bölümde çevrilmiştir. Şarkiyat Enstitüsünde Türkoloji dalında son yıllarda basılan kitaplardan birkaçını göstermek isterim1. 1. Turcica et Ottomanica (Moskova, 2006). M. V. Lomonosov adındaki Moskova Devlet Üniversitesinin Asya ve Afrika Ülkeleri Enstitüsü Müdürü, ünlü Türkolog Prof.Dr. Mikhail Meyer‟in 70. yıldönümü münasebetiyle hazırlanmış armağan kitabı (yayına hazırlayanlar: Şarkiyat Enstitüsü âlimleri) 4 bölümden ibaret olup, bu kitabın bir kısmında Avrasya‟daki Türk kültürünün izleri üzerinde yazılmış makaleler yer almaktadır. En büyük bölüm, Osmanlı İmparatorluğu dönemi ile ilgili araştırmaları içeren 22 makaleden oluşan bölümdür. Burada, İrene Melikoff (Paris), G. Gorbatkina (Moskova), M. Svanidze (Tbilisi), Ş. Mustafayev (Bakü), S. Oreşkova (Moskova) gibi şöhret kazanan bilim adamlarının yeni yazıları basılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti tarihi

Tabii ki, burada yer alan kitap ve dergiler bir bibliyografya denemesi degildir. Son yıllarda yayımlanmış Rusça ve Türkçe tetkiklerin hepsini bir tebliğ içinde göstermek mümkün değildir. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 733-737

734

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ile alakalı bölümde, S. Uturgauri, V. Şeremet, N. Ulçenko vb. bilim adamlarının makaleleri vardır. 2. Basileus. Eski Türk kitabeleri üzerinde çalışan ünlü bilim adamı Prof.Dr. Dmitriy Vasilyev‟in 60. yıldönümü için hazırlanmış armağan kitabıdır. Rusya‟nın çeşitli Türkoloji merkezlerinde (Moskova, Petersburg, Kazan, Kemerovo, Çerkessk, Abakan, Kızıl vs.), Bulgaristan, Kazakistan, Ukrayna, Fransa Enstitülerinde çalışan Türkologların makalelerinin yer aldığı bu kitap 2007 senesinde çıkmıştır. Orada Türk dili, edebiyatı, tarihi, din, siyaset konularına otuzdan fazla ilmi yazı basılmıştır. Benzer bir armağan kitabı bugünlerde Osmanlı tarihi uzmanı Prof.Dr. V. Şeremet için hazırlanmaktadır. 3. Kireyev N. G. Türkiye Tarihi. XX. yüzyıl. Bu kitapta, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşu, Jön Türkler hareketi, Kemalizm‟den başlayarak XXI. yüzyıl başında hükümete AK Parti gelmesine kadarki Türkiye tarihi inceleniyor. Rusya Bilimler Akademisinin Şarkiyat Enstitüsünde Türkiye tarihi, iktisadı, kültürü üzerine daha çok araştırmalar yapılırken; Dil Bilimi Enstitüsünde ise daha çok filolojik konulara önem veriliyor. Dil Bilimi Enstitüsünde Ural-Altay dilleri bölümü 1994 yılında 2 sektörün (Türkî diller ve Fin-Ugor dilleri) birleştirilmesi sonunda açıldı. Bölüm başkanlığını Türkolog Prof.Dr. Anna Dıbo yapmaktadır. Burada ünlü Türkologlar İgor Kormuşin, Kengebay Musayev, Ali Çeçenov, G. Blagova, Yu. Normanskaya vb. bilim adamları çalışıyor. Sektörün programında, Türkî dillerinin tarihî gramerini hazırlamak, leksikolojisini, etimolojisini, tipolojisini araştırmak, folklor ve yazılı eserlerin dilini analiz etmek gibi konular vardır. Son yıllarda bölüm tarafından hazırlanmış önemli kitaplar arasında çok ciltli Türk dillerinin etimolojik sözlüğünü, Türkî dillerin karşılaştırmalı tarihî gramerini saymak mümkündür. Bu hizmetlerin hazırlanmasında rahmetli hocamız Prof.Dr. Edhem R. Tenişev‟in büyük payını unutamayız. Onun vefatından sonra Rusya Türkologlarının bir koordinasyon merkezine ihtiyacı olduğunun farkına varan Enstitü bilim adamları, 2009 yılının şubat ayında bir toplantı hazırlayıp Türkoloji Enstitüsü açmak ve «Vорrоsı Türkologii» (Türkoloji meseleleri) dergisi çıkarmak konusunda karar aldılar. Sovyet döneminde büyük başarı kazanan ‘Sovyet Türkolojisi’ dergisini devam ettirecek olan bu derginin ilk iki sayısı çıktı. 2010 senesinde Enstitüde yeni bir ilmî kitap serisi çıkmaya başladı: Türk Dilbiliminin Temelleri serisi. Bu seriden ilk kitap Türkî Dillerin Şiveleri (2010) piyasaya sunuldu. Dilbilimi ve Şarkiyat Enstitülerinin ortak bir projesi olarak Divan-ı Lügati’t-Türk eserinin Rusçaya çevirisinin ilk cildi de basıldı. Bugünkü Petersburg ve Moskova Türkoloji merkezleri, Sovyet Türkolojisinden kalan iki önemli ekolün devamı niteliğindedir. Şark Elyazmaları Enstitüsü ve Sank-Petersburg Üniversitesinin Şarkiyat Enstitüsü âlimleri Türkoloji alanında çok kıymetli eserler vermeye bugün de devam etmektedirler. Son yıllarda çıkmış en önemli kitaplardan bir kaçını burada gösterebiliriz. 1. Eski Türk metinlerinden Huastuanift‟in tercümesi ve transkribi L. Yu Tuguşeva tarafından hazırlanıp 2008 yılında basıldı. 2. Mevlana Celaliddin Rumi‟nin Mesnevi-i Manevi eserinin Rusça tercümesi 2007‟de çıktı. 3. Klyaştorniy, S. ve Sultanov, T. (2009). Avrasya Steplerindeki Devletler ve Halklar. Petersburg. Sankt Petersburg‟da her sene çıkmakta olan Türkologiçeksiy sbornik (Türkoloji Mecmuası) ve Pismennıyı pamyatniki Vostoka (Doğunun Yazılı Eserleri) seri kitaplarında Petersburg Üniversitesinin Şarkiyat Enstitüsü ve Şark Elyazmaları Enstitüsü Türkologları, araştırmaları ile yer almaktadırlar.

Elfine SİBGATULLİNA

735

Bilimler Akademisinin Petersburg Linğvistik Araştırmalar Enstitüsünde 2003 yılından beri Асta Linguistica Petropolitana adındaki yıllık basılmaktadır, Hind Aurupa Dil Bilimciliği ve Klasik Filoloji yıllığı ise 1998 yılından beri çıkmaktadır. Moskova Devlet Üniversitesinin Asya ve Afrika Ülkeleri Enstitüsünün Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde çalışan Prof.Dr. D. Nasilov, Prof.Dr. Yu Sheka, Doç.Dr. M. Repenkova, Y. Aganova gibi uzmanların Türk Dili ve Edebiyatı üzerine yeni araştırmaları bulunmaktadır. Mesela Çağdaş Türk Modernist Edebiyatı hakkında Mariya Repenkova‟nın kitabı (Moskova, 2008) dikkate değerdir. Prof.Dr. Yu Sheka‟nın hazırladığı Yoğun Türkçe Kursu isimli üniversite dersliği (Moskova, 2006) son dönemde en sevilen ve ilgi gören kitaplardandır. Rusya Devlet Kütüphanesinin çıkartmakta olduğu Vostoçnaya kolleksiya (Doğu koleksiyonu) adlı hakemli dergide ve Vatanım Cemiyeti yayını olan Vostoçnıy svet (Doğu ışkı) dergilerinde de Türkoloji ana konulardan biridir. Mikluho Maklay namına Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsünde Orta ve Merkezi Asya, Kafkas ve İdil boyu halkları üzerine yapılmış araştırmalar arasında S. Abaşin; A. Yarlıkapov‟un hizmetleri dikkate değerdir. Arkeoloji Enstitüsü tarafından yapılmakta olan kazı işleri de doğal olarak Türk tarihine yeni belgeler katmaktadır. Enstitü âlimleri her sene „Drevnosti Bospora’ (Bospor’un Eski Eserleri) kitabını yayımlıyorlar, artık onun 13. sayısı çıktı. Rusya Bilimler Akademisinin, Rusya Federasyonunun çeşitli bölgelerinde de ilim ve eğitim merkezleri bulunmaktadır. Türkoloji alanında Tataristan, Başkurdistan başkentlerinde bulunan Dil, Edebiyat, Tarih Enstitülerinde Prof.Dr. Mirfatih Zekiyev, Firdevs Hisamutdinova, Nurmuhammed Hisamov, Ahmet Süleymanov ve başkaları başarılı şekilde çalışmaktadırlar. Son yıllarda Osmanlı Başbakanlık Arşivi ile Rusya Bilimler Akademisinin bazı kurulları arasında iş birliği başlamıştır. Buna bir örnek olarak, Kazan‟da basılmış bir kitabı göstermek isterim; Türkiye arşivlerinden alınan İdil-Ural bölgesi ile ilgili belgelerin transkribi, Rusça tercümeleri verilerek basıldı. Türkler ile ilgili araştırma yazıları, Kazan‟da çıkmakta olan Fenni Tataristan (Nauçnıy Tatarstan), Gasırlar Avazı (Eho Vekov) gibi Tatarca-Rusça hakemli dergilerde yayımlanıyor. Kazan Devlet Üniversitesi Şarkiyat Enstitüsünde, Kazan Devlet Sosyal Bilimler ve Pedagoji Üniversitesinde 1991 yılından beri Türk dili bölümleri vardır. Türkiye Türkçesi okutulan başka yüksek okulları sayacak olursak, başta Moskova ve Petersburg Üniversiteleri olmak üzere, Moskova Devlet Sosyal Bilimler Üniversitesi, Moskova Devlet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü, Moskova Devlet Lingvistika Üniversitesi, Moskova Devlet Yabancı Diller Enstitüsü, Astrahan Devlet Üniversitesi, Sibirya Federal Üniversitesi (Krasnoyarsk), Yekaterinburg Devlet Üniversitesi, Tümen Devlet Üniversitesi, Tıva Devlet Üniversitesi, Dağıstan Devlet Üniversitesi vb. kurumlarda Türkçe bölümleri vardır. Bilimler Akademisi Dil ve Edebiyat Enstitülerince, mahallî lehçeler üzerinde dikkate değer inceleme ve araştırmalar yayımlanmaktadır. Bu üniversitelerde Türk dili ve lehçeleri konusunda her yıl birçok mezuniyet ve doktorluk tezi müdafaa edilmektedir. Saratov Devlet Üniversitesi bugün Türkçe okutulan belki de en büyük öğretim merkezlerinden biridir. 2005 yılında kurulmuş Türk Dili ve Kültürü Merkezinde bugün 500‟den fazla öğrenci Türkçe okumaktadır. Üniversitenin Ankara ve İstanbul‟un en büyük üniversiteleri ile işbirliği anlaşmaları vardır, her sene staj yapmak için Türkiye‟ye öğrenciler gönderilmektedir, Türkiye‟den gelen öğrenciler ise burada Rusça okumaktadırlar. Üniversite ayrıca Bosfor Boğaz dergisini de yayımlamaktadır.

736

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Özetleyerek şunu söyleyebiliz: Temeli Çarlık döneminde kurulan Türkoloji ekolü ilim dalı olarak hala Rusya‟da gündemde bulunmaktadır. Ama tüm ülkede yaşanan maddi sıkıntılar maalesef Rusya Bilimler Akademisinin faaliyetlerine de yansımaktadır. Bu ve başka sorunlar yüzünden Rusya Federasyonunun her bilim dalında olduğu gibi, maalesef, Türkoloji araştırmalarının da bugün azaldığını, gevşediğini söyleyebiliriz. Dolayısıyla yayınlar ve etkinlikler azalmıştır. Son yıllarda bilime genç kuşağın gelmediği gözükmektedir, bunun da genel nedeni maddi durumdan kaynaklanmaktadır. Ana dili Türk lehçelerinden biri olan genç dilcilerin yetişmesi ve çalışma alanı olarak Türkolojiyi seçmesinde de eksiklikler vardır, çünkü Rusya Federasyonunda bugün uygulanan yanlış siyasetin bir sonucu olarak millî okulların sayısı her gün azalmaktadır: Türk lehçe ve şivelerine ait dil malzemesini ülkelerinde kolaylıkla ve bol miktarda elde etmek imkânına sahip olabilecek gençler kendi ana dillerinde bile okumadıkları için Türkolojiye merak azalmış gözükmektedir. Sovyetler Birliği‟nin dağılmasının Türkoloji araştırmalarına olumsuz etkisi olduğu gözlenmektedir. 1. Devletin nezareti altında olan koordinasyon merkezleri ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla her kurum kendi içine kapanmak mecburiyetinde kalmış, kurumlar arasında iletişim azalmıştır. 2. Türkolojiye eskiden SSCB içindeki Türk Cumhuriyetleri‟nden uzmanlar geliyordu, şimdi bu yol çok dar kaldı; Özbekistan, Türkmenistan, Kazakistan, Kırgızistan vb. Cumhuriyet‟lerdeki Şarkşinaslık, Türkoloji çalışmaları Rusya‟ya ulaşmıyor, ilmi iş birliği de pek kuvvetli sayılmaz. Rusya Türkolojisinde son zamanlarda göze çarpan gerilemenin bir sebebi de Türkologların yetişme tarzlarındaki eksiklik ve takip ettikleri metodların yetersizliğinden olabilir. Çoğu milletlerarası şöhrete sahip Sovyet Türkologlarının sayısı günden güne azalırken, onların işini aynı seviyede devam ettirebilecek çapta elemanların bulunduğunu söylemek güçtür. Çağdaş dilbilimi kuralları çerçevesinde Türk dilinin dününü ve bugününü bilen Türkologlar yetiştirmek sorunu yaşanıyor. Karşılaştırmalı dil bilgisi metodlarına önem verilmiyor, Türkoloji sahasına gelenler tarihî gramer araştırmalarının sonuçlarından faydalanmayı ihmal ediyorlar. Ayrıca, bilhassa arkeolojik kazı çalışmaları ve saha araştırmaları da bir hayli azaldı. Türkologlar, belli bir plan ve program gereğince çalışmalıdırlar: bu yüzden bugün Rusya‟da Türkoloji tetkikleri ile uğraşan çeşitli kurumlar ve ilim merkezlerinin bir koordinasyon merkezine ihtiyacı vardır. Bütün bu olumsuzluklara rağmen, yaşadığımız dönemin kendine has imkânlarının da olduğu muhakkaktır. Mesela demir perdenin yıkılması ile Türkiye ile Rusya arasındaki ilmî çalışmalar gittikçe hızlanmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Eğitim Bakanlıklarının, Dil Kurumunun, Atatürk Kültür Merkezinin, TÜRKSOY‟un, çeşitli üniversite enstitüleri tarafından düzenlenen etkinliklere, sempozyumlara daima Rusya‟dan ve Türk Cumhuriyetleri‟nden bilim adamları katılıyor ve böylece bilim paylaşımı eskisine nispetle daha da artıyor. Öte yandan Rusça bilen Türkiye Türkologlarının sayısı yok denecek kadar azdı. Şimdi hemen hemen her bilim ve kültür kurumunda Rusça bilen ve öğrenen bilim adamlarının sayısı gittikçe artıyor. Ama Türkiye‟de dil öğrenmek, staj yapmak imkânları herkese sağlanırken, maalesef, Türkiye Türkologlarının Rusya‟da tecrübe kazanma imkânları henüz yeterli seviyede değildir. Oysa Rusya, Sibirya, İdil Ural bölgeleri Türk araştırmacılarının ilgi odağı olan coğrafyalardır. Bugün kaybolmak üzere olan Türk azınlıklarını Rusya ve Türkiye bilim adamları beraber araştırırlarsa, ortak heyetler kurulursa daha faydalı olacağı şüphesizdir.

Elfine SİBGATULLİNA

737

Rusya arşivlerindeki Osmanlı belgeleri de hâlâ Türk araştırmacılarını bekliyor. Moskova, Petersburg, Kazan kütüphanelerindeki yazma eserler hâlâ gün ışığına çıkmış değildir. Çağdaş Türk edebiyatından tercümeler de bugün çok azdır. Bilhassa, Türk edebiyatı üzerine Rusya‟da yeni araştırmalar yok denecek kadar azdır. Türk edebiyat eserleri ve tenkid makaleleri bulunan kitap ve dergiler Rusya‟ya çok az ulaşıyor. Türk yazarları ile irtibat yok mesabesindedir. Rusya Bilimler Akademisinde bulunan Dünya Edebiyatları Enstitüsünde Türk Edebiyatı, hatta Rusya Federasyonu içinde yaşayan Türk halklarının edebiyatları sahasında çalışan uzmanlara da ihtiyaç olduğu muhakkaktır. Son olarak bir teklifte bulunmak istiyorum. Başta Türkiye Cumhuriyeti olmak üzere; Rusya, Çin, Japonya, Macaristan, Almanya, Balkan ülkeleri gibi Türkolojinin eskiden beri köklü geleneklerine sahip ülke ve devletlerin, resmi bir organizasyon ile tıpkı TÜRKSOY gibi bir çatı altında birleştiren bir koordinasyon merkezine ihtiyaçları vardır: TÜRKKOM (Türkoloji Koordinasyon Merkezi). Böyle bir kurum, sadece dil, edebiyat, tarih alanındaki bilgilerin koordinasyonu ve paylaşımı ile sınırlanmadan arkeoloji, etnoloji, sosyoloji, filozofi, musiki gibi bilim dalları ile birlikte Türklük Bilimi dalının bütün alt birimlerini de kapsayan akademik seviyedeki bir merkez olacaktır.

738

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

TONYUKUK YAZITININ EDEBİ-TARİHİ BİR ESER OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ: GÜNÜMÜZ TÜRKMENCE, RUSÇA VE İNGİLİZCE ÇEVİRİLERİ Muratgeldi SÖYEGOV Tonỳukuk ỳazgysynyň edebi-taryhy eser hökmünde häsiỳetlendirilmesi Sözbaşy Eger Ýewropanyň ylmy jemgyýetçiligi Orhon derýasynyň ýakasynda saklanyp galan daş ýazgylarynyň mazmuny bilen olar XIX asyryň 90-njy ýyllarynda Wilhelm Thomsen we W.W. Radlow tarapyndan okalyp, neşir edilenden soň doly tanşan bolsa, Gündogar ýazarlary has irki döwürlerden başlap, şeýle ýazgylaryň bardygy hakynda maglumat beripdirler, hatda beýleki çeşmeleriň üsti bilen olaryň käbiriniň, şol sanda Tonýukuk ýadygärliginiň umumy mazmunyndan-da habarly bolupdyrlar. Ilkinji gezek Gündogar (musulman) ylmynda gadymy türkmen ýazgylaryny, olar ýazylaly bäri iki asyr çemesi geçensoň, Abylkasym Firdöwsi (940-1020) özüniň türkmen soltany Mahmyt Gaznalynyň tabşyrygy esasynda döreden meşhur “Şanama” eseriniň birnäçe ýerinde “ýabgu haty” diýen adalga bilen gysgaça ýatlap geçipdir. Ondan soň Hulagular (Ilhanlylar) döwrüniň taryhçysy Alaýeddin Atamälik Jüweýni (12261282) “Tarih-e Jahanguşa” (Älemi eýeleýjiniň taryhy) atly işinde bu ýazgylar barada belli bir derejede jikme-jik maglumat beripdir.Ýazaryň özi Garagurum şäherinde we onuň töwereklerinde birnäçe gezek gezelençde bolup, Arkun derýasynyň ýakasyndaky daşlara oýulyp ýazylan gadymy ýadygärlikleri gözi bilen görüpdir. Hazirki wagtda Jüweýniniň bu gymmatly işi parsça asyl nusgasyndan türkmençä geçirildi we Türkmenistanyň Milli medeniýet “Miras” merkezi tarapyndan 2005-nji ýylda iki jiltden ybarat kitap görnüşinde neşir edildi. Jüweýniniň kitabyndan belli bolşy ýaly, Arkun (Orhon?) derýasynyň ýakasyndaky daş ýazgylary hakykatdan-da üýtgeşik bir gadymy elipbiý bilen ýazylypdyr. Mazmunyna düşünmek üçin olary okadar ýaly Hytaýdan ýörite hünärmen getirmeli bolýarlar. Şol okalan ýazgylaryň Jüweýniniň kitabynda berlen mazmuny soňra Ýewropa alymlary tarapyndan tapylan we okalan Költegin, Bilge kagan we Tonýukuk ýadygärliklerinde, şeýle-de beýleki daş ýazgylarynda beýan edilýän wakalaryň hiç birine deň gelmeýär. Jüweýni öň “dokuz oguzlar” hem diýlen uýgurlaryň taryhyna degişli rowaýatlary, käte olary hyýaly wakalar bilen dolduryp, gürrüň berýär. Bu rowaýatlaryň bir bölegi Burku han diýlip atlandyrylan Aprasýap hakyndadyr. XI asyrda Mahmyt Kaşgarly bilen Ýusup Balasagunly ony öz okyjylaryna Toňa Alp Är diýip tanadypdyrlar. Mälim bolşuna görä, VIII asyra degişli Költegin (Demirgazyk ýüzi, 7-nji setir) we Bilge kagan (Gündogar ýüzi, 31-nji setir) ýadygärliklerinde Aprasýabyň ady Toňa tegin diýlip tutulýar. Jemläp aýdylanda, Jüweýniniň berýän maglumatlayny häzirki zaman ylmyna mälim bolan gadymy türkmen elipbiýindäki daş ýazgylarynyň hiç biri bilen gönüden-göni baglanyşdyrmak mümkin däl. Ol maglumatlar heniz ýüze çykarylmadyk, belki-de ylym üçin hemişelik ýitirilen ýadygärlige degişli bolsa gerek. Şol sebäpli daşa ýazylan ýadygärligiň Jüweýniniň işinde getirilen mazmunyna ilkinji çeşme hökmünde çemeleşmek dogry bolar. Hiç bolmanda, şol daş ýazgysynyň özi tapylýança, şeýle çemeleşmek gerek. Biziň pikirimizçe, “Oguznamalaryň” Abylgazynyň “Şejere-i Terakime” (Türkmenleriň nesil daragty) atly işine esas edilip alnan köne nusgalary Göktürkmen döwletiniň hökümdarlary, şeýle-de olaryň parasatly weziri Tonýukuk hakynda taryhy maglumatlary özünde saklan bolmaly. Dogry, ol soňra Gorkut ata adyna eýe bolupdyr.

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 739-765

740

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Häzirki wagtda Gorkut diýlende, saklanýan ýerleri boýunça Drezden we Watikan nusgalary diýlip atlary tutulýan iki nusgada biziň günlerimize gelip ýeten “Kitab-y dedem Gorkut” şadessanynyň baş gahrymany ilkinji nobatda göz öňüne gelýär. Biz bu meselede prof. H.G. Göroglynyň agzalan şadessanyň gahrymanyndan başga-da, ýene birnäçe taryhy şahslar Gorkut adyny göteripdir diýen pikirine goşulýarys. Şolaryň biri-de Hywa hany we taryhçysy Abylgazynyň (1603-1664) “Oguznamalaryň” dilden aýdylan we ýazmaça nusgalary esasynda döreden “Şejere-i Terakime” eserinde söhbeti edilýän Gorkutdyr. Abylgazynyň eserini öwrenen we neşir eden R.Rejebowyň onda göktürkmenleriň taryhynyň düýbünden ýokdugy hakyndaky tassyklamasynyň tersine “Şejere-i Terakimede” Göktürkmen döwletine degişli örän gymmatly maglumatlar bar. Hytaý çeşmelerinden we Orhon ýazgylarynyň hut özünden mälim bolşy ýaly, Tonýukuk üç hökümdaryň - Kutlug (Ilteriş) kaganyň, Kapagan kaganyň we Bilge kaganyň ýakyn maslahatçysy we baş weziri bolupdyr. Bu möhüm ýagdaý “Şejerede” hem öz beýanyny tapypdyr. “Ynal Ýawy hanyň han bolmagynyň zikri” babynda, hususan-da, şeýle diýilýär: “Gorkut ata (daş ýazgylaryndaky Tonýukuk - MS)... başlyk barça oguz ili ýyglyp, gaýy halkyndan Ynal Ýawyny (daş ýazgylaryndaky Ilteriş - MS) patyşa göterdiler. Weziri Gorkut erdi. Gorkut her nemerse diýse, Ynal Ýawy anyň sözünden çykmas erdi... (Gorkut) üç patyşaga wezir boldy” (73 sah.). Tonýukukyň adyndan ýazylyn daş ýazgylarynda Ilterişi (Kutlugy) hut Tonýukukyň kagan edip belländigi we onuň hemişe öz weziriniň sözünden çykmandygy hakynda aýdylýar: “Ony öz kaganym kylaýyn” diýdim. Oýlandym... Ondan soňra Taňry bilig (bilim) bereni üçin hut özüm ony kagan kyldym” (1-nji daş. Günbatar ýüzi, 5-6-njy setirler). Ýokarda getirilen bölekden görnüşi ýaly, bu waka-da “Şejerede” öz beýanyny tapypdyr. Häzirki wagtda nemes alymlarynyň Tonýukuky Göktürkmen döwletiniň hakyky Bismarky saýmaklary tötänden däldir. Kutlug (Ilteriş) kagan aradan çykanda, onuň ogly, mirasdüşer şazada Bilgäniň heniz ýaş çaga bolandygy sebäpli tagta ýogalan hökümdaryň inisi Kapaganyň çykandygy barada daş ýazgylarynda aýdylýar. Hytaý çeşmeleri Bilge ulalansoň, tagty eýelemegiň oňa ýeňil düşmändigini, bu işi amala aşyrmakda inisi Külteginiň uly ýardam edendigini habar berýär. Hakykatda bolup geçen bu wakalar “Şejerä” biraz üýtgeşigräk röwüşde girizilipdir: “Gorkut (daş ýazgylaryndaky Tonýukuk - MS) başlyk barça halk Erkige aýdylar: “...Agaň Düýeli gaýynyň (buda daş ýazgylaryndaky Kutlug-Ilteriş kagana gabat gelýär - MS) ornunda olturyp hanlyk kyl we her haçan Duman (daş ýazgylaryndaky Bilge, Hytaý çeşmelerindäki Mogilýan - MS) ýigit bolsa, aňa neý bergüňi bilürsen” diýdiler. Taky Köl Erkini (daş ýazgylaryndaky Kapagan - MS) han kyldylar... Duman ýigit ýetdi. Düýeli gaýynyň baýry kişileri Dumanga söz berdiler: “Patyşalyk saňa ataňdan miras galganturur. Barça halk ittifaky birlen Köl Erkige aryýat tabşyryp erdiler. Bu şert birlen kim, her haçan sen balyg bolsaň, saňa tabşurgaý”. Duman bu sözni Köl Erkige bir kişiden aýturdy. Köl Erki bu sözni eşitgenden soň, hylwatda Gorkutga (daş ýazgylaryndaky Tonýukuk - MS) aýdy...” Eger Hytaý taryhy resminamalarynda agasy Bilgäniň döwletiň tagtyna eýe bolmagy ugrunda inisi, batyr urşujy we şöhratly serkerde Külteginiň ýaragly göreşi hakynda habar berilýän bolsa, “Şejerede” Duman hanyň ogly, “ajaýyp bahadyr, mergen we alp” Ganly Ýawy bu wezipäniň doly hötdesinden gelýär. Abylgazynyň “Şejere-i Terakimesinde” (diýmek, oňa esas bolan “Oguznamalada”-da) hakyky türkmen taryhy türkmenleriň nesilbaşysy Oguz han hakyndaky gürrüňler bilen başlanýar, ol bolsa Hytaý çeşmelerindäki hunlaryň hökümdary Metä ýa-da Mao-tuna deň gelýär. Ondan soň, mantyky taýdan garaşylyşy ýaly, ýokarda bir bölegi mysal getirilen göktürkmenleriň taryhy berilýär (ol “Ynal Ýawy hanyň han bolmagynyň zikri” babyndan başlanýar). “Mor Ýawy ogly Garanyň han bolmagynyň zikri” we “Bugra hanyň han bolmagynyň zikri” baplaryndan bolsa türkmenleriň Garahanly döwletiniň taryhyna girişilýär. Onuň yzyndan wagt yzygiderligi boýunça Gaznaly, Seljukly we beýleki türkmen hökümdarlary hakyndaky hekaýatlar ýerleşdirilipdir.

Muratgeldi SÖYEGOV

741

Bizi gyzyklandyrýan mesele boýunça aýdylanlaryň hemmesini jemläp, şeýle netijelere gelmek mümkin. Tonýukuk has garrap, tä sandan galýança, hökümdarlaryň baş weziri we parasatly maslahatçysy bolupdyr. Ol halk köpçüliginiň arasynda-da uly abraýdan peýdalanypdyr. Tonýukukyň daş ýaşgylaryndaky hakyky taryhy keşbi soňra, täze taryhy şertlerde “Kitab-y dedem Gorkutdaky” dana gojanyň çeper-epiki keşbine ösüp geçipdir. Bu köp asyrlyk ösüşiň aralyk ýagdaýyny bolsa “Şejere-i Terakimede” göktürkmenleriň taryhyna degişli beýan edilen wakalarda, anyk aýdanymyzda, Gorkudyň (Tonýukukyň) gatnaşýan wakalarynda synlap bilýäris. “Şejeräniň” daş ýazgylaryndan bu mesledäki tapawudy epiki žanryň kanunlaryna laýyklykda halk şadessany şekillenen wagty esasan ondan soň bolup geçen, käbir ýagdaýlarda bolsa hatda ondan öň bolup geçen wakalaryň täsiri bilen taryhy hakykatyň çeper-epiki hakykata öwrülmegi netijesinde ýüze çykypdyr. Tonýukuk ýadygärligi onuň tabşyrygy bilen we onuň öz adyndan 720-725-nji ýyllaryň aralygynda dikilipdir. Şeýle-de bolsa, henize çenli Tonýukuk şahsy adynyň gelip çykyşy hakynda ynandyryjy bir garaýyş orta atylmandyr. Dogry, russiýaly alym W.M.Nadelýaýew Tonýukukyň ady ýazylanda ulanylan özboluşly belgini (harpy) köp sanly ýazuw ýadygärlikleriniň mysalynda derňemek bilen, “Tonýukuk” sözüniň “toýnak” we “ok” sözleriniň özara goşulyşmagyndan emele gelendigi hakynda çaklamany öňe süren bolsa, türkmen alymy M.N. Hydyrow belli bir derňew geçirmezden, bu taryhy şahsyň adyny häzirki türkmen diline Donugök (ýagny “gök reňkli don geýnen adam”) diýip geçirýär (Şunuň bilen baglanyşykly Gökdonly atly irki öwlüýäniň (mazaryň) Lebap welaýatynyň Hojambaz etrabynda ýaşaýan, gelip çykyşy alanlardan hasaplanylýan türkmenleriň (olamlaryň) arasynda häzirki wagta çenli sežde edilýän meşhur ýerdigini ýaý içinde belläp geçeliň). Bar bolan çaklamalaryň hiç biriniň heniz doly subut edilmänligi zerarly Tonýukukyň adyny biz häzirlikçe öňden däp bolup gelşi ýaly ýazmagy makul bildik. Adamsy D. A. Klementsiň ýolbaşçylygynda Sibire guralan ekspedisiýalara gatnaşyjy Elizabet Nikolaýewna Klements (gyz familiýasy Zwerewa, 1853-1914) tarapyndan 1897-nji ýylda üsti açylan Tonýukuk ýadygärligi iki sany daş böleginden ybarat bolup, Orhon derýasynyň jülgesinde biri-biriniň golaýyndaky Kültegin we Bilge kagan ýadygärliklerinden 360 km çemesi daşlykdadyr. Ol häzirki Mongoliýanyň Tola derýasynyň ýokary akymynda, ýerli ilat tarapyndan mukaddes saýylýan Baýn Çokto diýen depäniň ýakynynda ýerleşýär. Ýadygärligi ilki okan we 1899-njy ýylda neşir eden russiýaly türkolog W. W. Radlowdyr. Onuň goýberen ýalňyşlaryny düzeden daniýaly dilçi alym Wilhelm Thomsen 1916-njy ýylda ýadygärligi täzeden neşir etdi. Şu ilkinji iki neşiriň esasynda soňra bu ýadygärlik dürli ýurtlarda birnäçe gezek çapdan çykdy. Orhon derýasynyň ýakasyndaky ýazuw ýadygärlikleri bilen XX asyr türkmen alymlaryndan ilkinji bolup, baryp 20-nji ýyllarda A.Gulmuhammedow (1892-1931) gyzyklanypdyr. 1927-nji ýylda Aşgabatda neşir eden “Saýatly-Hemra” dessanynyň sözbaşysynda şu ýadygärlikleriň maglumatlaryna daýanyp, ol, hususan-da, şeýle ýazýar: «”Oguz ili, “oguz türkleri” atly türk ulusy hakyndaky penni taryhlar hem köp eski zamanlardan alyp maglumat berýärler. VI asyr miladynyň başlaryndan alyp, Orhon çaýy boýunda beýik bir türk hökümetini guran bu türkleri hytaýlar “tükýu” atlandyrsalar-da, olar özlerini türk ili we hökümetlerini-de “Oguz hakanlygy” atlandyrýardylar... Oguz hakanlygy iki asyr çemesi şanly bir suratda dowam edip, şo döwürlerde oguz türkleri Ýedisuw we Amyderýa hem Syrderýa aralaryna (Mawerannahra) gelip ýerleşendirler» (II-III sah.). Gadymy türkmen elipbiýinde daşlara oýulyp ýazylan ýadygärlikleri öwrenmek bilen XX asyryň ikinji ýarymynda Prof. M. N. Hydyrow, R. Rejebow dagylar meşgullanan bolsa, soňky döwürlerde bu işe käbir beýleki türkmen alymlary hem girişdiler. M. N. Hydyrowyň “Türkmen diliniň taryhyndan materiallar” (1962) atly kitabyndaky hasaplamalardan görnüşine görä, Költegin we Tonýukuk ýadygärliklerinde ulanylan sözleriň 90 göterimi häzirki zaman türkmen dilindäki sözler bilen deň gelýär. Munuň özi şu kitapda taryhy-deňeşdirme usulda derňelen 12

742

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

sany häzirki zaman türki diliň arasynda iň ýokary görkezijidir. Muňa garamazdan, türkmen ylmynda bu ugruň ençeme meseleleri heniz az işlenen ýa-da düýbünden işlenilmedik ýagdaýda bolmagynda galýar. Şeýle ýetmezçilikleriň biri-de ýadygärlikleri mundan beýläk-de öwrenmek üçin olaryň tekstlerini neşir edip ýaýratmak bilen baglanyşyklydyr. Ilkinji gezek 1890-njy ýyllarda daniýaly W. Thomsen we russiýaly W. W. Radlow tarapyndan okalan gadymy türkmen elipbiýindäki ýazgylar, şol sanda Bilge kagan ýadygärligi hem soňky döwürlerde dürli ýurtlaryň alymlary tarapyndan täzeden okaldy we olara zerur düzedişler girizildi. Türkmen alymy R. Rejebow Bilge kagan ýadygärliginiň iki ýerinde - Günorta ýüzüniň 10-njy we Demirgazyk ýüzüniň 12-nji setirlerinde duşýan, beýleki alymlar tarapyndan öň “türk(ü)me, b(u)d(u)n(y)ma” diýlip, ýalňyş okalan sözleri “türkme(n) b(u)d(u)n(y)ma”, ýagny “türkmen halkyma” diýip, dogry okamagy teklip etdi. Munuň özi gadymy türkmen elipbiýindäky ýadygärlikleri öwrenmek işinde öňe ädilen täze ädim boldy. Sebäbi ýadygärliklerdäki “türk”, “oguz” we ”türkmen” sözleriniň özara manydaşdygy, olaryň üçüsiniň hem şol bir halky aňlatmak üçin ulanylandygy ýene-de bir gezek ynandyryjy subut edildi. Ýeri gelende aýtsak, Bilge kagan ýadygärliginiň döredilen VIII asyryna degişli “Tun-dýan” atly hytaý ensiklopediýasynda “türkmen” etnomimi “tö-kü-möng” görnüşinde gabat gelýär. Täjigistanyň Mug dagyndan tapylan, VIII asyrdan saklanyp galan Sogd resminamalarynda hem “türkmen” sözi ulanylypdyr. Soňky mysallar Bilge kagan ýadygärliginiň täzeçe okalyşynyň hakykata has ýakyndygyny tassyklaýar. Aşakda Tonýukuk ýadygärliginiň asyl nusgasynyň ýany bilen gadymy türkmen dilinden edilen terjimesini okyjylara hödürleýäris. Bilge kagan ýadygärliginde edişimiz ýaly, biz bu ýadygärlige hem çeper-taryhy eser hökmünde çemeleşip, beýan edilýän wakalara görä, ony ilkinji gezek uly bölümlere we kiçi baplara böldük, mazmuny boýunça olaryň hersine degişli at goýduk. Babyň içindäki wakalary biri-birinden ak setir (abzas) bilen tapawutlandyrdyk. Beýleki ähli tehniki alamatlary boýunça-da eliňizdäki neşir öň “Miras” žurnalynda çap edilen Bilge kagan ýadygärligi bilen deňdir. Tonýukuk ýadygärligi Birinji daş Günbatar ýüzi I. Tonýukukyň döreýşi. Il-ulus kesekiniň golastynda /1/ Bilge (bilimli, dana) Tonýukuk men, özüm Tabgaç (Hytaý) ilinde kylyndym (doguldym, terbiýelendim, kemala geldim). Türk(men) halky (ol wagtlar) Tabgaja bakardy (garaşlydy). /2/ Türk(men) halky: “Hansyz bolmaýyn” (diýip,) Tabgaçdan aýryldy. Hanlandy (han edindi, hanly boldy). Hanyny goýup, Tabgaja ýene içikdi (içine girdi, goşuldy, tabyn boldy). Taňry şunça diýipdir ahwetin: “Han berdim. /3/ Hanyňy goýup içikdiň (tabyn bolduň)”. Içigeniň üçin Taňry: “Öl (Gyryl)!” diýdi ahbetin. Türk(men) halky öldi, alkyndy (boldy), ýok boldy. Türk(men) syr(dam) halkynyň ýerinde /4/ boý (tire-taýpa) galmady. II. Tonýukuk Ilteriş kaganyň ýolbaşçylygynda erkinlik ugrunda göreşe girişýär 1. Tonýukuk kagan belleýär Içde-daşda galany köpelip, ýedi ýüz (adam) boldy. Iki ülüşi atlydy, bir ülüşi ýadagdy (pyýadady). Ýedi ýüz kişiniň /5/ ululary şad (diýen derejesi bolan) häkimdi. (Ol maňa: “Ýene adamlary) ýyggyn (toplagyn)” dıýdi. Ýygýan (toplaýan) mendim - bilimli Tonýukuk.

Muratgeldi SÖYEGOV

743

“(Ony öz) kaganym kylaýyn (edineýin)” diýdim (içimden). Sakyndym (oýlandym). Tyrryk (arryk) bukalar, semiz bukalar arkadan /6/ molasa, “(bu) semiz buka, (bu-da) tyrryk (arryk) buka” diýip bilmez ahyry” diýip, şunça (wagtlap) sakyndym (oýlandym). Ondan soňra Taňry bilig (bilim) bereni üçin hut özüm ony kagan kyldym (han etdim). Bilge Tonýukukyň Boýla Baga Tarkan /7/ (bolmagy) bilen Ilteriş (hem) kagan bolup, bärde (Günortada) tabgaçlary, öňde (Gündogarda) kytaňlary (mongollary), (öz) ýerinde (Demirgazykda) oguzlary örän köp öldürdi (gyrdy). (Bu işleriň) bilijisi, (gulagyna) çabyş çakýany (kömekçisi) hut mendim. Çogaýyň guzaýynda, Garagumda oturýardyk (ýaşaýardyk). Çünorta ýüzi /1/ Keýik iýip, towşan iýip oturýardyk (ýaşaýardyk). Halkyň bogazy (garny) dokdy. 2. Göreşiň başlanyşy. Gaçgagyň beren gürrüňleri Ýagymyz degrede ojak dekdi, biz (bolsa ortada) yşykdyk (otduk). Şeýdip oturýarkak (ýaşaýarkak), erkli oguzlardan körüg (gaçgak) geldi. /2/ Gaçgagyň sözi şeýle: “Dokuz oguz halkynyň üstünde kagan oturdy” diýýär. ”(Ol kagan) Tabgaçlara Ku generaly iberdi. Kytaňlara Toňra Esimi iberdi. (Olar bilen) şeýle söz (habar) iberdi (ýollady): «Azajyk türk(men) halky /3/ ýöreýär (ýaşap ýör). Kagany alp (batyr) eken, aýtgyjysy (baş maslahatçysy) bilimli (dana) eken. Ol iki kişi bar bolsa, seni - Tabgajy öldürer (ýok eder)» diýer men. «Öňde (Gündogarda) kytaňlary (mongollary) öldürer (ýok eder)» diýer men. «Meni (bizi) - oguzlary-da /4/ öldürer (ýok eder)» diýer men. «Tabgaçlar bäri (Günorta) ýandan degsin, kytaňlar (mongollar) öň (Gündogar) ýandan degsin, men Demirgazyk ýandan degeýin. Türk(men) syr(dam) halky ýerine (özi) eýe (bolup) ýörmesin, ugruny tapyp, ýok edeliň» /5/ diýer men”. 3. Tonýukukyň kagana ýüzlenmegi. Kaganyň ony goldamagy (Gaçgagyň) ol sözlerini eşidip, tün (gije) ukym gelmedi, gündiz oturasym gelmedi. Ondan ötri kaganyma ötündim (haýyş bilen ýüzlendim). Şeýle ötündim: “Tabgaç, oguz, kytaň - bu üçüsi gapyşsa (birleşse), /6/ (onda ýeňlip) galarys biz. Öz içi-daşy tutulan dek (bolarys) biz. Ýuka erkli topulmak ujyzdyr, inçäni erkli üzmek - ujyz. Ýuka galyň bolsa, topulmak alpdyr (kyndyr, batyrlyk gerekdir). İnçe /7/ ýogyn bolsa, üzmek alpdyr (kyndyr, batyrlyk gerekdir). (Bize kömek üçin) öňde (Gündogarda) Kutaňdan, bärde (Günortada) Tabgaçdan, gaýrada gaýradakylardan (Günbatarda günbatardakylardan), Demirgazykda Oguzdan iki-üç müňlük goşunymyzyň geleri barmy nä?!” Şeýle ötündim (ýüz tutdum). 4. Ötükene edilen ýöriş. Il-gün üçin ýurt tutulyşy /8/ Kaganym meniň - özüm bilimli Tonýukukyň ötünen ötünjini eşidiberdi (diňledi, oňa gulak asdy). “Göwnüňdäki ýaly hereket et” diýdi. Gök Öňüň ýokarsy (bilen) Ötüken dag ýaýlasyna sary hereket etdim. Inekleri (sygyrlary), kölükleri (ulaglary bilen) Toglada oguzlar (üstümize) geldi. /9/ Goşuny üç müň eken. Biz iki müňdük. Söweşdik. Taňry ýalkady, ýeňdik. (Olar) derýa düşdi. (Olary) ýendik, ýolda ýene öldi kök (gyryldy köp). Ondan ötri oguzlaryň hemmesi geldi (gelip bize goşuldy). /10/ “Türk(m)en halky Ötüken (diýen) ýere, men - özüm bilimli Tonýukuk (hem) Ötüken (diýen) ýere gonupdyr (ýerleşipdir)” diýip eşidip, bärdäki halk, gaýradaky, guzaýdaky, öňdäki (garaz, dört ýandaky) halk geldi.

744

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Gündogar ýüzi III. Göreş güýçlenýär. Ýeňiş üstüne ýeňiş 1. Dört ýanda ýagy bar /1/ Iki müňdük. Iki goşunymyz bardy. Türk(men) halky kylynaly (döräli bäri), türk(men) kaganlary (tagtda) oturaly (bäri), Şantuň şäherine, deňze degen (baryp ýeten wagty) ýok eken (bolmandyr). Kaganyma ötünip (ýüzlenip, rugsat alyp), goşun iberdim. /2/ (Ony) Şantuň şäherine, deňze degirdim (ýetirdim). (Goşunymyz) ýigrimi üç şäheri syndyrdy. Ukusyny munda terk etdi, (ýogsa) ýurtda ýatyp galardy. Tabgaçlaryň kagany ýagymyzdy. On oklaryň kagany ýagymyzdy. /3/ Artyky (üstesine) gyrgyzlaryň kagany (hem) güýçlenip, ýagymyz boldy. Ol üç kagan öwnüşip (akyllaşyp): “Altyn ýyş (dıýilýän) dag ýaýlasynda gapyşalyň (tapyşalyň)” diýipdirler. Şonda öwnüşipdirler: “Öňürti Türk(men) kaganyna sary ýöriş edeliň” diýipdirler. “Oňa sary goşun çekmesek, haçan neneň-neneňsi bolsa-da, ol bizi (heläk eder). /4/ Kagany alp (batyr), aýdyjysy (maslahatçysy) bilge (bilimli, dana) eken, haçan neneň-neneňsi bolsa-da, (olar bizi) şeksiz öldürjekdir (gyrjakdyr). Üçimiz (gapyşyp) birleşip, ýöriş edeliň, eýini (ýetirip,) ýok edeliň” diýipdirler. Türgeşleriň kagany şonda (şeýle) diýipdir: “Meniň halkym anda (şol ýerde)” diýipdir. /5/ “Türk(men) halky ýene bulançak (ýagdaýy bulaşdy)” diýipdir. “Oguzlaryň (arasy) ýene dartgynly” diýipdir. Ol sözleri eşidip, tün (gije) ýene ukym gelmez erdi, gün (diz) ýene oturasym gelmez erdi. Şonda (baý) sakyndym-a (gynandym, köp oýlandym). 2. Gyrgyzlara garşy söweş /6/ “Ilki gyrgyzlara garşy ýöriş etsek, gowy bolar” diýdim. Kögmen ýoly bir eken. “(Ol ýol gar bilen doňupdyr,) ýapylypdyr” diýip eşidip, “Bu ýoldan ýöresek, (bize) ýaramaz (bolar)” diýdim. Ýerçi diledim (Ýolbelet gözledim). Çölli az (diýilýän kowumdan bir) är (adam) tapdym. /7/ Özüm-özüme: “Az ýeriniň ýoly Any (derýasynyň üsti) bilen miş. Bir at orunlyk (ýol)muş, ol (oňa) baryp görüpdir” (diýdim). Oňa aýdyp: “Bir at barypdyr (baran bolsa)” diýip, “Ol ýol bilen (biz-de) ýöresek bolar” diýdim. (Pugta) oýlandym. (Soňra) kaganyma. Demirgazyk ýüzi /1/ ötündim (ýüzlendim). (Onuň makullamagy bilen) goşun çekdim. “At altyň (atdan düşüň)” diýdim. Ak Termili geçip ugurgalatdym (ýene ata mündürdim). At üstünde gary (garly ýerleri) sökdüm (geçdik). (Goşuny) ýokary atlary idip, pyýadalap, agaçlary (el bilen) tutup agdyrdym. Öňdäki (ýoly) irden /2/ ýugrup, tokaýy bar bolan (tokaýly) depeden aşdyk. Togalanyp (aşak) indik. Onunjy gije jülgä gaýadan öwrülip bardyk. Ýerçi ýer ýaňylyp bogazlandy (Ýolbelet ýoly ýalňyşany üçin öldürildi). Çaýgylanyp, kagan: “Ýeligör (Haýdaweriň)!” diýdi. /3/ Any suwuna (derýasynyň ýakasyna) bardyk. Ol suwuň aşak akymyna bardyk. Naharlanmak üçin atdan düşdük. Atlary agaçlara baglap goýýardyk.

Muratgeldi SÖYEGOV

745

Gündiz diýmän, gije diýmän, ýeli bardyk (haýdap gitdik). Gyrgyzlary ukudaka basdyk. /4/ Ukusyndan süňü (naýza) bilen açdyk. Hany, goşuny toplandy. Söweşdik, sançdyk. Hanyny öldürdik. Kaganymyza gyrgyz halky içikdi, tabyn boldy. Yza döndük, Kögmen dag ýaýlasyna dolanyp geldik. Gyrgyzlardan (şeýdip ýeňiş bilen) gaýdyp geldik. 3. Türgeşlere garşy söweşe çykylmagy. Gaçgagyň beren gürrüňleri /5/ Türgeş kaganyndan gaçgak geldi. Sözi şeýle: “(Türgeşleriň kagany:) «Öňürti (türkmen) kaganyna sary ýöriş edeliň» diýipdir. «Oňa sary goşun çekmesek, bizi (heläk eder). Kagany alp (batyr), aýdyjysy (maslahatçysy) bilge (bilimli, dana) eken, haçan neneň-neneňsi bolsa-da, (olar bizi) /6/ şeksiz öldürjekdir (gyrjakdyr)» diýipdir”. (Gaçgak:) “Türgeş kagany daşykmyş (ýurdundan daşa çykdy)” diýdi. “On ok halky (hem) galyndysyz (biri galman) daşa çykdy” diýdi. (Olardan başga-da) Tabgaç (Hytaý) goşuny bar eken. 4. Ilteriş kaganyň aýaly llbilge hatynyň ýogalmagy Ol sözleri eşidip, kaganym: “Men öýe (tarap ýola) düşeýin” diýdi. /7/ Hatyny (aýaly) ýogalypdy. “Ony jaýlama däplerini geçirdeýin” diýdi. Çoşuna: “Baryň!” diýdi. “Altyn ýyşda (dag ýaýlasy) oturyň” diýdi. “Sübaşy (goşun başy) Inel kagan (hem-de) Tarduş şad (häkim) barsyn” diýdi. Bilge (bilimli, dana) Tonýukuka - maňa aýtdy: /8/ “Bu goşuny elt” diýdi. “Gynanyňda (jezalandyranyňda), göwnüňçe (göwnüňe gelşine görä) aýt. Men saňa näme aýdaýyn” diýdi. “Gelseler, sanymyz köpeler, gelmeseler, dil-söz (habar) alyp (ýygnap) otur” diýdi. Altyn ýyşda oturdyk. 5. Üç gaçgagyň beren gürrüňi /9/ Üç gaçgak kişi geldi. Sözleri bir: “Kagan goşunyny daşa çykardy. On oklaryň goşuny (hem) galyndysyz (biri galman) daşa çykdy” diýýärler. “(Ol iki goşun) Ýaryş ýazlagynda toplanyşalyň” diýşipdirler. Ol sözleri eşidip, kagana ol sözleri ýetirdim. Han ýanyna (baran) söz biz ýana (hem gaýdyp) /10/ geldi. “Oturyň!” diýip diýipdir (aýdypdyr). 6. Söweşiň başlanmagy (Kagan maňa: “Duşmany) aňta, sakçylary eýije urgul (belle, üstüňi) basdyrma!” diýipdir. Bögü (wehimli, hüşgär) kagan maňa şulary iberipdir. Apa Tarhana (bolsa men barada) gizlin söz (maglumat) iberipdir: “Dana Tonýukuk aňly ol, uz ol, aňlar. /11/ “Çoşun çekeliň” diýse, unamaň”. Ol sözleri eşidip, goşun çekdim. Altyn ýyşy ýolsuz aşdyk. Yrtyş derýasyny geçitsiz geçdik. Çijäni (gündize) gatdyk. Bolçu (diýlen ýere) daň (atmazdan) öňürti degdik (ýetdik). Ikinji daş Günbatar ýüzi 7. Taňrynyň ýalkamagy. Söweşde gazanylan uly ýeňiş /1/ Dil (ýesir) getirdiler. Sözi şeýle: “Ýaryş ýazlagynda on tümen (ýüz müňlük) goşun toplandy” diýýär. Ol sözleri eşidip, begleriň hemmesi: /2/ “Yza döneliň. Arassa (abraýlyja) saklansak ýeg (bolar)” diýdi.

746

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Men şeýle diýýärin, men dana Tonýukuk: “Altun ýyşy aşyp geldik. Yrtyş deýasyny /3/ geçip geldik. “Gelenler alp (batyr)” diýdiler, (emma biz) duýmadyk. Taňry, Humaý (enemiz, aýal Hudaý), mukaddes ýer-suw (ata Watanymyz) (duşmanlary öňem) basyp beripdi ahwetin. Neke tezer biz (Näme üçin tezýäris - gaçýarys)? /4/ (Duşmanlar) köp diýip, näme üçin gorkýarys? (Biz) az diýip, näme üçin basylalyň? (Bir ýanyndan) degeliň” diýdim. Degdik, oljaladyk. Ikinji gün /5/ örtçe (gara ört bolup) gyzyp geldi. Söweşdik. Biziňkiden iki ujy ýarysyça artykdy. Taňry ýalkany üçin, köp diýip /6/ gorkmadyk, söweşdik. Tarduş şadyna çenli kowalap dagytdyk. Kaganyny tutduk. Ýabgusyny, şadyny /7/ şol ýerde öldürdiler. Elliçe (elli töweregi) är (urşujy) tutduk (ýesir aldyk). Hut şol gije (gazanan ýeňşimiz hakda ähli) halklara (çapar) iberdik. 8. On oklaryň boýun bolmagy Ol sözi (habary) eşidip, on ok begleri, halky tiz /8/ geldi, tabyn boldy. Gelen begleri, halky üýşürip, ýygnanymda, halkyň birazragy tezipdi (gaçypdy). On oklaryň goşunyny hüjüm etdirdim. /9/ Biz (özümiz hem) goşun sürdük. Any (derýasyndan aňry) geçdik. Hünji derýasyndan (Syrderýa) geçip, (goşuny) Tinsi (Taňry) ogly diýilýän Ek dagyndan aşyrdym. Günorta ýüzi 9. Başga illeriň boýun egmegi. Alnan oljalar /1/ Demir gapa çenli (baryp) ýetdik. Ondan yza döndük. Inel kagana täjikler, toharlar /2/ Ondan bärdäki Sok başlyklaýyn sogdak halky hem geldi, boýun boldy Türk(men) halky Demir gapa, /3/ Tinsi (Taňry) oğly diýilýän daga öň hiç degmän (ýetmän) eken. Ol ýere men - dana Tonýukuk degirenim (ýetirenim) üçin /5/ sary altyn, ürüň (ak) kümüş, gyz-aýal, egri (boýunly) düýe, mal-haryt gaýgysyz (köp) getirildi. IV. Ilteriş kaganyň eden beýleki söweşleri Ilteriş kagan danadygy üçin /5/, alpdygy (batyrdygy) üçin tabgaçlara (hytaýlylara) garşy on ýedi gezek söweşdi, kytaňlara (mongollara) garşy ýedi gezek söweşdi, (öz) oguzlary bilen (bolsa) bäş gezek söweşdi. Şonda aýdyjysy (maslahatçysy), /6/ ýene hut mendim, ýagyçysy (duşmanlary basyjysy) ýene hut mendim Illteriş kaganyň, türk(men)leriň bögü (wehimli, hüşgär) kaganynyň, türk(men)leriň bilge (bilimli, dana) kaganynyň. Gündogar ýüzi V. Tonýukuk Kapagan kaganyň gullugynda /1/ Kapagan kagan ýigrimi ýedi ýaşynda şaddy (şad diýen derejesi bardy), şondan soňra kagan boldy. Kapagan kagan (tagta) oturdy. Tün (gije) uklamady, /2/ gündiz (boş) oturmady. (Meniň hem) gyzyl ganym döküldi, gara derim ýüwürdi, (kagana) öz işimi-güýjümi berdim. Uzyn (uzak) aralyklara harby aňtaýyjylary özüm iberdim. /3/ Aradaky garawullary özüm ulaltdym (köpeltdim). Dönüp (gelen) ýagyny (yzyna) giderdim. Kaganym bilen goşun çekdik. Taňry ýalkasyn, /4/ bu türk(men) halkynyň arasynda ýaragly ýagyny ýeldirgetmedim (dälirän ýaly iki ýana ylgatmadym), (olaryň guýrugy) düwlen atlaryny ýüwürtmedim.

Muratgeldi SÖYEGOV

747

VI. Tonýukuk Ilteriş kagany, Kapagan kagany ýatlaýar, Bilge kagany öwýär Iteriş kagan gazanmasa(dy), /5/ üstesine men özüm gazanmasa(dym), il-de (ýurt-da), halkda ýok bolardy (bolmazdy). (Kaganyň) gazanandygy üçin, üstesine (men) özüm gazanandygym üçin /6/ il (ýurt) ýene il (ýurt) boldy, halk ýene halk boldy. (Indi) özüm garry boldum, (ýaş)uly boldum. Neneňsi ýerdäki kaganly halkyň /7/ munuň ýaly (adamy) bar bolsa, ne gaýgysy bar boljakmyş? (gaýgysy bolmaz). /8/ Türk(men) Bilge kaganyň ilinde (ýurdunda) bititdim (ýazdyrdym). (Ýazdyran) men, bilge Tonýukuk. Demirgazyk ýüzi /1/ Ilteriş kagan gazanmasa(dy), (ol) ýok bolan (bolmadyk) bolsa(dy), men özüm, dana Tonýukuk, gazanmasa(dym), men ýok bolan (bolmadyk) bolsa(dym), /2/ Kapagan kaganyň türk(men) syr(dam) halkynyň ýerinde (ýurdunda) taýpa-da, halk-da, kişi-de ýok bolardy (bolmazdy). /3/ Ilteriş kagan (bilen) dana Tonýukuk gazanandygy üçin Kapagan kaganyň türk(men) syr(dam) halkynyň (ýaşap) ýördügidir bu. /4/ Türk(men)iň Bilge kagany türk(men) syr(dam) halkyny - oguz halkyny idedip (oňa ýolbaşçylyk edip, ekläp-saklap), (häzirki wagtda tagtda) otyr.

748

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Характеристика надписи о Тоньюкуке как литературно-историческое произведение Предисловие Если научная общественность Европы ознакомилась с содержанием каменных надписей из бассейна р. Орхон лишь после их расшифровки и издания Вильгельмом Томсеном и В.В. Радловым в 90-е годы XIX века, то восточные авторы с давних времен писали об их существовании и, хотя по другим источникам, но все-таки, знали общее содержание некоторых из них, в том числе памятника Тоньюкуку. Первым упоминанием в восточной (мусульманской) науке о древнетуркменских надписях, спустя два века после их написания следует считать краткое сообщение Абулкасыма Фирдоуси (940-1020) под словосочетанием «письмо ябгу» в его знаменитой поэме «Шахнаме», которая была создана по поручению туркменского султана Махмуда Газневи. Следующее, более подробное сообщение о надписях принадлежит историку эпохи хулагуидов (ильханидов) Алайеддину Атамялику Джувейни (1226-1282) в его труде «Тарих-е Джахангуша» («История мирового завоевателя»), который, неоднократно посещая г. Каракурум и его окрестности, видел в бассейне р. Аркун древние письменные памятники, высеченные на камне. Труд Джувейни в настоящее время переведен с персидского оригинала на туркменский язык и национальным культурным центром «Мирас» в 2005 году издан в Ашхабаде в виде двухтомника. Из сообщения Джувейни явствует, что каменные надписи бассейна р. Аркун (Орхон?) действительно выполнены на особом древнем алфавите, и прочтение их было по силам только специально приглашенному для решения этой задачи китайскому специалисту. Содержание надписей, приведенное Джувейни в своем труде, явно не соответствует тем историческим событиям, о которых повествуют памятники, посвященные Кѐль-тегину, Бильге-кагану, Тоньюкуку, и другие письменные памятники, впоследствии обнаруженные и прочитанные европейскими учеными. Джувейни в основном рассказывает легенды по истории уйгуров (в прошлом токуз-огузы), порою наполняя их полуфантастическими событиями. Часть этих легенд он отводит Афрасиабу, именуя его Бурку-ханом, которого Махмуд Кашгарский и Юсуф Баласагунский в XI веке называли Тонга Алп Ером. Как известно, имя Тонга-тегина (Афрасиаба) упоминается в памятниках VIII века, посвященных Кѐль-тегину (Северная сторона, строка 7) и Бильге-кагану (Восточная сторона, строка 31). Следует констатировать, что сообщения Джувейни невозможно связывать напрямую ни с однoй из известных современным ученым древнетуркменских надписей на камнях. Скорее всего, они относятся к неизвестному до сих пор памятнику, может быть, утраченнему для науки навсегда. Поэтому содержание письменного памятника на камне, которое включено в труд Джувейни, следует рассматривать как первоисточник, хотя бы до тех пор, пока не будет найден этот каменный памятник с надписями. По нашему мнению, некоторые старые списки «Огузнаме», включенные затем Абул-Гази в свою «Родословную древу туркмен», содержали сведения о гѐктуркменских правителях, а также об их мудром визире Тоньюкуке, правда, в последующем называя его Коркутом. В настоящее время под именем Коркут в первую очередь подразумевается главный герой эпоса «Книга моего деда Коркуда», который сохранился в двух списках, названных по месту нахождения - Дрезденским и Ватиканским. Мы вслед за проф. Х.Г. Короглы считаем, что наряду с героем указанного выше эпоса, имя Коркут носило еще несколько

Muratgeldi SÖYEGOV

749

исторических личностей прошлого. Одним из них является Коркут из «Родословного древа туркмен» хивинского хана и историка Абу-л-Гази (1603-1664), который составил свое произведение на основе устных и письменных вариантов существовавших тогда «Огузнаме». Труд Абу-л-Гази содержит очень ценные сведения о событиях из истории гѐктуркменов, вопреки утверждения его исследователя и издателя Р.Реджепова о полном отсутствии гѐктуркменской истории в «Родословном древе туркмен». Согласно китайским источникам и самим орхонским надписям мудрый Тоньюкук был главным советчиком и визирем трех правителей - Кутлуг-кагана, Капаган-кагана и Бильге-кагана. Такое важное обстоятельство не могло не отражаться в «Родословном». В главе «О царствовании Ынал-Йавы-хана», в частности, сказано: «Собрался весь огузский иль во главе с Коркут-ата (в надписях Тоньюкук - М.С.) …подняли государем Ынала-Йавы (Кутлуг по надписям - М.С.), из народа гайы. Визирем у него был Коркут-ата. И что бы не сказал Коркут-ата, Ынал-Йавы не отступал от его слов… Он (Коркут) был визиром при трех государях» (стр. 57). Из каменных памятников со слов самого Тоньюкука также узнаем, что именно он назначил Кутлуга (Илтериша) каганом, который всегда прислушался к его советам: «Я сказал: “Не пожелать ли мне его каганом?“ Я размышлял… Затем, так как Тенгри (Бог) дал мне мудрость, именно я пожелал кагана» (Камень I. Западная сторона, строки 5-6). Как видно из приведенного выше отрывка, данное событие также нашло свое отражение в «Родословном». Не случайно современные немецкие ученые считают Тоньюкука настоящим Бисмарком Гѐктуркменского государства. Из надписей, высеченных на камне, явствует, когда умер Кутлуг-каган, его старший сын, наследный принц Бильге был малолетним, и поэтому каганом стал его брат Капаган. Китайские источники сообщают, что в последующем передача власти Бильге-кагану была связана с драматическими конфликтами, в решении которых активное участие принимал его младший брат Кѐль-тегин. Данные исторические факты вошли в «Родословную», но в несколько иной интерпретации: “И еще весь народ, во главе с Коркутом (Тоньюкук по надписям - М.С.), , сказал Эрки: «…Садись на место твоего старшего брата Дюели-Гайы (по надписям соответствует также Кутлуг-кагану - М.С.) и правь ханством, а когда Dуман (Бильге по надписям, а по китайским источникам Могилян - М.С.) станет джигитом, ты сам прекрасно знаешь, что ты должен ему дать», и сделали Кѐль-Эрки (Капаган по надписям - М.С.) ханом… Dуман стал джигитом. Люди, которые служили еще ДюелиГайы-хану, обратились к Dуману с такими словами: «Царство тебе досталось в наследство от твоего отца. С согласии всего народа оно временно было поручено Кѐль-Эрки с тем условием, что, когда ты станешь совершеннолетним, оно должно было передано тебе». Dуман приказал через одного человека передать эти слова Кѐль-Эрки. Кѐль-Эрки, услышав эти слова, передал их Горкуту (Тоньюкук по надписям - М.С.) …” Если в китайских исторических документах рассказывается о вооруженной борьбе храброго воина, славного полководца Кѐль-тегина - младшего брата Бильге-кагана за передачу престола своему старшему брату, то в «Родословном» подобную миссию выполняет сын Туман-хана - богатырь, удалец и герой Ганлы-Йавлы, т.е «кровавый Явлы». В «Родословном древе туркмен» Абу-л-Гази (следовательно и в тех «Огузнаме», которые легли в его основу) непосредственно туркменская история начинается с рассказов о родоначальнике туркмен Огуз-хане, который по китайским источникам соответствует правителю хуннов Метэ-хану или Мао-туну. За тем, как и ожидается, логически следует частично приведенная нами выше история гѐктуркменов (с главы «О царствовании ЫналЙавы-хана» и далее), а с глав «О царствовании Кара-хана, сына Мор-Йавы» и «О царствовании Бугра-хана» начинается история туркменского государства Караханидов. Далее по хронологии в соответствующих главах расположены рассказы о правителях туркменских государств Газневидов, Сельджукидов и т.д.

750

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Подведя итоги всему сказанному по интересующему нас вопросу, можно констатировать, что Тоньюкук был и остался главным визирем и мудрым советчиком правителей до своей глубокой старости. Был велик его авторитет и среди народных масс. Реально-исторический образ Тоньюкука в каменных надписях в последующем в новых исторических условиях трансформировался в художественно-эпический образ мудрого старца из «Книги моего деда Коркута». Промежуточным звеном этого многовекового процесса являются описываемые в «Родословном древе туркмен» события из истории гѐктуркменов, а именно те события, в которых участвовал Коркут-ата (Тоньюкук). Отличие «Родословного» от надписей в этом вопросе возникло постепенно в ходе трансформации исторической действительности в художественно-эпическую действительность под воздействием последующих, порою и предыдущих событий по законам эпического жанра при формировании народного эпоса. Памятник Тоньюкуку был воздвигнут между 720-725 годами по его поручению и от его имени, хотя убедительные взгляды на происхождение личного имени Тоньюкука до сих пор отсутствуют. Правда, российский ученый В.М.Наделяев, исследуя на материале многих письменных памятников специфический знак, использованный при написании имени Тоньюкука, выдвигает гипотезу, согласно которой слово “Тоньюкук” происходило путем сращения лексем тойнак “копыта” и ок “стрела”, а туркменский ученый М.Н. Хыдыров без каких-либо доказательств имя Тоньюкука передает на туркменский язык в виде Донугѐк - “тот, кто в синем”. (В этой связи в скобках отметим, что у туркмен аланского происхождения (оламы), проживающих в Ходжамбазском этрапе Лебапского велаята, до настоящего времени большое почетание имеет гробница древнего святого Гѐкдонлы - “человек в синем”). Мы сочли наиболее провильным пока использовать имени Тоньюкука в его прежнем, традиционном написании из-за недоказанности имеющихся гипотез. Памятник Тоньюкуку, состоящий из двух больших каменных глыб, был открыт в 1897 году Елизаветой Николаевной Клеменц (девичья фамилия Зверева, 1853-1914) во время Сибирской экспедиции во главе ее мужем Д.А. Клеменцем. Памятник находится в Монголии, около холма Байн-Чокто в верховьях р. Тола, в расстоянии 360 км. от памятников Бильге-кагану и Кѐль-тегину. Впервые расшифрован и издан в 1899 году В.В.Радловым. Затем заново прочитан Вильгельмом Томсеном и им же опубликован в 1916 году. Все последующие издания памятника осуществлялись на основе этих двух публикаций. Из туркменских ученых XX века А. Кульмухаммедов (1892-1931) еще в 20-е годы впервые интересовался вопросами, связанными с письменными памятниками из бассейна р. Орхон. В предисловии изданного в 1927 году в Ашхабаде туркменского народного дестана «Саят и Хемра» на основе данных этих надписей он, в частности, писал: “Научная история с давних времен содержит сведения о тюркском народе, именуемом «огузский народ», «огузские тюрки». В начале VI века н.э. эти тюрки создали в бассейне р. Орхон могучее государство, которых китайцы называли «тукю». Самых себя они именовали «тюрками», а свое государство - «Огузским хаканлыком»… Огузский хаканлык славно просуществовал в течение двух веков, и в этот период огузские тюрки расселились в Йедисуве (Семиречье) и междуречье Амударьи и Сырдарьи - Мавеннахре” (стр.II-III). Изучением письменных памятников, высеченных на камнях древнетуркменским алфавитом, во второй половине минувшего столетия занимались проф. М.Н. Хыдыров, Р. Реджепов, а в последующий период ряд других туркменских ученых. По рассчетам, проведенным в книге М.Н. Хыдырова «Материалы по истории туркменского языка» (1962), лексика памятников Кѐль-тегину и Тоньюкуку на 90 процентов соответствует

Muratgeldi SÖYEGOV

751

лексике современного туркменского языка. Это самый высокий показатель среди 12-и современных тюркских языков, подвергнутых в данной книге к историко-сравнительному анализу (стр. 209-210). Несмотря на это, многие вопросы, относящиеся к этой тематике, до сих пор в туркменской науке остаются мало разработанными или неразработанными вовсе. Одним их таких пробелов является издание текста памятников для дальнейшего их изучения. Впервые прочитанные в 1890 годах датским языковедом В.Томсеном и российским тюркологом В.В.Радловым древнетуркменские надписи в последующие десятилетия заново прочитаны учеными разных стран и внесены некоторые важные уточнения и изменения. Туркменский ученый Р.Реджепов ошибочно прочитанные ранние другими авторами слова “türk(ü)me, b(u)d(u)n(y)ma” (10-ая строка Южной и 12-ая строка Северной стороны памятника) предлагает исправить и прочитать правильно в виде “türkme(n) b(u)d(u)n(y)ma” (“своему туркменскому народу”). Это означает новый шаг в деле изучения упомянутых памятников, и является еще одним подтверждением, что в языке памятников Бильге-кагану, Кѐль-тегину и Тонюкуку этноними “турк”, “огуз” и “туркмен” означают одного и того же народа. В китайской энциклопедии “Тун-дян”, которая относится тому же VIII веку, этноним “туркмен” зафиксирован в форме “tö-kü-möng”. Данный этноним также встречается в согдийских документах VIII века, сохранившихся в горах Муг Таджикистана. Эти данные свидетельствуют, хотя и косвенно, о правильности последнего прочитания упомянутых слов из памятника Бильге-кагану. Ниже на внимание читателя предлагается русский перевод памятника Тоньюкуку, в основу которого заложен текст из книги И.В. Стеблевой о поэзии тюрков VI-VIII веков (1965). Как при переводе памятника Бильге-кагану, к данному письменному памятнику мы также постарались подходить как к историко-художественной прозе, и исходя из его содержания и последовательности описываемых событий его текст разделили на большие главы и внутренние разделы с соответствующими названиями. В пределах каждого раздела последующая мысль разделена от предыдущей абзацом. Всем остальным техническим параметрам настоящая публикация также идентична памятнику в честь Бильге-кагана, изданного нами ранее в журнале «Мирас». Памятник Тоньюкуку Первый камень Западная сторона памятника I. Рождение Тоньюкука. Народ под гнетом Чужестранцев (1) Я сам, мудрый Тоньюкук, родился и был воспитан в стране Табгач (Китай). Турк(мен)ский народ (тогда) подчинялся табгачам (китайцам). (2) Турк(мен)ский народ, не имевший своего хана, от табгачей отделился (и) обрел своего хана. Оставив своего хана, он снова подчинился табгачам. Тенгри (Бог), надо думать, вот так сказал: “Я дал тебе хана! (3) Оставив своего хана ты покорился!“ Из-за (этого) подчинения, надо думать, Тенгри (Бог) (тебя) погубил. Турк(мен)ский народ погиб, обессилел, уничтожился. В стране народа стройных турк(мен) (4) не осталось (государственного) организма.

752

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

II. Тоньюкук под руководством Ильтериш-кагана приступает к борьбе за независимость 1. Тоньюкук назначает кагана Уцелевшие среди растений и камней объединились (и) составилось семьсот (человек). Две части из них были всадниками, одна часть из них была пехотой. Тот, кто повел (за собой) семьсот человек, старший из них был шадом. Он сказал: “Присоединяйтесь!“ Приставший к нему был я, мудрый Тоньюкук. Я сказал: “Не пожелать ли мне его каганом?“ (6) Я размышлял: “ (О том), что у него есть тощие быки (и) жирные быки, если он издали и знает, (то) жирный (это) бык (или) тощий бык, сказать не может“. Вот так я думал. Затем, так как Тенгри (Бог) дал мне мудрость, именно я пожелал кагана. “С мудрым Тоньюкуком - бойла бага тарканом, (7) я Илтериш, да буду каганом!“ Направо - табгачей, спереди - кидангей, Налево - огузов он много поразил. Я подчинялся (ему как) сородичу по мудрости и сородичу по славе. Мы жили вместе в Чогай-кузе и Каракумах. Южная сторона памятника (1) Мы жили, питаясь кийиками (и) питаясь зайцами. Горло народа было сыто. 2. Борьба начинается. Рассказы перебежчика Враги наши кругом были как очаг (место для разведения огня), мы были (в центре ) как пламя. Вот так мы жили, когда от огузов пришел перебежчик. (2) Слова перебежчика таковы: Над народом токуз-огузов сел на царство каган сказал он. Он (каган) послал к табгачам генерала Ку-сенгуна, к кидангам он послал Тонгра Эсима. С такой речью послал: “ Турк(мен)ский народ (3) кочует в небольшом числе. Каган у него - герой, советник у него - мудр. Пока существуют эти два человека, тебя, народ табгачей, они погубят, говорю я; впереди кидангей они погубят, говорю я; меня, народ огузов, они тоже погубят, (4) говорю я. Табгачи, нападайте справа! Киданги, нападайте спереди! Я нападу слева! Да не кочует властитель народа стройных турк(мен)! Уничтожим-ка, насколько возможно, (этого) властителя, (5) говорю я “. 3. Тоньюкук обращается к кагану. Каган поддерживает его После того как я услышал эти вести, ночью мне не спалось (и) днем мне не сиделось. Потом я посовещался с каганом. Я размышлял так: “Табгачи, Огузы, кидане - если эти трое объединятся (против нас), мы останемся, (6) словно вывернувшись нутром наружу. Тонкое собрать - легко, слабое разобрать - легко. (Но) если тонкое станет толстым, тот, кто соберет (его), - герой. (И) если слабое (7) станет крепким, тот, кто разорвет (его), - герой. Вперед на кидангей, вправо - на табгачей, назад - на курдангей, влево - на огузов, мы должны идти с двумя-тремя тысячами нашего войска: возможно ли это?“ Вот так я размышлял. 4. Поход на Отюкен. Установление местопроживания для народа (8) Мой каган мои, мудрого Тоньюкука, рассуждения выслушал (и) сказал: “Веди по собственному разумению“. Я повел (войска) через (реку) Кѐк Онг к Отюкенской черни. По Тогле с рогатым и вьючным скотами пришли огузы . (9) Их войско составляло три тысячи. Нас было две тысячи. Мы сразились. Тенгри (Бог) оказал (нам) милость - мы рассеяли (их). Они упали в реку (и) в ходе преследования еще возможно, погибли. Потом все огузы пришли (подчиняться).

Muratgeldi SÖYEGOV

753

(10) Это я привел турк(мен)ский народ в землю Отюкен! Я сам, мудрый Тоньюкук! Услышав, что Отюкенская земля обитаема, южные народы, западные, северные (и) восточные народы пришли (подчиняться). Восточная сторона памятника III. Борьба набирает силу. Победа за победой 1. Враги хотят нападать с четырех сторон (1) Нас было две тысячи. Мы составляли два войска. Чтобы (там) обитал турк(мен)ский народ, чтобы (там) обитал турк(мен)ский каган, города Шантунга и морская река (нами) достигнуты не были. Посоветовавшись с моим каганом, я выступил в поход. (2) Я довел (войска) до городов Шантунга и до морской реки. Они разрушали двадцать три города. Невыспившись, они остались бы здесь на жительство. Каган табгачей был нашим врагом, каган (народа) он ок был нашим врагом. (3) Больше всего был нашим врагом сильный каган кыргызов. Эти три кагана, посоветовавшись, сказали: “Пойдем-ка мы в поход на Алтунскую чернь!“ Вот так они посоветовались (и) сказали: “Двинем войска на восток против турк(мен)ского кагана! Если мы не пойдем войной на турк(мен)ский народ, как там не было, он нас -(4) (ведь) каган у него герой, (а) советник у него мудр - как бы там не было, возможно, погубит. Объединившись втроем, выступим-ка мы в поход!” Тюргешский каган вот так сказал: “Мой народ там будет!“ - он сказал. (5) “Турк(мен)ский народ в смутах, - он сказал, - (и) огузы его рассеяны”, - он сказал. После того как я услышал эти вести, ночью мне не спалось, и днем мне не сиделось. Я (долго) думал. 2. Сражение против кыргызов (6) “Сначало будем воевать с кыргызами”, - я сказал. Дорога на Кѐгмен одна (и) завалена снегом”. (Об) этом услыхав я сказал: ”Этим путем идти не годится“. Я искал проводника (и) нашел человека (воина) из степных азов. (7) ”Я сам из моей земли азов, ее зна Есть одна стоянка, (туда) идти - по (реке) Аны. Там можно переночевать до нее один переход коня”, - он сказал. “Если идти этим путем, то это возможно”, - сказал я (и) задумался. Северная сторона памятника (1) Я посоветовался с моим каганом (и) двинул войско . Я приказал: “Спейшийся с коней!” Переправясь через Ак Термель, я приказал разбить лагерь. Приказав сесть на коней, я пробил (дорогу) сквозь снег. Я взошел на верх (горы) пешком, ведя коней на поводу (и) удерживаясь за растения. Идущие впереди люди (воины) проложили (дорогу) (2), (и) мы перевалили поросшую растениями вершину. Мы спустились с мучениями (и) на десятую ночь мы дошли до склона (горы), обойдя завал. Проводник сбился с пути (и) был заколот. Каган при затруднениях приказывал: “Скачите быстрее!” (3) Пойдем-ка мы по реке Аны! Мы шли вниз по течению этой реки. Мы приказали остановиться, чтобы пересчитать (войско), лошадей мы привязали к деревьям.

754

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

И днем и ночью мы быстро скакали. На кыргызов мы напали во время (их) сна. (4) Разбудили мы их копьями. Их хан и войско собрались. Мы сразились и победили. Их хана мы умертвили. Кыргызский народ покорился нашему кагану. Мы вернулись (назад). Мы пришли, обойдя Кѐгменскую чернь. От кыргызов мы вернулись. 3. Подготовка боя против тюргешей. Рассказы перебежчика (5) От тюргешского кагана пришел перебежчик. Речь его такова: ” С востока на кагана пойдем-ка войной! - сказал (тюргешский каган), - Если мы не пойдем, (то) нас (ведь) каган у него герой, (а) советник у него мудр - как бы то ни было, (6) он турк(мен)ский народ), нас, возможно, погубит“, - сказал он. ”Тюргешский каган выступил в поход, - сказал перебежчик . Народ он ок весь целиком выступил в поход, (и) войско табгачей есть”. 4. Кончина жены Ильтериш-кагана Илбильге-хатын Услыхав эти вести, мой каган сказал: “Я отправлюсь домой. (7) Умерла хатын, я совершу над ней погребальный обряд”. “Иди с войском ты, - сказал он. - Обитай в Алтунской черни. Во главе войска Инелькаган (и) тардушский шад пусть будут”, - сказал он. Мне мудрому Тоньюкуку, он сказал: “Веди это войско! - он сказал - Управляй (расправляйся) по собственной воле, Что мне тебе еще говорить! - сказал он. - Если придут (присоединиться), увеличится (число) людей. Если не придут, собирай вести ( языки и слова) ”, - сказал он. Мы обитатели Алтунской черни. 5. Рассказ трех перебежчиков (9) Пришли трое перебежчика, речи их одинаковы: “Их каган выступил в поход. Войско (народа) он-ок все целиком выступило в поход, - говорят они. - Соберемся-ка мы в Ярышской степи!” Услыхав эти вести, я послал (с) этими вестями к кагану: “Что делать?” С обратным словом (10) пришел (посланный). “Сиди” , - было сказано. 6. Начинается бой “Не выступай, хорошенько держи караул, не позволяй на себя напасть”, - было сказано. Вот что приказал сообщить мне Бегю-каган. Апа-таркану (главнокомандующему) же послал секретное слово: “Мудрый Тоньюкук - рассудителен он, сам - он умный. (11) Если скажет пойдем-ка в поход, не соглашайся”. Услыхав эти речи, я двинул войско ( в поход). Алтунскую чернь мы перевалили без дороги, реку Иртыш мы перешли без брода, ночью мы не останавливались (и) на рассвете достигли Болчу. Второй камень Западная сторона памятника 7. Милость Бога. Большая победа в бою (1)Привели языка (лазутчика), слово его таково: “В Ярышской степи собралось сто тысяч войска”, - сказал он.

Muratgeldi SÖYEGOV

755

Услыхав эти вести, беки все вместе: (2) ”Вернемся! Стыд чистых хорош!” - сказали. Я же так говорю, я мудрый Тоньюкук: “Мы пришли, перевалив Алтунскую чернь! Мы пришли, перейдя реку Иртыш! (3) Те, кто пришли,- герои, - я сказал. Они враги не подозревают (об этом). Тенгри (Бог), Умай (Хумай - женское божество), священная земля вода (родина) покарают нас, надо думать! (4) К чему нам бежать, говоря, что их много? К чему нам бояться, говоря, (что нас) мало? Зачем быть побежденными? Нападем!” - сказал я. Мы напали (и) рассеяли (врагов). На второй день они пришли, (5) пламенея, как пожар, они пришли. Мы сразились. По сравнению с нами два крыла их (войска) были наполовину больше. По милости Тенгри (Бога), (того), что (их) много, (6) мы не боялись (и) сразились. Тардушского шада мы победили. Мы прогнали (врагов), кагана их мы схватили, их ябгу (и) шад (7) там были убиты. Мы взяли в плен около пятидесяти человек. В ту же ночь мы разослали (посылных) к народам. 8. Подчинение он-оков Услыхав эти вести, беки и народ он-оков - все (8) пришли и подчинились. Когда собирали и устраивали пришедших беков и народ. некоторое число народа бежало. Я повел в поход войско он-оков. (9) Мы еще воевали (и) их гнали. Переправясь через реку Аны и через реку Йинчю (Сырдарья), место жительства Тинси-оглы, перешли священную гору Ек. Южная сторона памятника 9. Подчинение других народов. Полученные трафеи (1) Мы гнали врагов вплоть до Железных ворот. Мы заставили (их ) оттуда возвратиться. Инель-кагана < … > таджиков (и) тохаров < … > (2) < … > согдийский народ во главе с Соком пришел (подчиниться). В те дни достиг турк(мен)ский народ Железных ворот, (3) горы - места жительства Тинси-оглы - он достиг. (Туда) он раньше он никогда не достигал. Так как я, мудрый Тоньюкук, той земли достиг, (4) желтого золота, светлого серебра, женщин и девиц, верблюдов (и других) драгоценностей без числа было принесено. IV. Другие бои, предпринятые Ильтериш-каганом Ильтериш-каган, благодаря своему содружеству с мудростью (5) и геройством, с табгачами воевал семнадцать раз, с китангами воевал семь раз, с огузами воевал пять раз. Тогда именно я был (6) советником, я же был и предводителем войск Ильтериш-кагана турк(мен)ского бѐгю- (умного) кагана , турк(мен)ского бильге-(мудрого) кагана. Восточная сторона памятника V. Тоньюкук на службе у Капаган-кагана (1) Капаган-каган к своим двадцати семи годам был чором (носил титул чора), затем стал каганом. Капаган-каган сел на престол. Ночью не имел сна (2) (и) днем не имел покоя. Проливая свою красную кровь (и) заставляя честь свой черный пот, я тоже отдавал труды и силу. Я сам направлял далекие набеги. (3) Я возвысил караулы, я приводил врагов покоренными (приниженными). Мы сражались (вместе) с моим каганом. Да будет милостив Тенгри (Бог)! (4) На турк(мен)ский народ я не навлекал вооруженных врагов, не наводил (на него) снаряженную конницу.

756

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

VI. Тоньюкук вспоминает Ильтериш-кагана и Капаган-кагана, ведет речь о Бильге-кагане Если бы Ильтериш-каган не приобретал (5) (и), следом за ним, если бы я сам не приобретал, ни государства, ни народа не существовало бы. Потому, что он (каган) приобретал, (и) потому, что следом за ним я сам приобретал (6) государство стало государством и народ стал народом. Сам я состарился и стал пожилым. Если бы в какой-нибудь земле у народа, имевшего кагана, (7) оказался (в советниках) бездельник, какие несчастья имел бы (этот народ)! (8) Я приказал написать (это) для народа турк(мен)ского Бильге-кагана, я, мудрый Тоньюкук. Восточная сторона памятника (1) Если бы Ильтериш-каган не приобретал (или) если бы он не существовал, если бы я сам мудрый Тоньюкук, не приобретал. (или) сам бы не существовал, (2) в земле Капаганкагана и народа стройных туркмен ни организации, ни народа, ни людей, ни властителя не существовало бы. (3) Потому, что приобретали Ильтериш-каган (и) мудрый Тоньюкук, существует народ стойных туркмен Капаган-кагана < … > (4) Турк(мен)ский Бильге-каган, обеспечивая пропитанием (и другим необходимым), содержит народ стройных туркмен - огузский народ (и) сидит (в настоящее время над ним на престоле).

Muratgeldi SÖYEGOV

757

Description of Inscription About Tonyukuk as Literary-Historical Work Preface The scientific world of Europe acguainted with the content of the stone inscriptions from the Orhon river only after Vilhelm Thomsen and W. W. Radloff had interpreted and published the inscriptions in 90 of the 19th centuary. The oriental scholars a long time ago wrote about the existance of the inscriptions and, though, by another sources, nevertheless, they familiarized with the general content of some inscriptions, including Tonyukuk Monument. The first remark of the ancient Turkmen inscriptions in the oriental (muslim) science two ages later after the inscriptions had been written is the brief announcement of Abylkasym Firdowsi (940-1020) under the word combination “letter yabgu” in his famous poem “Shahname”, written on the instructions of the Turkmen soltan Mahmud Gaznewi. The next more detailed announcement of the inscriptions belong to Alayeddin Atamalik, Juweyni (1226-1282), the historian of hulaguids (ilhanids) age in his work “Tarih-e Jahan-gusha” (“The history of the congueror of the world”). He repeatedly visited Karakurum city and its neigh bour hood and saw in Arkun river the ancient writings, inscripted on the stone. At present this work of Juweyni was translated from the Persian original into Turkmen and published in 2005 in Ashabat by the National culture center “Miras” in two-volume edition. According to the report of Juweyni the stone writing of Arkun (Orhon?) river really inscripted in special ancient alphabet and only the Chinese specialist could real the inscriptions, who who especially invited to solve this problem. The content of the inscriptions from the work of Juweyni obviously does not correspond to those historical events, described in the monuments and dedicated to Kultegin, Bilge Kagan, Tonyukuk and other writing monuments, discovered and real lately by the European scholars. Juweyni, mainly, tells the legends of uygur history (in the past tokuz-oguzs), sometimes adds to them the half-fantastic events. Some parts of the legends he applies to Afrasiab, calling him Burku-khan, also he was named Tonga Alp Er by Mahmud Kashgarly and Yusuf Balasagunly in the 11th centuary. It is known that the of Tongategin (Afrasiab), mentioned in the monuments belonging to the 8th the centuary, dedicated to Kultegin (The north side, line 7) and Bilge Kagan (the east side, line 31). It should be ascertained that the announcement of Juweyni could not be directly connected with the ancient Turkmen stone inscriptions, known to the scholars of today. Most likely, the inscriptions belong to the up to now unknown monument, perhaps lost for science forever. That’s why the content of the writing monument on the stone, put into the work of Juweyni should be considered the original source, even if until would not be find the stone monument with the inscriptions. In our opinion, some old lists of “Oguzname“, which were lately put by Abu-l- Gazi in his “The genealogical tree of the Turkmen“ included the information about the Gökturkmen rulers and their wise vizir Tonyukuk, though, later calls him Gorkut. Ay prezent by the name Gorkut in the first place is implied the main character of the epos “The book of my grandfather Gorkud“, preserved in two lists, which werenamed by the place, where the inscriptions were found - Drezden and Watican. After the professor H. G. Korogly we consider that together with the character of the above mentioned epos the name Gorkut were named other historical persons of the past. One of them is Gorkut of “The genealogical tree of the Turkmen” by the khan and historian of Hiwa Abu-l-Gazi (1603-1664), who wrote his work, taking as a basis the oral and writing versions of “Oguzname“, existed at that time.

758

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

The work of Abu-l-Gazi contains the very valuable information about the events of the Gökturkmen history in spite of the affirmation of a researcher and publisher of the present work R. Rejebow that there is the absence of the Gökturkmen history in the “The genealogical tree of the Turkmen”. According to the Chinese sources and the orhon inscriptions the wise Tonyukuk was the main adviser and the vizir of three and Bilge Kagan. The present important circumstance affected in “The genealogical”. In the chapter “About reigning of Ynal Yawy Khan it is said: All the oguz people gathered together, headed by Gorkut Ata (in the inscriptions of Tonyukuk - MS) … chose Ynal Yawy a ruler (in the inscription Kutlug - MS ) from the Gayi people. His vizir was Gorkut Ata. Ynal Yawy supported every word of Gorkut Ata. He (Gorkut) was the vizir of three rulers. (hg. 57). From the stone monuments, according to the words of Tonyukuk we get to know that he himself appointed Ilterish (Kutlug) a kagan, who always followed his advice: “I said: ”Sholl I sheose him a kagan?” I thought …Then, Tengri (God) rewarded me with a wisdom I could chose a kagan (Stone 1. The west side, lines 5-6). From the above-mentioned fragment we can see that the present evenent also affected in “The genealogical”. It is no mere chance, the German modern scholars consider Tonyukuk the real Bismark of the Gök Turkmen state. According to the stone inscriptions when Kutlug Kagan died his elder son, heir prince Bilge was young, that’s whu his brother Kapagan khan became a kagan. The Chinese sources informed that lately the transter of power to Bilge Kagan was connected with the dramatic conflict his young brother Kultegin took part to solve the conflicts. These historical facts were induded in “The genealogical“, but in other interpretation: “Al the people, headed bu Gorkut (Tonyukuk in the inscriptions - MS), said Erki: “Take the reign of your elder brother Duyeli Gayi (according to the inscriptions confirms to Kultug Kagan as well - MS) and rule a state. When Duman (according to the inscriptions Bilge, in the Chinese inscriptions Mogilian - MS) will become a jigit (a grown-up) you know very well what you have to give him” and chose Köl Erki (Kapagan in the inscriptions - MS) a kagan … Duman became a grown-up. The people, who served to Duyeli Gayi Khan, appealed to Duman with these words: “You inherit your reing from your brother. Köl Erki was temporarily charged to reing with all peoples consent on condition that when you will be an adult the reign must be inherit bu you”. Duman ordered to tell these word with a man to Köl Erki. When Köl Erki heard those words he told Gorkut (Tonyukuk in the inscriptions - MS)…“ The Chinese historical documents describe the fight of the brave warrior, glorious general Kultegin, the young brother of Bilge kagan for the passing the throne to his elder brother, in “The genealogical“ the warrior, the brave soldier and hero Ganly-Yawly, that’s mean “Bloody Yawly“ the son of Duman khan fulfillead this mission. “The genealogical tree of the Turkmen“ bu Abu-l-Gazi (conseguently in those “Oguzname”, which were taken as a basis) the Turkmen history begins with the stories about the progenitor of the Turkmen Oguz Khan, who according to the Chinese inscriptions confirms to the ruler of huns Mete Khan or Mao-tun. Then, as it is epected, logically follows the abovementioned partly given the history of Gökturkmens (from the chapter “About the reign of Ynal Yawy Khan, etc.) and from chapters “About the reign of Gara Yawy Khan, the son of Mor Yawy“ and “About the reign of Bugra Khan” begins the history of the Turkmen State Karahanids. Further, the stories of the rulers of the Turkmen states of Gaznewids, Seljukids etc. are arranged by hronology in the corresponding chapters. As a result we can to ascertain, that Tonyukuk was the main vizir and the wise advicer of the rulers till his great age. He also had authority with the people. The real-historical character of Tonyukuk in the stone inscriptions lately under the new historical conditions transform in the artistic-epic character of the wise old man from “The book of my grandfather Gorkut”. The

Muratgeldi SÖYEGOV

759

intermediate link of this ancient procesc is the events of the history of Gökturkmens, described in “The genealogical tree of the Turkmens“, exactly those events in which Gorkut Ata (Tonyukuk) took part. The difference between “The genealogical” and the inscriptions in the present matter arised gradually in the process of transformation of the historical reality in the artistic-epic reality under the influence of the following and preceding events by the laws of the epic genre in the formation of the folk epos. Tonyukuk Monument was erected between 720-725 period on the instruction and on behalf of Tonyukuk, though the convincing opinions of the origin of the personal name of Tonyukuk are not avalable till today. True, the Russian scholar V.M. Nadelyayev researched the material of many wriding monuments and the specific mark (the letter), used in spelling the name of Tonyukuk. He suggested a hybothesis, according to this hypothesis the word “Tonyukuk” springs by means of the union of the words toynak “hoofs” and ok “an arrow” and the Turkmen scholar M.N. Hydyrov without any proots conveys the name of Tonyukuk into Turkmen as Donugök “he who in blue”. (In this connection, in brackets we note that the Turkmens, who came of Alan (Olams) reside in Hojambaz etrap of Lebap welayat till today honour the tomb of the ancient saint Gökdonly - “the man in blue”. We considered the most right for the present to use the name of Tonyukuk in the previons, traditional spelling because of the failure to prove of the available hypotheses. Tonyukuk Monument, consisted of two big stone boulders was discoveredby Elizabet Nikolayewna Klemenz (the maiden name Zwerewa, 1853-1914) in 1897, during the Sibir expedition, headed by her husband D. A. Klemenz. The monument locats in Mongolia, near the hill Bayn-Chocto, in the upper riches of Tola river, at 360 km, distance from the monuments of Bilge Kagan and Kultegin. For the firs time the inscriptions was interpreted and published by W. W. Radloff in 1899. Then it was read again and published by Vilhelm Thomsen in 1916. All the next publishing of the monument were realised on the basis of two publications. Among the Turkmen scholors of the 20th centuary A. Gulmuhammedow (1892-1931) in 1920 for the first time took an interest in guestions, connected with the writings of the monuments from the basin of Orhon river. In the preface of the Turkmen folk epos-destan „Sayat and Hemra“ published in 1927 in Ashgabat he wrote: The scientific history since the past included the information about the turk people, named “oguz people“, “oguz turks“. At the beginning of the 5 th centuary A. D. those turks established a powerful state in the basin of Orhon river, which was calledby Chinese “tukyu“. They named themselves “turks” and their state - “Oguz hakanlyk”… Oguz hakanlyk famously existed during two centuries and in that period oguz turks setted in Iedisuw (Semirechye) and between two rivers Amudarya and Syrdarya - Maweranahr (pg II-III.). In the second middle of the last centuary prof. M. H. Hydyrov, R. Rejebov and in the next period the number of the Turkmen scholars were engaged in the stude of the writing monuments, inscripted on the stone in ancient Turkmen alphabet. According to calculation, carried out in the book “Materials of the history of the Turkmen language” (1962) by M.N. Hydyrov the vocabulary of the Kultegin and Tonyukuk monuments corresponds by 90 per cent to the vocabulary of the modern Turkmen language. This is the most high showing amonng 12 modern turk languages, which were subjected to the compartive-hystorical analysis in this book (pg 209210). In spide of this, many guestions, connected with this sribject till now remain not enougy worked out or did not work out at all in Turkmen science. One of these deficiencies is the publication of the texts of monuments for futher study of the inscriptions. For the first time the old Turkmen inscription was read by Dana linguist W. Thomson and and Russian linguist V. V. Radloff in 1890. During the next decades the inscription of the different countries. The Turkmen scholar R. Rejepow proposed to correct the words “türk(ü)me,

760

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

b(u)d(u)n(y)ma” (the 10th line of the south side and the 12th line of the north side of the monument), read wrongly first by the other authors and read correctly in this way “türkme(n) b(u)d(u)n(y)ma” (“to my turkmen people”). That’s mean the step in the care of studying the mentioned monuments. The fact is that the ethnonims of the language of the Bilge Kagan, Kultegin and Tonukuku monuments “turk”, “oguz” and “turkmen” mean the same people. In the Chinese encyclopedia “Tun-dyan” belonging VIII centuary the ethnonim “turkmen” is fixed in “tö-kü-möng” form. This ethnonim also can be seen in sogdi sources, belonging VIII century, prese in Mug monumentoins of Tajikistan. These facts prove, though indirectly the correct reading of the mentioned words from the inscription of the Bilge Kagan monument. We tried to consider this writing monument and also the translation of Bilge Kagan the historical-artistic prose, proceeding from the content of the monument and the sucession of the describing events, the text was divided into the big chapters and internal parts with the corresponding titles within the bounds of the each part the next idea os divided from the preceding by paragraph. By all the others technical parameters this publication is also indentical to the preveons publikatoon, published on the pages of this periodical in honour of Bilge Kagan. Bellow we call attention of our readers to the English translation of Tonyukuk monument, in which the text the from the book “Album of the Turkish monuments in Mongolia“ (2001). Tonyukuk Monument First Stone The West Side of the Monument I. Tonyukuk becomes a personality. Under the sovereignty of the foreigner /1/ I am Wise Tonyukuk. I was born in the country of Tabgach (China). (In the years that I was born) Turk(men) people were under the sovereignty of China. /2/ Turk(men) people got out of Tabgach (China) sovereignty before they choose a kagan. Later they chose a kagan. Nevertheless, they left this kagan they chose and became tributary to Tabgach (China) again. God had said like this: I have given a kagan, /3/ you left your kagan and became tributary to Tabgach (China). God killed since they became tributary. Turk(men) people died, ruined, wiped out. In the place of Turk(men) shapely people /4/ not even a tribe remained. II. Tonyukuk under Ilterish Kagan’s leadership fights for freedom 1. Tonyukuk himself choses a kagan When the ones hidden in the forest and the ones hidden on the mountain, they made seven hundred people. Two parts of this seven hundred people were mounted; one part of it was infantry. The title of their respected one who led seven hundred people /5/ was Shad. He said "tell me your opinion!". The one who told was I, Wise Tonyukuk. I said, "Shall I choose the kagan". I thought: saying that "they say when a weak lean and a fat bull are seen from a distance, /6/ it is not possible which one is the fat and which is the lean bull" I thought like that. After that since God had given this information I myself chose the kagan. When Wise Tonyukuk with the title Boyla Baga Tarkan /7/ and Ilterish Kagan were together, they killed much the Tabgach on the south, Kytang on the east, Oguz on the north. In these times, the adviser of my khan and the commander of his army was I myself. We were residing on the north side of Chogay and in Kara Kum. The South Side of the Monument /1/ Were were dwelling by eating sheep and cattle. People's stomachs were full.

Muratgeldi SÖYEGOV

761

2. The beginning of the fight. Information, gathered from the refugee Our enemy was like the fireplace around us; we were the fire in the fireplace. While we were living like this, a refugee came from Oguz clan. /2/ Information gathered from the refugee is as follows: he says "(he) was chosen kagan over Dokuz Oguz people". This chosen kagan had sent General Ku to Tabgach, Tongra Esim to Kytang as ambassadors. He sent a message like this: "less populated Turk(men) people /3/ were increasing; the kagan of the Turk(men) people was bold; his advisor was well-informed. As long as this two people live, I say they will kill destroy you, Tabgach; I say they will kill amI destroy Kytang on the east; I say they will eventually kill and destroy me, Oguz; /4/ Tabgach attack from the south; Kytang attack from the east; I attack from the north; the Turk(men) shapely people never increase in their land; I say if it is possible let's destroy them all". 3. Tonyukuk applies to the Kagan. Kagan supported him /5/ When I heard, this word. I couldn't sleep in the night; I couldn't sit in the day. Then I presented it to my Kagan. I presented it like this: Tabgach, Oguz, Kytang!; when these three get united /6/ we will be in the middle. We are holding its inside from outside. That, which is thin is easy to be bored. That which is slim is to be broker. When that which is thin gets thick, it is harder to be bored. When that whilch is slim /7/ gets fat, it is harder to be broken. On the east from Kytang, on the south from Tabgach, on the west from Kholan, on the north from Oguz. Is there two or three thousand soldiers, people of ours'! I presented like this. 4. March to Otuken. To establish a state /8/ My kagan heard my Wise Tonyukuk's representation. He told me to alct howevcr my heart had wished. I sent my people with their cows and calves passing the Ongin river to the Otuken forest. On the bank of the river Togla /9/ Oguz army came. Their soldiers were three thousand. We were two thousand. We fought. God granted, we drove them back. They were poured into the river. We scattered, many were died when running. After that all Oguz people came and bowed their heads to us. (10) Turk(men) people living on the south, west, north and east came to Otuken on hearing the news which I myself heard like "Wise Tonyukuk had put Turk(men) people to Otuken". The East Side of the Monument III. The fight strengthens. Victories, gained over the enemy 1. The enemies from the fourth sides /1/ We were two thousand. We had two armies. From the time Turk(men) people were created, from the time Turk(men) kagan ascended to the throne, we couldn't reach the cities on the feet of the eastern mountains and the ocean. I told my kagan and sent the army. /2/ I made them reach to the feet of the eastern mountains and the ocean. Twenty-three cities were captured. Tabgach kagan was our enemy. On Ok kagan was our enemy. /3/ Besides mighty kagan of the Kyrkyz also became our enemy. These three kagans consulting with each other said "Let's meet on the golden forest". They

762

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

consult like this: they said "Let's send army to the Turk(men) kagan on the east. If we do not send army to the Turk(men) kagan, no matter when, since /4/ his kagan was brave, his adviser was well-informed, no matter when he would kill us. Let's meet and send army, let's destroy all the Turk(men) country". Turgish kagan said like this: he said "My people are there". /5/ He said ''Turk(men) people are in tunnoil again". He said "their Oguz is in scarcity again". When 1 heard this word, I couldn't sleep in the night; I couldn't sit in the day. Then I thought. 2. The fight against Kyrkyz /6/ I said it would be better if we send army to the Kyrkyz first. I heard that "the road through the Kogmen mountains was one and it was closed" I said it would be bad if we walk on this road. I sought for a guide. I've found a trace seeking man of desert. /7/ I heard that along the way of Az country it was , it was one horse way, (he) was gone with that. Telling him I said "one horseman went that way, it is possible if we go that way". I thought, to my Kagan The North Side of the Monument /1/ I presented. I marched soldiers. I told them to get down from their horses. After we passed the Ak Termil pass I detenuined the camping location. I made them get on their horses and made them tread the snow. I made them climb up on foot holding the trees and their horses at their backs: private on the front treading the snow, /2/ we passed the Ibar pass. Since the land was so rugged we went down rolling, We went areund the obstacle on the mountain in ten nights. Guide was slaughtered since he confused the place. Depressed kagan had told to run on gallop. /3/ We arrived at the Ani river. We went down from that river. We get down from our horses to eat We were tying the horses to the tree. We went on gallop day and night. We made a raid on the Kyrkyz in their sleep. /4/ We opened their sleep with spear. Their khan and army were gathered. We fought, we speared. We killed their khan. Kyrkyz tribe surrendered to the kagan, bowed their heads to him. We turned back, we came back going around the Kogmen forest. 3. The fight against Turgish. Information gathered from the refugee /5/ We came back from the Kyrkyz. Refugee came from the Turgish kagan. His word is like this: he had said "let's walk army against the kagan from the east". He had said "If we don't walk. his kagan was brave, his adviser was well-informed. no matter when /6/ he would kill us". He said "Tiirgish kagan had rebelled". He says all of On Ok people "rebelled". There were Chinese soldiers. Hearing that word, he said "My kagan, let me go home". 4. The death of Ilbilge, the wife of Ilterish Kagan /7/ 'The lady was dead. Let me make a funeral for her" he said. "Send the army" he said. "Live in the golden forest" he said. "Let Subashy Ini Il Kagan and Tardush shad go” he said. He said to Wise Tonyukuk and me: /8/ “Organize this army. Tell the punishment as you wish. What shall I tell you” he said. If (the enemy) comes, bring (them) by seeing; if it doesn’t come, sit taking the word of the messenger (don’t get ambushed)” he said. We lived in the golden forest.

Muratgeldi SÖYEGOV

763

5. Information, gathered from three refugees /9/ Three refugees came. Their words are the same: they say “kagan’s army rebelled, On Ok army got out without any missing rebelled completely”. He had said “let’s come together in the Yarysh plain”. When I hear that word, I conveyed that word to him.The word came again from the kagan. /10/ He had said “sit down”. 6. The beginning of the fight He had said "Carefully arrange the reconnaissance patrol, shifting, don't let them make a raid". Bogu Kagan had sent me news in this way. He had told Apa Tarkan news secretly: "Wise Tonyukuk is bad, he is vindictive, he makes mistakes. /11/ He will tell you to march the army, do not accept". When I hear that word, I've sent the army. We go thrcugh the golden forest which has no road. We passed the lrli~ ri'/er which has no way through. We make the night day. We arrived at Bolchu at dawn. Second Stone The West Side of the Monument 7. God granted. To gain a viktory /I/ They brought messenge:'s. Tell the word: he says "one hundred thousand soldiers were gathered at the Yarysh plain". Upon hearing that word, they said "men let's turn completely, /2/ shame of the clean is better". I say like this, I am Wise Tonyukuk: I said "We came going through the Golden forest. We came crossing the Yrtysh river. /3/ (He) said the ones that come are brave, but didn't hear. God, Goddess Umay, sacred ground, water probably fall down on (him). Why are we running? /4/ Why are we running since (they are) many? Why would we regard ourselves with disdain just 'lecause we arc few? Let's attack". We attacked, we sacked. On the second day /5/ (he) came back angry like tire. We fought. Its two ends were more than us as much as its half. Since God granted, we were not aflaid because they are many, /6/ we bayoneted. We chased and drove back till the shad of Tardush. We cought their kagan. They killed their yabgu and shad /7/ right there. We caught nearly tifly privates. We sent information to their people right at that night. 8. On Ok army lost Hearing that word, On Ok Begs, people all /8/ came and bowed their heads. Their Begs, people that came were organized, put together few were escaped. I dispatched the On Ok army. /9/ We sent army. We passed Any river. Crossing the Pearl river (Syr Derya), I made (them) pass the Ek mountain where (Emperor of Sogd) son of son of Tinsi lies. The South Side of the Monument 9. The other straugers’ obedience. The trophies /1/ We arrived till the Iron Gate. We made (them) turn from there. Being afraid, , Tacik, Tokar, /2/ near to it the Sogdak people bound to Soka all came to Ini Il Kagan and bowed their heads

764

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Turk(men) people never reached the Iron Gate, to the mountain where son of Tinsi who was /3/ (the son of) the son of Tinsi lies. Since I Wise Tonyukuk made (them) reach that place /4/ (he) brought yellow gold, white silver, valuable cattle, bent camel and load goods without difficulty. IV. Ilterish Kagan’s other fights Since Itterish Kagan is well-informed, /5/ since he is brave, he fought against Tabgach (China) seventeen times, he fought against Kytang seven times, he fought against Oguz five times. In these battles, his advisor was /6/ again me myself, his commander was again me myself. To Ilterish Kagan, to (his) Turk(men) Bogu Kagan (Kapagan Kagan), to (his) Turk(men) Bilge Kagan. The East Side of the Monument V. Tonyukuk serves to Kapagan Kagan /1/ Kapagan Kagan was Chor until he is twenty seven. After that he became the Kagan. Kapagan sat as Kagan, I did all the work without sleeping at night, /2/ without sitting during the day, by shedding my red blood, by running my black sweat. It was all again I who sent the long reconnaissance patrol. /3/ It was ail again I who developed the trench, watch location. I used to bring the enemy running back. I sent army with my Kagan. God protect him, /4/ 1 did not allow armed enemy run through this Turk(men) people, I did not allow their branded horses walk. VI. Tonyukuk rememberes Ilterish Kagan and Kapagan Kagan and tells the story abont Bilge Kagan If Ilterish Kagan did not win, /5/ and I myself did not win, country and people would have been destroyed. Since (lIterish Kagan) won and since I myself won /6/ country became country, people became people. I grew old, aged. If someone like me was there to a people with a kagan in any place, /7/ would there be any difficulty for (that kagan). I have (this) written in the country of Turk(men) Bilge kagan. /8/ I am Wise Tonyukuk. The North Side of the Monument /1/ If Ilterish Kagan had lost, if he had been destroyed, If I myself, Wise Tonyukuk had lost, If I had been destroyed. /2/ in the country of Kapagan Kagan Turk(men) shapely people, tribe, person all would have been destroyed. /3/ Since Ilterish Kagan and Wise Tonyukuk won this where Kapagan Kagan Turk(men) shapely people walk. /4/ Turk(men) Bilge Kagan sits feeding the Turk(men) shapely people - the Oguz people.

Muratgeldi SÖYEGOV

765

Kaynakça Atanyýazow, S. (1994). Şejere (Türkmeniň nesil daragty). Aşgabat: Turan - 1. Ergin, M. (1970). Orhun Abideleri. İstanbul: Temel Eserler Serisi. Кобешавидзе И. Н. (1972). К характеристике графики и фонемнего состава языка орхоноенисейских надписей // Сов. тюркология, 2, 40-46. Кормушин И. В., Насилов Д. М. (1972). За научное, глубокое изучение древнетюркских памятников // Сов. тюркология, 5, 139-142. Малов, С. Е. (1951). Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. М.-Л., Изд-во АН СССР. Малов, С. Е. (1959). Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М.Л., Изд-во АН СССР. Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi Abümü. Ankara: TİKA, 2001. Hydyrow, M. N., Aýdarow, G. (1968). Orhon-Ýeniseý Ýadygärlikleriniň Dili. Aşgabat: TDU. Orkun, H. N. (1986). Eski Türk Yazıtları (Yeni Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Осман Фикри Серткая. Заметки по поводу чтения надписи в честь Тоньюкука // Сов. тюркология, 1987, № 3, с.с. 16-19. Rejebow, R. (1991). Gadym Türkmen Edebiýaty. Aşgabat: Ylym. Söýegow, M. (2004). Ancient Oguz Orkhon Inscriptions Deciphered and Published by European Scholars, The Rhythmic Whisper, Journal of Art Science and Culture of International Turkmen-Turkisn University, 6, 11-13. Söýegow, M. (2004). Gadymy oguz-türkmen serkerdesi Külteginiň söweşde münen atlary. Türkmen Dili, 21 ỳanwar. Söýegow, M. (2004). Garyndaşlyk gatnaşyklarynyň gadymy taryhyndan: Göktürkmen döwletiniň hökümdarlarynyň aga-ini gatnaşyklarynyň käbir taraplary barada. Türkmen Dili, 3 Mart. Söýegow, M. (2004). Göktürkmen Döwletinden Galan Taryhy Ýazgylar. Türkmen Dili, Magtymguly aýynyň 12 Maỳ. Söýegow, M. (2004). Gadymy Türkmen Elipbiýindäki Ýazgylar Näme Barada Gürrüň Berýär? Türkmen dili, 1 sentỳabr. Söýegow, M. (2006). Kültegin ýadygärligi. Aşgabat, 7, 9, 14, 16 dekabr. Söỳegow, M. (2007). Bilge Kagan ỳadygärligi. Miras, No 2. Стеблева, И. В. (1965). Поэзия Тюрков VI-VIII Веков. Москва, Изд-во «Наука». Tekin, T. (1988). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Tekin, T. (2003). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. İstanbul: Yıldız Тенишев, Э. Р. (1971). Перебой s/ş в тюркских рунических памятниках // Структура и история тюркских языков. Москва, Изд-во Наука.

766

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

YENİSEY YAZITLARININ OKUNMA VE ANLAMLANDIRILMASI ÜZERİNE YENİ ÖNERİLER -IIHatice ŞİRİN USER 1. Bu yazıda, 3. Elegeşt (Ye 53) ve Abakan (Ye 48) yazıtlarının üzerinde okuma ihtilafları bulunan bazı satırlarına dair yeni okuma ve anlamlandırma teklifleri sunulacaktır. 1.1. 3. Elegeşt Yazıtı, 1907’de Granö tarafından Ye-52 yazıtının bulunduğu yerin 5 km güneyinde konumlanan Orta Elegeşt ırmağının sağ kıyısında bulunmuş; 1961’de Tuva Müzesi’ne taşınmıştır. Literatürde deer-stone olarak bilinen ve bronz çağının Asyalı erken göçer halkları tarafından kutsal sayılan geyik motifli taş üzerine kazılmış bir mezar yazıtıdır. Taş, gri renkli kumtaşından yapılmıştır. Günümüz Tuva’sında bulunan yazıt, bäg tarkan ögä tirig adlı/unvanlı bir beyin mezar taşıdır. 3 satırdan oluşan görece kısa bir belgedir. 3. Elegeşt’te, yazıt sahibinin ölüm yaşı belirtilmemiştir. Bununla birlikte, adına yazıt dikilen kişinin üst düzey yönetici konumu, ad/unvanındaki tarkan ve ögä unvanlarından anlaşılmaktadır. İkinci satırdaki elimdä bäş kata tägzindim cümlesi, bäg tarkan ögä tirigin, il örgütlenmesindeki üst düzey görevinin, aynı zamanda seyahat gerektiren seyyar/mobilize bir iş olduğu sonucuna varmamızı sağlar. Bu görev yalabaçlık (sefaret/elçilik) olmalıdır. Burada incelediğimiz yazıtın söz konusu satırıyla (elimdä bäş kata tägzindim är ärdämim üçün) 2. Altınköl (Ye-29), sol 2. satırdaki ilimdä tört tägzindim ärdämim üçün ve 2. Uybat (Ye 31), 4. satırdaki elindä üç kata tägzinti cümleleri denklik arz etmektedir. Bu anlam ve üslup koşutluğu, yazıt sahiplerinin ülkelerini kat etme miktarının mezar kitabesine kaydedilecek kadar önemsendiğini göstermektedir. Türk Runik yazıtlarında er erdem kazanmak için yapılan eylemler, alpların/beylerin vd.nin yaşamları süresince katıldıkları savaş, öldürdükleri düşman ve üstesinden gelip yok ettikleri yırtıcı hayvan sayısını içermesi kadar (Şirin User, 2009, ss. 166167), bu kişilerin devlet ve ülkeleri adına gerçekleştirdikleri siyasal hizmetleri de kapsamaktadır. Adına yazıt dikilen üst rütbelilerin türlü amaçlarla ülkelerinde yaptıkları gezilerin, elçilik göreviyle ilintili politik görevler olduğunu ileri sürmemizin sebebi, 2. Altınköl, sol 2. satırdaki ilimdä tört tägzindim ärdämim üçün ifadesinden sonra kaydedilen är ärdäm üçün töpöt kanga yalabaç bardım cümlesidir. töpöt kanga yalabaç bardım cümlesi, yalabaçlık görevinin bir ülkeden başka bir ülkeye yapılan diplomatik elçilik olduğunu belgelese de, 2. Altınköl, 3. Elegeşt ve 2. Uybat mezar kitabelerindeki ilimdä üç/tört/bäş (kata) tägzindim ifadeleri, yalabaçın herhangi bir konuda uzlaşma sağlamak için kendi ili içindeki soydaşı veya soydaşı olmayan başka boyların temsilcileriyle de görüşme işini üstlendiğinin kanıtı olabilir. 1.1.1. Yazıtın üçüncü satırıyla ilgili literatürdeki okuma ve anlamlandırma farkları şöyledir: Cümle, Malov’ta kök täŋride boltum är alkınur törümiş “V golubom nebe ya bıl muj stal (tam) siyat!”; Batmanov-Kunaa’da kök teŋride boltu(m). Er ol. Kan ur(ı) törümış(ı)m “Ya okazalsya na golubom nebe. Geroy, soyedinis’! Ya podilsya ot potomka hana.”; Şçerbak’ta kök täŋridä bulut kär ulkanur (?) törimiş “Na golubom nebe poyavilos’ straşnoye uveliçivayuşçeesya oblako (? t. e. prişlo nesçast’ye); Vasilyev’de kükt2ŋr2d2ä:b1ul1t1kr2l1qn1ur11t2ür2ms2; Amanjolov’da kök täŋridä bulut uluqın or türümiš “Na golubom nebe poyavilas’ tuça, temnorıjaya s gryaznoy holkoy (veroyatno tuça upodoblena gnedoy loşadi)”; Kormuşin’de kök täŋridä boltik är ol qan urï törämiš “[Nekogda] na golubom nebe voznik [blagorodnıy] muj. Ot togo hana poşlo muşskoye potomstvo” biçimindedir (Malov, 1959; Batmanov-Kunaa, 1963, s. 40; Şçerbak, 1964, s. 148; Vasilyev, 1983; Amanjolov, 2003, s. 137; Kormuşin, 2008, s. 145). Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 767-774

768

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Cümleyle ilişkili Kormuşin’in düzeltmeleri Erdal tarafından: “Kormuşin’in E 53'te yer alan wl1k11nwr1 biçimindeki gösterge zincirini “ol kan urı” şeklinde okuması kabul edilemez” olarak değerlendirilir (2002, s. 61). Cümlenin runik yazımı mrtRUNXLUrK LUBAdr¶t%K biçimindedir. İlk iki sözcüğün kök t(ä)ŋr(i)dä olduğunu tüm yayımcılar onaylamıştır. Cümle yüklemini, yazıt yayımcıları farklı biçimlerde okumuş iseler de, yüklem eyleminin “türemek, yaratılmak” anlamlı bir hareket adı (töri-/törü-/türü-törä-) olduğunda görüş birliğindedirler. töri-1 (ED: 533a), oluş bildiren bir eylem olduğundan, okunmada ihtilaflı olan sözcüklerin cümlede nesne görevinde yer alması olanaksızdır. Bu durumda, bu sözcükler cümlenin öznesi ve zarfı/veya sadece öznesi/veya sadece zarfı durumunda olabilirler. kök t(ä)ŋr(i)dä sözcüklerinden sonra kaydedilen mrtRUNXLUrK LUB yazımında, ilk sözcüğü Şçerbak ve Amonjolov bulut okumuştur. Bulut, Türk runik yazılı metinlerde, Irk Bitig dışında kayıtlanmamıştır. Ancak bulut sözcüğü, Eski Uygur yazmalarında ve DLT’de belgür-, agıt-, ör-, örüş- (HTVII: 0742 HtPar 164 (5 b) DLT I: 173-27; 186-12212-7) eylemleriyle özne ve nesne ilişkisi kurmuş halde geçmektedir. “belirmek, ortaya çıkmak; yükselmek” anlamlı eylemlerle sentaktik bağ kurabilen bulut sözcüğünün “bitmek, yok olmak, ortadan kalkmak” anlamlı eylemlerle de bağ kurabileceği düşüncesinden hareketle cümlenin zarfının tükä-n- veya alk-(X)n- olabileceğini öngördük. Runik yazımdaki RUNXL biçimi alk(ı)nur okuyuşuna olanak vermektedir. Zaten Malov da, cümle yüklemini böyle okumuştur (1959, s. 71). Böylece cümle, kök t(ä)ŋr(i)dä bul(ı)t UrK (a)lk(ı)nur törüm(i)ş olarak belirginleşir. Elde edilen bu cümle semantik açıdan da mantıklı ve anlaşılır haldedir; buradaki tek sorun alkın- eylemine gelen isimfiil ekinin zarf-fiil işlevinde oluşudur; ancak partisip kaynaklı çekim eki taşıyan yardımcı cümlelerin gerundiyumlaştığı örnekleri Türkçenin tarihsel metinlerinde görmek mümkündür 2. Kazan Bigüŋ kartaşı çapar yetdi (DKK: 59-13); Beyregüŋ atasına anasına muştulıga çapar gitdi (DKK:117-3); Görür görmez tanıdı (Ttü) vb. Cümleyi “Mavi gökte bulut(lar) UrK yok olmak üzere yaratılmış” olarak anlamlandırabiliriz. UrK yazımı ise, alkın- eyleminin zarfı durumundadır. Bu imlanın harf çevrimini kärw, yazı çevrimini ise keru olarak yaptığımızda, sözcüğün ü yerine U ile yazılmış “art, arka, batı” anlamlı k(ä)rü yer-yön adı olduğu görülür3. Bu yazım, bitigci hatasına bağlanabileceği gibi, Yenisey yazıtlarında sık sık karşımıza çıkan kuralsızlıklardan biri olarak da değerlendirilebilir. Telee (Ye 46), 3. satırda tört butl(u)[g] y(ı)lk(ı)m ibaresinde butl(u)[g], b2 ile yazılmış; Uyuk-Turan (Ye 3), 2. satırda (a)lt(u)nl(ı)g keş(i)g ibaresinde (a)lt(u)nl(ı)g sözcüğü glNTL biçiminde yazılmıştır. Böylelikle ortaya çıkan kök t(ä)ŋr(i)dä bul(ı)t k(ä)ru (a)lk(ı)nur törüm(i)ş cümlesi, “Mavi gökte bulut(lar) yeniden yok olmak üzere yaratılmış” biçiminde anlamlandırılabilir. Bu cümle Kül Tigin Yazıtı Kuzey yüzü, 10. satırdaki öd t(ä)ŋri : y1s1r1 : kişi oglı : kop : ölg(ä)li : törüm(i)ş cümlesiyle anlamsal açıdan denktir. Yoktan yaratılmış bir varlığın (creatio ex nihilo) ya da törümiş bir neŋin yeniden yokluğa dönüşü veya yeryüzündeki yaşam sürecinin sonlanması KB’de törümiş neŋ erse yokalgu turur (692), törügli ölür ol törütgen kalur (1242) vb. cümlelerde de yansıma bulmaktadır. Eski Türkçe metinlerde törümiş neŋ, insanoğlunu (kişi oglı) ve doğadaki varlıkları (ıgaç, çeçek, yemiş, töş vb.) 1

Alyılmaz, 2005, s. 55’te bu eylem, iröt (t2ẅr2I) olarak kaydedildiği için, töri- biçimini esas kabul ettik. Etü. er-ken > irken > iken > Ttü. -ken "isim ve fiillerde gerundiyum bildirmesi" krş. Tat. iken "isim ve fiilerde geçmiş zaman-rivayet bildirmesi"; etü. er-kli ( ança olurur erkli, Tonyukuk, G 1.); Azeri Türkçesi -mamış/-memiş (Yay girmemiş, havalar istileşir; payız gelmemiş yagışlar başladı) vb. (Öner, 1999, s. 834) 3 kärünün “yeniden, tekrar” anlamı için bkz. ED: 737a. Clauson, XIII. ve XIV. yüzyıl Harezm Türkçesi metinlerinden Kıssa-i Yusuf ve Hüsrev ü Şirin’i tanık göstermektedir. 2

Hatice ŞİRİN USER

769

kapsadığı gibi gök cisimlerini (teŋri, ay, kün vb.) de içermektedir: ogul kız törüse (KB: 4504); yer täŋri törimiştä (İKP:V.8.) vb. Buna mukabil törümiş bu varlıkların sonlanacağı düşüncesini alkın- eylemiyle özneyüklem ilişkisi içinde eski Türkçe metinlerde bulmaktayız: ölmäk ärsär alkınmak ärür; kişi sözläsär sav alkınur (UW: 98); agı barım alkınsar (İKP: VII.9; IX.2); tün kün keçe alkınur ödlek bile ay; er alkındı (DLT I: 82; 254); neçe tirse dünya tüker alkınur; ay ilig bu dünya keçimlig turur/tiriglik künüŋe tüker alkınur; tutamça tiriglik tüker alkınur (KB: 114; 3782) vb. Yukarıdaki örnekler alkın- (ED: 138b-139a; UW:97-98; DTSl: 38) eyleminin “bitmek, tükenmek; “(bodun birliği, bodun varlığı) ortadan kalkmak, yok olmak, asimile olmak” anlamlarının yanı sıra, “ölmek” mecazlaşmasıyla da (er alkındı DLT I: 254) kullanıldığını göstermektedir. 3. Elegeşt Yazıtı’nın son satırında yer alan cümleyle ilişkili olarak ileri sürdüğümüz okuma ve anlamlandırma, bir mezar yazıtı üslubuna da uygun düşmektedir. İnsan yaşamının geçiciliği olgusunun bulut imgesiyle anlatıldığı bu satırda insanoğlunun faniliğiyle bulutun geçiciliği arasında metaforik bir ilişki kurulmuştur. Bu ilişkiden bulutun geçiciliğine, insanoğlunun kalıcı olmayışına, bulutun yok olsa bile yerine yenilerinin türeyecek olmasına, insanın da içinde bulunduğu veya içinden gelip geçtiği dünya ile böyle döngüsel bir bağının bulunduğuna kadar bir dizi çağrışım gelişmektedir. 1.2. Abakan (Ye 48): Orta Hakasya'da, eski Tutatçikov köyü yakınında, Uybat nehrinin Abakan nehrine döküldüğü yerde bulunan yazıt, halen Minusinsk Müzesi’nde 44 numarayla kayıt ve koruma altındadır. Yazıt oldukça büyük bir taşın üzerine hakkedilmiştir. Boyu gömülü kısmından itibaren 2,6 m. civarındadır, genişliği zemine yakın kısmında 64 cm., yukarısında ise 75 cm., kalınlığı 22-27 cm. arası değişmektedir (Kormuşin, 1997, s. 44). Yazıtın ilk yayımcısı S. V. Kiselev, yazıt metninin başlangıcını taşın toprak altında kaldığı için korunmuş olan alt geniş yüzündeki satır kabul etmiştir. Devamı olarak yan cepheleri ve silik geniş yüzü satırları düşünmüştür. Bu sıralama S. E. Malov ve diğer araştırmacılar tarafından da kabul görmüştür. Kormuşin ise, yazıtı ayrıntılı inceledikten sonra satır sıralamasını değiştirmiştir. Ona göre ön yüzde altı, sol yüzde iki, arka yüzde altı, sağ yüzde bir satır bulunmakta; ön yüzdeki 3, 5, 6. satırlar okunamamaktadır. Biz de Kormuşin 2008’deki sıralamayı esas aldık. 1.2.1. Yazıtın 10. satırını Kiselev ärdämi bar üčün…tutuk toqa tägim äš bägim siz r(m) š……suγı(tämiš) “Tak kak ya bıl mujestvennım, bıl ya tutuk. Toka moy rod. Sputnik beg moy.Vı bıli…oplakanı.”; Malov ärdämi bar üçün kanıta Aza tutuk toka tägmiş bägim siz är … ayılna “Tak kak u nego bıla doblest’, to u svoyego hana moy beg, Aza tutuk, dostig pryajki (çinovnogo poyasa). Vı muj(i)…”; Batmanov-Subrakova ärdämi bar üçün kanıta… tutuk toka tägmiş bägim siz är… ayılna (ili ayılına) “Mahtaglii polgan üçün, miniŋ pigim Tutuk handa kübeyege çidip algan. Sirer çaaçılar….”; Vasil’yev-Nasilov erdämi bar üčün qanïnta (ekü-?~kü?) tutuq atqa tegmiš begim esiz er (b-?)eš(i) … ata üčün(na-?) “O gore! Moy beg-voyenaçal’nik, poluçivşiy ot hana za svoyu doblest’ zvaniye ekyu(-?) (slavnıy-?) tutuk!”; Vasilyev (yalnızca harfçevrimi) r2d2mib1r1üčn2:qn1ïnt1amït1t1uq:t1qa:t2gms2b2gm:s2iz:r2b1s1ïat1a:čin2:n1a; Tekin Ërdämi bar üçün kanınta Kü Totok atka tägmiş begim, äsiz! Ër başı, yıta, açıg a! (tercümesiz); Kormuşin ärdämi bar üčün qanïnta kü tutuq atqa tägmiš bägim äsiz är[än] bašï ajïta ačïγa “Blagodarya svoyey doblesti on dostig na hanskoy (slujbe) slavnogo titula tutuk; moy bek! –jal’ predvotitel’ mujey-(voinov), o gore, peçal” (Kiselev, 1939, s. 127; Malov, 1952, ss. 94-95; Batmanov-Subrakova, 1970, ss. 21-22; Vasilyev-Nasilov, 1980, s. 65; Vasilyev, 1983, s. 32; Tekin, 2000, s. 235; Kormuşin, 2008, ss. 139-140). ä

770

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Malov 1952’de 2. satır olarak geçen bu satırın yerini, Kiselev bir sonraki satır ile karıştırmıştır (Kormuşin, 1997, s. 50). Kormuşin’e göre, 14. işaret olan N: n1, Vasilyev-Nasilov yayınında görülmesine karşın, Kiselev ve Malov yayınlarında atlanmıştır. “17.- 18. işaretleri Kiselev ym: my2 olarak görmüş, fakat okuma girişiminde bulunmamıştır. Malov bunlarda aZ işaretlerini görmüş ve bir sonraki kelime ile birlikte aza tukuk şeklinde özel ad ve unvan olarak okumuştur. Vasilyev–Nasilov, bu işaretlerin yazıçevrimini doğru olarak ekü-? kü-? diye tahmin etmişlerdir” (Kormuşin, 1997, s. 50). Kormuşin’e göre de burada ük : k2ẅ vardır ve diğer işaretler 36. sına kadar doğru tespit edilmişlerdir, ancak 37. ve 38. işaretlerin belirlenmesi oldukça zordur. Kormuşin, 37. işaretin, d: d2 olabileceğini belirtir. 38. işaret ise daha büyük olasılıkla k: k2’dir (Vasilyev-Nasilov yayınına göre de : ş’dir). “39. işaret ise, Vasilyev – Nasilov’da olduğu gibi i: I’dır; fakat Kiselev ve Malov işareti a: A olarak yanlış teşhis etmişler. Satırın son iki kelimesi (40.-47. işaretler) daha önceki yayınların tümünde okunamamış ve öyle bırakılmıştır. Buradaki harflerin sadece bir kısmı doğru belirlenmiştir. 40. işaret Vasilyev-Nasilov yayınında çatlak olarak gösterilmiştir ki, bu yanlıştır. İşaret Kiselev ve Malov’un yayınlarında Y : y1dir. 41. Bu yayınlarda i: I; Vasilyev–Nasilov’da ise a: A’dır. Kiselev ve Malov yayınlarda geçen Nl: l2n1 işaretleri yerine taş üzerinde tek işaret vardır ve o da : t1’dir. 42. sıradaki bu işareti VasilyevNasilov doğru okumuşlardır. 43. işaret a: A’yı herkes doğru okumuştur. Satırın son sözcüğünü, Kiselev ve Malov hiç okuyamamışlar; Vasilyev-Nasilov buradaki toplam dört işaretten üçünü doğru tespit etmişler; fakat 46. sıradaki : g1 yerine N: n seklindeki iki işareti görmüşlerdir. Bununla birlikte tek kelimeyi ikiye bölerek okumuşlardır: üçün (na-?). 40.-47. işaretler a ic:aTiY: yıta : (a)çıga seklindeki üzüntü bildiren ünlem edatlarıdır. Bu ibare 8. satırın sonu ile aynıdır, üstelik her iki sözcüğü oluşturan runalar şüphe götürmeyecek derecede kesin teşhis edilmektedirler.” (Kormuşin, 1997, ss. 50-51). Kormuşin’in bu önemli tespitleriyle tutuk unvanından önceki sözcüğün kü olduğu ortaya çıkmaktadır; ancak burada kü tutuk biçiminde bir ad/unvan öbeğinden söz etmek veya kü tutuk öbeğini “şanlı tutuk unvanı” biçiminde anlamlandırmak olanaksızdır. Türk runik yazıtlarında “ün; şan, şöhret” anlamlı kü sözcüğü, bir ad/unvan öbeğini ancak –lIG ekini alarak oluşturabilir: külüg apa ben (Ye 20/2); külüg tirig ben (Ye 3/3); arslan külüg tirig oglı ben ... külüg togan ben (Ye 44/6); bay apa sangun oglı külüg çor (Ye 7/1); tüz bay küç bars külüg (Ye 17/1); külüg çigşi urungu çigşi (Ye 70/1); beş yüz başı külüg oŋı : (Ta B 6) vb. (Sertkaya, 1995, ss. 214-215; Tekin, 2004, s. 184). Bu bağlamda Kormuşin’in, 1. Oznaçennoye Yazıtı (Ye 25), 2. satırda kü çeküŋ tutuk okuduğu unvan öbeğinin de, Malov 1952’de olduğu gibi küç kül tutuk okunması gerektiğini vurgulamalıyız (Malov, 1952, s. 46; Sertkaya, 1995, s. 215). kü tutukun, adına mezar yazıtı dikilen beyin kimliği olamayacağını, 7. satırda kendi ağzından açıkça töl(ä)s b(i)lgä tutuk b(ä)n olarak kaydedilen gerçek kimliği de belgelemektedir. Bu nedenlerle, Abakan Yazıtı’nın 10. satırında kü’yü izleyen sözcük tutuk unvanı olmamalıdır. Yazıtın kopyalarında bu sözcüğün özgün yazımı œ u biçimindedir. Taştaki yarık, çatlak ve taş üzerinde elle yapılan düzeltmeleri dikkate aldığımızda, sözcüğün son harfinin œ yerine olabilirliği yüksektir. Bu durumda kü’yü izleyen sözcük, tut- eyleminin -(X)p zarffiilli biçimi olarak ortaya çıkmaktadır. Runik Türk yazıtlarından tut- eylemi, birçok mecazlaşmış anlamının4 yanı sıra (kü sözüyle) “adı duyulmak, ün kazanmak” karşılığında da kullanılmaktadır. Bu kullanımın örneklerinden biri, Kül İç Çor Yazıtı 12. satırdaki [t(a)b]g(a)çka : bunça : süŋ(ü)ş(ü)p : (a)lpın : (ä)rd(ä)min : üçün : kü bunça : tutdı “Çin’le bunca savaşıp kahramanlığı (ve) yiğitliğinden dolayı ünü bunca tuttu (şöhret kazandı).” cümlesidir. 4

(il/el ve yir sub sözleriyle) “vatan edinmek, yurt tutmak; ülkeyi yönetmek”; “(il) varlık sürdürmek”; “denetim altına almak”; “(savaşta) yakalamak, ele geçirmek”; (at sözüyle) “adını almak, başka bir etnik kimliğe geçmek, asimile olmak”, “(Türk teŋri) kagan, katun ve kaganın diğer aile bireylerini korumak; muhafaza etmek” (Bkz. Şirin User, 2009a, ss. 362, 372, 386, 401, 408).

Hatice ŞİRİN USER

771

Eski Türk alplarının ve bu alpları komuta eden liderlerin ün kazanmasının, savaşlardaki edinimlerine bağlı olduğunu bilmekteyiz. Bu bilgiden hareketle kü tutup ibaresinden önce kayıtlı aTNiNX yazımının k(a)nınta yerine (a)k(ı)nınta “akınında, savaşında” okunması olasılığına da dikkatleri çekmek istiyoruz. Böylelikle ortaya çıkan (ä)rdämi b(a)r üç(ü)n (a)k(ı)nınta : kü tutup: (a)tka t(ä)gm(i)ş b(ä)g(i)m : (ä)siz : (ä)r b(a)şı yıta (a)ç(ıg)-a cümlesini “Yiğitliği olduğu için (yaptığı) savaş(lar)ta ün kazanıp ad/unvana erişmiş beyim! Heyhat! Komutan! Vah! Yazık!” biçiminde anlamlandırıyoruz. 1.2.2. Yazıtın 14. satırını Kiselev äti ury oγ ulıŋ zqn(?) bük(ti) aqaŋum alp qošči baziŋ[i] tüšürmäz äriŋiz büŋka tor (ür) baŋü alık är(iŋ) bän yita (adırıldım) “Yego imuşçestvo u sına… ostalos’. Moy upokoivşiysya otets, vityaz’, prisoyedinitel, vaşi muji goryu [t.e. smerti] obtesali pamyatnik-stremleniye geroya [t.e. stel’, k kotoroy stremistya geroy]. Ya ot (vas otdelilsya) [t.e. umer]; Malov, orızka aŋızka bökmädim öldim alp (?) kuşça çablı tüşürmiş ärtiŋiz buŋka taşın bäŋkün tikär bän yıta “Ya ne nasladilsya (na zemle) sçast’yem i (svoimi) polyami (i) umer. Kak ptitsa sokolom vı bıli nizrinutı; k peçali… v peçali ya veçnıy pamyatnik stavlyu.”; Batmanov-Subrakova, orızga… aŋızke bökmedi(m) … alp kuşça çablı tüşürmiş ertiŋiz. Buŋka (atın) beŋkün (t)ikär bän. Yıta “Irızıma paza çazılarıma çöpsinmedim. Alıp hus çili çablanıp (?) tüsteer. Çobaga…”; Vasilyev-Nasilov yeti urï ogulunïzqa bökmädük qaŋ ečim alp kušča bal(a) tüšürmäk ertiŋiz buŋqa tašïn beŋkü tükälmiš yïta “Vı, moy otets, ne nasladivşiysya svoii sınov’yami, kak smelım sokolom ptenets, Bı bıli nizrinutı. Uvı, s peçal’yu bıl soorujen (zaverşen) veçnıy pamyatnik Vasilyev, y2t2iur1ïuγl1ŋzqa:b2ükmd2ük:qŋčm:l 1pqus1ča:b1l1a:t2üs2r2mk:r2t2ŋz:b1uŋqa:t 1s1ïŋ:b2ŋkü:t 2ükl2m s2:y1ït1a (yalnızca harf çevrimi); Tekin, yeti urı ogluŋuzka bökmädök kaŋıçım. Alp kuşça buŋı tüşürmäk ärtiŋiz. Buŋka tura beŋkü tikär män (tercümesiz); Kormuşin jäti urï oγl-ïŋïzqa bökmädük qaŋïčam üqušča buŋï tüšürmäk ärtiŋiz buŋqa tura bäŋkü tikär män ayïta “Na nasladivşis’sem’yu Vaşimi sınov’yami, moy batyuşka, ogromnoye gore opustili Vı (na nas). Prebıvaya v gore, ya vozdvig (etot) veçnıy pamyatnik.” (Kiselev, 1939, s. 127; Malov, 1952, s. 95; Batmanov-Subrakova, 1970, ss. 21-22; Nasilov, 1987, s. 65; Vasilyev, 1983, s. 32; Tekin, 2000, s. 235; Kormuşin, 2008, s. 140). Kiselev’in kısmen okuyabildiği, Malov ve Batmanov-Subrakova’nın teşhis edemedikleri ilk üç sözcük, Nasilov ve Vasilyev tarafından yeti urı ogluŋuzka olarak belirlenmiş; Tekin ve Kormuşin da bu okunuşu tasdik ve teyit etmiştir. Bu ibarenin yüklemini Kiselov bükti, Malov ve Batmanov-Subrakova bökmädim; diğerleri bökmädük okumuşlardır. Yenisey mezar taşları metinlerinin %95’ine yakınında I. kişi anlatım tarzı egemen olduğu için, bu metinleri yazıt sahibinin yaşam öyküsünü kendi ağzından anlattığı kısa otobiyografik belgeler olarak tanımlayabiliriz; ancak bazı yazıtların karışık anlatım, yani II. ve III. kişilerin ağzından yazılmış bölümler de içermekte olduğunu saptamaktayız. (1. Altın Köl/Ye 28, 3. Uybat/Ye 32; 6. Uybat/Ye 98 vb.). Abakan Yazıtı da karışık anlatımla yazılmış metinlerden biridir. Örneğin 1. satırda yazıt sahibinin ad/unvanı kendi ağzından (I. kişi anlatımıyla), diğer satırlar ise mezar yazıtını yazan bitigcinin ağzından anlatılmaktadır. 14. satırda yeti urı ogluŋuzka bükmädük kaŋıçım “yedi erkek evladına doymamış babacığım” biçimli okuma, bu anlatımı doğrulamaktadır. Bu cümleyi izleyen sözcüğü Kormuşin dışında tüm yayımcıların alp okuduğunu görmekteyiz. Kormuşin, yazıttaki L harfini ü görmüş, sonraki p harfini ise taştaki çatlak kabul edip üqušča biçiminde bir okuma elde etmiştir. İzleyen sözcüğü ise, Kiselev koşçı, Kormuşin haricindeki diğer yayımcılarsa kuşça okumuştur. Töles Bilge Tutuk adlı bir beyin mezar taşı olan Abakan yazıtından anlaşıldığı kadarıyla bu bey, boyu içinde atıcılık ve avcılıktaki ustalığıyla ün kazanmıştır. Bunu, Kormuşin’in okuma ve anlamlandırmasıyla netleşen 12. ve 13. satırlar bizzat onaylar:

772

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

iç y(e)r : (ä)l(i)ki : (a)rtzun : (a)tçı [veya (a)t(ta)çı] : (a)lp tutuk yok “İç Yer ceylanları çoğalsın (onları) vuracak Alp Tutuk (artık) yok...... togd(a)y : turń(a)sı : (a)rtz(u)n : kuşl(a)d(a)çı : b(i)lgä tutuk : yok “Toğday turnaları çoğalsın (onları) avlayacak Bilge Tutuk (artık) yok. Bu cümlelerde yer alan at- eylemi Töles Bilge Tutuk’un genel olarak abçı “avcı” kimliğine, kuşla- eylemi ise, özel olarak kuşçı kimliğine vurgu yapmaktadır. Eski Türkçede kuşçı sözcüğünün, avcı kuşlar yardımıyla uçan ve kaçan avcılığı yapanları ve çeşitli aletlerle yalnızca kuş avlayanları karşıladığı bilinmektedir (Şen, 2007, s. 47). Töles Bilge Tutuk’un avcı kimliğine, yazıt metninde iki satırda yer verilmesi, bu kimliğin oldukça önemli olduğunu göstermektedir. Bu nedenle 14. satırın 6. ve 7. sözcüklerinin runik yazımının AÇ XPL değil, iÇ XPL olduğunu, yani diğer yazıt yayımcıları gibi buradaki ilk sözcüğün pl (a)lp olması gerektiğini, ikinci sözcüğün son harfinin ise a değil, Kiselev’e katılarak i olduğunu düşünüyoruz. Vasilyev’de aLB= b1l1A, Vasilyev-Nasilov’da b(a)la (aLB), Tekin ve Kormuşin’de buŋï olan sözcük ise içB b1çI=(a)bçı olmalıdır. Bu suretle ortaya çıkan (a)lp kuşçı (a)bçı söz öbeği de, metin bağlamına uygun hale gelmektedir. İlk yayımcılar tarafından tüşürmäz, tüşürmiş, sonrakiler tarafından tüşürmäk okunan ve yazıt kopyalarında kmr üt olarak görülen yazımdaki m harfinin yazıt yayımcıları tarafından g yerine yanlış kopyalandığı, bu sözcüğün kgr üt tüş(ü)rg(ä)k olması gerektiğini düşünüyoruz. – gAk ekinin işlevlerinden biri, eylemin bildirdiği işi çokça yapanı göstermesidir. Eski Türkçede uduzgak “lider; kılavuz, öncü”; saçgak “parasını har vurup harman savuran kimse”; kızgak “cimri”, ögäk “düşünceli, özenli kimse”, täzgäk “işten kaçan kimse” (Erdal, 1991, s. 393) gibi örneklerini bulduğumuz ekin bu işlevinin, tüşür-gäk, sözcüğünde “(okla vurup) düşüren, yere indiren; usta avcı” anlamında kullanıldığını ileri sürebiliriz. –gAk ekinin, askerlikle ilgili meslek adları yapımında kullanıldığını bilmekteyiz: tutgak “gece görev yapan atlı müfreze”; turgak “kapıcı, nöbetçi”, yatgak “muhafız, bekçi” (Erdal, 1991, s. 392). Günümüz modern Türk lehçelerinde, bu ekle oluşmuş meslek adı bildiren sözcükler kullanım alanındadır: Tat. baskak “Altın Ordu Hanının yönetimi altındaki topraklarda temsilcisi; han için vergi toplayan müfreze başı” vb. Bu nedenle, tüşürgek sözcüğünün, tüşür- eylemini sürekli yapan kişiyi karşılamasından ziyade bir meslek adı olduğunu ileri sürebiliriz. Bu eylem, uduzgak meslek adı ile aynı kuruluştadır: eylem kökü+ ettirgenlik eki (-Xz-/-Ur-)+ gAk. (a)lp kuşçı (a)bçı tüş(ü)rg(ä)k (ä)rt(i)ŋ(i)z “Cesur kuş avcısı, yaban hayvanı avcısı! Usta avcı idiniz!” 1.2.3. Aynı satırın (14.) son cümlesinin ilk sözcüğünü yazıt yayımcılarının hepsi buŋka okuyup buŋ sözcüğünün yönelme-bulunma eki (+kA) almış biçimi kabul etmişlerdir. Yazıt kopyalarında bu sözcüğün yazımı AX¶UB b1wŋk1A’dır. Buŋka taşın (taşka) bäŋkü tikär bän veya Buŋka tura bäŋkü tikär bän yıta cümlelerinden mantıklı bir anlam çıkarmak olası değildir. Bu sözcüğün yazımının AX¶UB olmayıp iXLO veya uXLU olma ihtimalini dikkate aldığımızda tolku t(a)ş(ı)n b(ä)ŋkü tik(ä)r m(ä)n yıta cümlesi ortaya çıkar. tolku “yekpare taş” sözcüğü, Taryat Yazıtı, Batı Yüzü, 3. satırda tolku t(a)şka tokıtd(ı)m (Ta B 3) şeklinde geçmektedir. Bu önerilerin ardından Abakan Yazıtı 14. satıra bütün olarak baktığımızda y(e)ti urı ogl(u)ŋ(u)zka : bükm(ä)d(ü)k : k(a)ŋ(ı)ç(ı)m : (a)lp kuşçı (a)bçı tüş(ü)rg(ä)k (ä)rt(i)ŋ(i)z tolku t(a)ş(ı)n b(ä)ŋkü tik(ä)r m(ä)n yıta cümlesini görürüz. Bu cümle “Yedi erkek evladınıza doymamış(sınız) babacığım! Cesur kuş avcısı, yaban hayvanı avcısı! Usta avcı idiniz! Yekpare taşı (veya taşla) bengü dikiyorum!” olarak anlaşılır.

Hatice ŞİRİN USER

773

Sonuç Bu çalışmada 3. Elegeşt (Ye 53) Yazıtı, 3. satır ve Abakan (Ye 48) Yazıtı 10. ve 14. satırları üzerindeki okuma ve anlamlandırmalar gözden geçirilerek yeni öneriler sunuldu. Buna göre, 1. 3. Elegeşt (Ye 53) Yazıtı, 3. satır kök t(ä)ŋr(i)dä bul(ı)t k(ä)ru (a)lk(ı)nur törüm(i)ş “Mavi gökte bulut(lar) yeniden yok olmak üzere yaratılmış.”; 2. Abakan (Ye 48) Yazıtı, 10. satır (ä)rdämi b(a)r üç(ü)n (a)k(ı)nınta : kü tutup: (a)tka t(ä)gm(i)ş b(ä)g(i)m : (ä)siz : (ä)r b(a)şı yıta (a)ç(ıg)-a cümlesini “Yiğitliği olduğu için (yaptığı) savaş(lar)ta ün kazanıp ad/unvana erişmiş beyim! Heyhat! Komutan! Vah! Yazık!”; Abakan (Ye 48) Yazıtı, 14. satır y(e)ti urı ogl(u)ŋ(u)zka : bükm(ä)d(ü)k : k(a)ŋ(ı)ç(ı)m : (a)lp kuşçı (a)bçı tüş(ü)rg(ä)k (ä)rt(i)ŋ(i)z tolku t(a)ş(ı)n b(ä)ŋkü tik(ä)r m(ä)n yıta “Yedi erkek evladınıza doymamış(sınız) babacığım! Cesur kuş avcısı, yaban hayvanı avcısı! Usta avcı idiniz! Yekpare taşı (veya taşla) bengü dikiyorum!” biçimindeki okuma ve anlamlandırmalar önerildi. Kaynakça Amanjolov, A. (2003). İstoriya i teoriya Drevnetyurkskogo pis’ma. Almatı: Mektep. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig. Metin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III İndeks (İndeksi Neşre Hazırlayanlar: K. Eraslan - O. F. Sertkaya - N. Yüce). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Barutcu Özönder, F. S. (1998). Yenisey Kitabeleri ve Yer-Sular. Journal of Turkish Studies 22, (Tuba/Türklük Bilgisi Araştırmaları), Hasibe Mazıoğlu Armağanı, Cambridge: Harvard UP, 171-184. Batmanov, İ. A. - Subrakova, O. V. (1970). Drevniye pis’mena Hakasii. Vıp I. Abakan. Batmanov, İ. A.- Kunaa, A. Ç. (1963a). Pamyatniki Drevnetyurkskoy pis’mennosti Tuvı. Vip I. Kızıl. ____. (1963b). Pamyatniki Drevnetyurkskoy pis’mennosti Tuvı. Vip II. Kızıl. Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press (=ED). Divanü Lûgat-it-Türk I-IV (1998-1999). (B. Atalay, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation, A Functional Approach to the Lexicon. Vol. I-II, Wiesbaden: Harrassowitz. ____. (2002). Anbemerkungen zu den Jenissei-Inschriften. Splitter aus der Gegend von Turfan, Festschrift für Peter Zieme anlässlich seines 60. Geburtstags (M. Ölmez ve S. C. Raschmann, Ed.). İstanbul-Berlin: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 51-73. Ergin, M. (1994). Dede Korkut Kitabı I. Giriş-Metin-Faksimile. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Hamilton, J. R. (1998). Budacı İyi ve Kötü Kalpli Prens Masalının Uygurcası (E. Korkut ve İ. Birkan, Çev.). İstanbul: Simurg Yayınları. Kızlasov, İ. L. (1994). Runiçeskiye Pis’mennosti Yevraziyskih Stepey. Moskva: İzdatel’skaya Firma Vostoçnaya Literaturan Ran. Kiselev, S. V. (1939). Neizdanniye nadpis yeniseyskih kırgızov. Vestnik Drevney İstorii, No.3 (8), 124-134. Kormuşin, İ. V. (1997). Tyurskie Yeniseyskie epitafii Tekstı i issledovaniya. Moskva: Nauka. ____. (2008). Tyurkskie Yeniseyskie epitafii. Grammatika. Tekstologiya, Moskva: Nauka.

774

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Malov, S. Ye. (1952). Yeniseyskaya pis’mennost Tyurkov, Textı i perevodi. Moskva - Leningrad: Akademiy Nauk SSSR, 47-51. ____. (1959). Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti Mongolii i Kirgizii. Moskva: İzdatel’stvo Akademii Nauk SSSR. Nadelyayev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R., Şçerbak, A. M. Red. (1969). Drevnetyurkskiy slovar. Leningrad: Izdatel’stvo Nauka (=DTSl). Öner, M. (1999). Röhrborn, K. (1977-1998). Uigurisches Wörterbuch, Sprachmaterial der Vorislamischen Türkischen Texte Aus Zentralasien, Lieferung I-6, Wiesbaden: Steiner (=UW). Sertkaya, O. F. (1995). Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri. Göktürk Tarihinin Meseleleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 200-208. Şçerbak, A. M. (1964). Pamyatniki runiçeskogo pis'ma yeniseyskih tyurok. Narodı Azii i Afriki, 4, 140-151. Şen, S. (2007). Orhon, Uygur ve Karahanlı Metinlerindeki Meslekler Bağlamında Eski Türk Kültürü. Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Şirin User, H. (2009). Hakasya Bulgusu Eski Bir Türk Mezar Taşı: Açurı (Oçurı, Ye 26) Yazıtı. Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi 17, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, Bahar 2009, 158-174. ____. (2009a). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen Yayınları. Tekin, T. (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi. ____. (2004). Kuzey Moğolistan’da Yeni Bir Uygur Anıtı: Taryat (Terhin) Kitabesi. Makaleler II Tarihi Türk Yazı Dilleri. E. Yılmaz, N. Demir (Yay. Haz.), Ankara: Öncü Kitap. Vasilyev, D. D. (1983). Korpus Tyurkskih runiçeskih pamyatnikov bBasseyna Yeniseya. Leningrad. Vasilyev, D. D., Nasilov, D. M. (1980). K proçteniyu Abakanskogo pamyatnika. Srednevekovıy vostok. İstoriya kul’tura istoçniko-vedeniye, Moskva, 60-66.

ÇĠN KAYNAKLARINA GÖRE KÖL TĠGĠN YAZITININ DĠKĠLĠġĠ HAKKINDA BĠR DEĞERLENDĠRME Ahmet TAŞAĞIL 2002 yılının 16 Temmuz–17 Ağustos tarihleri arasında Moğolistan‟ın Koşo Çaydam Gölü yakınında dikilmiş olan Köl Tigin ve Bilge Kagan Yazıtlarının Çince metinleri üzerinde çalışmış, yaptığım incelemelerin sonuçlarını yayınlama fırsatını bulmuştum1. O makalede metnin orijinal Çincelerinin yazılışını ve tamamının son durumunu verdiğim için burada sadece değerlendirmelerimi sunuyorum. Bahsettiğim tarihler arasında önce Köl Tigin Yazıtının Çince yüzü, daha sonra Bilge Kagan Yazıtının Çince yüzü üzerlerinde çalıştım. Köl Tigin Yazıtının Çince metninin satırlarını, kendi kompozisyonuna göre sağdan sola doğru, sondaki tarihle ilgili ifade dahil olmak üzere numaralandırdım. Her bir satırdaki karakterleri (Çince terminolojiye uygun olarak kelime yerine karakter sözü kullanılacaktır) kodlamak suretiyle inceleme fırsatı buldum. Neticede mevcut karakterlerin hepsini kopyaladım. Maalesef satırların alt taraflarına doğru gelen yerlerinde kopmalar olmuştur. Bu durum metni anlamlandırmayı zorlaştırmaktadır. Daha önce yazıtın bu metnini tercüme eden yabancı ilim adamları, kopmaların bazılarını Çince kompozisyonun üslubuna uygun doldurmaya çalışmışlardır. Eski Çin imparatorlarının bu ifadelerinin ve mektuplarının tarzı bellidir. Dolayısıyla doldurmaların gerçeğe yakın yapıldığını söylemek mümkündür. Ancak metnin içinde geçen bazı Türkçe unvan ve şahıs isimlerinin tam anlaşılamadığını, yine metnin yazılış tarzının Çin düşüncesine göre olduğunu, fakat yorumlarken, objektif gözle bakılmadığını fark ettim. Bunun yanında çok sayıda karakter, metnin kopyalarına göre okunduğu için farklı değerlendirilmiştir. Yazıları taşın üzerinde incelemenin büyük faydası oldu ve çok sayıda daha önce yayınlananlardan farklı karakterler tesbit ettim. Bu suretle tercüme de ortaya farklı çıktı. Gök-Türk döneminin resmî hanedan tarihleri olan Chou Shu, Suei Shu, Chiou T‟ang Shu ve Hsin T‟ang Shu gibi kaynaklarda kayıtlı belgeler üzerine çalıştığım için metne yabancı değildim. Söz konusu kaynaklarda kayıtlı imparator mektupları da incelediğim için metni anlamlandırmayı bunlara uygun yaptım. Dolayısıyla metnin yazılış tarzı, mantığı ve düşüncesi beni fazla zorlamadı. Ancak bazı karakterlerin bozulmuş olması ve kopuklukların anlamlandırmayı güçleştirdiğini söylemem gerekir. Metnin muhtevasını, yazılış maksadını ve son durumu hakkındaki bilgileri aşağıda değerlendirdim. Köl Tigin Yazıtına göre çok daha harap durumdaki Bilge Kagan Yazıtının Çince yüzünde çok daha fazla yeni karakter tesbit etme imkanım oldu. Ancak bunları silinmeler dolayısıyla anlamlandırmak, hayli zordur. Köl Tigin’in KiĢiliği Hakkında: Ünlü kumandan ve devlet adamı Köl Tigin, II. Gök-Türk Devletini 716-734 yılları arasında idare eden Bilge Kagan‟ın kardeşidir. Babaları Kutlug Kagan 682-691) öldüğünde Köl Tigin yedi yaşında, ağabeyi Bilge ise sekiz yaşında olduğu için, amcaları Kapgan (692-716) tahta geçmişti. Hükümdarlığının ilk yıllarında devletini güçlendirme anlamında çok önemli işler yapan Kapgan, Çin‟deki esir Türkleri kurtarmış, kuzeyde Kırgızları doğudaki Türk ve Moğol boylarını, başta Türgişler olmak üzere Batı Türkistan‟ı da devlete bağlamayı başardı (702‟ye kadar). Onun bu faaliyetleri sürerken 15-16 yaşlarına Bilge ve Köl Tigin kardeşler devlet kademelerinde görev

A.Taşağıl, Köl Tigin Yazıtının Çince Yüzü hakkında, Belleten, C. LXVIII, sayı 252, Ağustos 2004, ss. 403-421. Orhon Yazıtlarının BulunuĢundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu, 2010, 775-784

776

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

almaya başladılar. Aşağıda açıklamaya çalıştığımız Köl Tigin‟in, ağabeyi Bilge‟nin kendi ağzından anlattığı başarıları kazanırken şöhreti de günden güne artıyordu. Ancak 708 yılından itibaren Gök-Türk ülkesini tamamen boy isyanları kaplayınca Bilge ve Köl Tigin‟e büyük iş düşmüştü. 716 yılında Kapgan Kagan‟ın Bayırkular tarafından öldürülmesine kadar adeta savaştan savaşa koşarak, devletin dağılmasını önlediler. Ama bunca kahramanlıklarına rağmen amcaları Kapgan‟ın oğlu İnel‟in (İni İl?) hiç layık olmadığı halde tahta oturmasına sessiz kalmaları beklenemezdi. Çünkü Millet İnel Kagan‟ı istemiyordu. Nitekim Köl Tigin yaptığı bir darbe ile onu tahttan indirdi. Yerine ağabeyi Bilge‟nin kagan olmasını sağladı. Babası zamanından beri devlete hizmet etmiş olan ünlü vezir Tonyukuk da millet tarafından çok sevildiği için eski görevine getirildi. Tonyukuk bir stratejist, Köl Tigin askeri işlerin kumandanı olarak Bilge‟nin yardımcısı oldu. Hep birlikte birkaç sene içinde devleti derleyip toparladılar. Devlet eski gücüne kavuşmuş, ülke içinde huzur sağlanmış, komşu Çin, Gök-Türklerin gücünü kabul edip barış yapmak zorunda kalmıştı. 731 yılına gelindiğinde Bilge ve II. Gök-Türk Devleti böyle büyük bir kahramanını kaybediyordu. Dolayısıyla onun ölümü ağabeyi Bilge‟yi çok üzmüştü. Çinliler başta olmak üzere bütün komşularından yoğ (cenaze) törenine katılım oldu. Ağabeyi kardeşinin adının ölümsüzleştirilmesi için bir yazıt dikilmesini istedi. Çin imparatoru, onun yoğ törenine katılması için elçiler gönderdiği gibi barkının yapılması, hayatında kazandığı başarıların dört duvarına resmedilmesi ve nihayet yazıtın bir yüzüne kendi ifadesini yazılması için bu konularda altı usta göndermişti. Yazıt ve bark yani külliye tamamlandıktan sonra Bilge Kagan hem hayranlığını, hem üzüntüsünü gizleyemiyordu. Gök-Türk ülkesinde böyle bir eser daha önce yapılmamıştı. Buna hayran olan Bilge, kardeşinin savaş sahnelerinin resimlerini duvarlarda görünce kederleniyor, gözleri doluyordu. Çince Metnin Değerlendirilmesi Çin İmparatoru Hsüan-tsung, Köl Tigin‟in yazıtına yazılması için gönderdiği mektubunda, kendi devlet anlayışına kozmolojisine uygun düşünce tarzını yansıtmıştır. Önce evrenin ve dünyanın yaratılışından başlamış, sonra yeryüzündeki insanlığa gelmiştir. Bu noktada Çin‟in efsanevi ilk imparatorundan devamla, eski Çin felsefesinin izlerini katmıştır. Özellikle MÖ III. asırdan önceki dönemlerde yazılan felsefi ve lirik şiir kitaplarından alıntılar yapmıştır. Özellikle imparatorun, Konfüçyus öğretileri doğrultusunda yazılan She-ching adlı eserden etkilendiği ve alıntılar yaptığı anlaşılmaktadır. 1890‟lı yıllarda daha önceki tercümeler yapıldığı sıralarda Gök-Türk tarihine ait birçok problem henüz çözülememişti. Bundan dolayı Türkçe unvanlar, şahıs ve kabile isimlerin anlaşılmasında hem transkripsiyon hem de anlama problemlerinin yaşandığı görülmektedir. Daha sonra bilinen tarihe gelen imparator, Büyük Hun İmparatorluğu‟nun parlak dönemlerine değinmemiş, ancak, MÖ 58-52 arasına temas etmiştir. Çünkü bu dönemde ülkesi içinde taht kavgalarından dolayı çaresiz kalan hükümdar (Şan-yü) Ho-han-ye‟nin, Çin‟in siyasi üstünlüğünü kabul edişini örnek göstererek, tarihî Türk-Çin dostluğunu vurgulamaktadır. Bunda maksat Gök-Türklerin Çin‟in siyasi üstünlüğünü kabul ettikleri takdirde aralarında daima barış olacağına işaret etmektir. Daha sonra İmparator Hsüan-tsung‟un da mensup olduğu T‟ang hanedanının kuruluşu ve gelişmesi açıklanmaktadır. 618‟de kurulan T‟ang hanedanı 626‟da tahta geçen ikinci İmparator T‟ai-tsung‟la hızla büyümüş, Asya‟nın en büyük devleti olmuştu. T‟ai-tsung‟a 630‟dan sonra Doğu ve Batı Gök-Türk Devletleri bağlandığı gibi Orta Asya‟nın diğer şehir devletleri de Çin hakimiyetini tanımak zorunda kalmıştı. Bu tarihi süreç yani 630-682 arasındaki fetret devri üzerinde de durulmaktadır. Söz konusu durumu Hsüan-tsung, yine Çin devlet anlayışına uygun olarak açıklamaktadır. Çin‟de kurulan hanedanların en çok korktukları kuzeyden Çin‟e saldırılar olduğu için, bunların durmasının kendileri için önemi anlatılmaktadır.

Ahmet TAġAĞIL

777

Akabinde Köl Tigin‟in kimliği, askeri başarıları ve Bilge Kagan‟ın kardeşi olmasının ayrıcalığı açıklanmaktadır. Dolayısıyla onun vefatından duyulan üzüntü ifade edilmektedir. Nihayet, Bilge Kagan‟ın Orta Asya ve Çin için taşıdığı öneme değinilmekte, dostluğun böylece süreceği söylenmektedir. Neticede dostluğun ve barışın uzak Kuzey Asya bozkırlarında bilinmesi için yazıtın dikildiği yazılmaktadır. Köl Tigin’in Ölümü ve Yazıtının Dikilmesi Köl Tigin, Koyun yılının birinci ayının 17. günü (27 Şubat 731) ölmüştü. Aynı yılın dokuzuncu ayının 27 günü cenaze (yog) töreni yapılmıştı. Barkının, bedizinin ve yazıtının ise bir sonraki yıl olan Maymun yılının yedinci ayının 27. günü yani 21 Ağustos 732‟de tamamlandığı bilinmektedir2. Köl Tigin Koyun yılında, on yedinci günde vefat etti. Dokuzuncu ayın yirmi yedisinde yas (yog) törenini tamamladık. Türbesini, resimlerini heykellerini ve kitabe taşını Maymun yılında, yedinci ayın yirmi yedisinde hep bitirdik. Köl Tigin kendisi kırk yedi yaşında idi. Taş, türbe ustalarını, bunca ressam ve heykeltraşı Tuygun İlteber getirdi3. Çin kaynaklarına göre Köl Tigin, K‟ai-yüan saltanat devresinin 19 yılında yani 731 yılında ölmüştü. İmparator Hsüan-tsung, Muhafız kıtasının generali olan Chang Ch‟ü-i‟yi ve Adalet Bakanlığının mahkumlar dairesi başkanı Lü Hsiang‟ı baş sağlığı dileyen bir mektup vermek, cenaze törenine katılmak ve kurban sunmak üzere Bilge Kagan‟a göndermişti. İmparator Hsüan-tsung ayrıca duygularının mezar taşına oyularak yazılması için, bunun yanında bir heykel yapılması ve dört duvarına Köl Tigin‟in savaş sahnelerinin resmedilecek olduğu türbe tesisi için altı tanınmış eli becerikli adam yollamıştı. Onlar o kadar ustaca güzel yazdılar ki Türkler daha önce böyle bir şeyi görmemişlerdi. Mo-chih-lien (Bilge Kagan), bunlara baktığı zaman daima kederleniyordu4. Çince Metnin Durumu Yazıtın yukarısındaki ana başlık metninin genişliği 31 cm, yüksekliği 41 cm‟dir. Müteveffa Köl Tigin‟in Yazıtı anlamına gelen altı Çince karakter mevcuttur. Esas metne baktığımızda aşağıdaki değerlendirmeleri yapmamız mümkündür: Başlığın yüksekliği 26 cm olup beş karakter bulunmaktadır. Metnin en sonundaki tarihin yazıldığı sütun dahil bütün satırlar sağdan sola doğru istiflenmiştir. Bu yönde başlıktan sonra her bir satırı numaralandırdığımızda şu satır uzunlukları söz konusudur: 1-171; 2-178; 3-171; 4-164; 5-160; 6166; 7-176; 8-178; 9-182; 10-160; 11-194; 12-165; 13-111 cm.dir. Sadece 10.satırda herhangi bir kopma olmadığı tarafımızdan tesbit edilmiştir. Satırların en büyükleri dikkate alınarak kopmalar dahil en fazla 200 cm. olabileceği anlaşılmıştır. Diğer yandan gövde metnin genişliği 78 cm. dir. Ana metindeki karakterlerin boyutları değişmekle birlikte yükseklikleri karakterine göre ortalama 3-3,5 cm arasındadır. Genişlikleri de karakterlerine göre değişmekte olup 4-4,5 cm dir.

Köl Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10,11.12. satırlar ve de kuzey-doğu yüzü; ayrıca Bk. R.Giraud, L’Empire de Turc Celestés, s.76,120; L.Bazin, Les Systemes Chronologiques dans le Monde Turc Anciens, Budapest 1991, s.142; İ.Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul 1987, s.119; O.F.Sertkaya, Gök-Türk Tarihinin Meseleleri, Ankara 1995, ss. 94-95; O. Sertkaya, “Köl Tigin Yazıtı Ne Zaman Yazıldı ve Dikildi?”, Orkun sayı 57, Kasım 2002, ss.18-21. T.Tekin, Orhon Yazıtları, Ankara 1988, ss. 22-25. 3 Köl Tigin Yazıtı, kuzey-doğu yüzü; Tekin, aynı eser, s. 24. 4 Hsin T‟ang Shu 215B, ss. 6053-6054. Bu konuda ayrıca Bk. Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken(T’u-küe), Wiesbaden 1958, ss. 228-229. Chiou T‟ang Shu 194A, s. 5177‟de ise “Yirminci yılda Köl Tigin öldü. Ġmparator, Muhafız ordusu generali Chang Ch’ü-i’yi ve Adalet bakanlığı mahkumlar dairesi baĢkanı Lü Hsiang’ı mektupla yabancıların içine girip kurban sunması, ayrıca yazıtının dikilmesini emretti. Ġmparator, kendi sözlerini yazıta yazılması, yine türbesini dikilmesi, taĢ heykelinin oyulması, dört duvarına onun Köl Tigin’in savaĢ tasvirlerinin yapılması için adamlar gönderdi” şeklinde kaydedilen ifadeler vardır.

778

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

Tespitlerimize göre ana metinde mevcut sağlam karakter sayısı 385‟tir. Normalde olması gereken karakterlerin toplam rakamı 422‟dir. Şu halde 37 karakter çeşitli etkenler sebebiyle bir şekilde kopmuş ya da silinmiştir. Satırlar itibarıyla mevcut karakter sayıları: 1-31; 2-31; 3-31; 430; 5-30 (1 tanesi yarım); 6-30; 7-32 (1 tanesi yarım); 8-34 (2 tanesi silik); 9-33 (1 tanesi); 10-29; 11-35; 12-12; 13-20‟dir. Aslında yazılı alanın tamamı karakter boyutları ve satır aralıkları ile yükseklikleri dikkate alınarak hesaplandığında metinde 504 karakter yer alabilir. Ancak Çince metnin kompozisyonu 422 karakter üzerine kurulmuştur. Daha önce metin üzerinde çalışan sinologlar, mevcut 385 karakterin sayısını çeşitli doldurmalarla 394‟e çıkarmışlardır. Yazıtın BulunuĢu ve Çince Metnin Üzerinde ÇalıĢmalar 1889 yılında Rus Coğrafya Cemiyeti adına Moğolistan‟da araştırmalar yapmaya gönderilen Nikolay Mihayloviç Yadrintsev (1842-1894) Urga (Ulan Bator)‟ya 400 km. mesafede Karakorum ve Karabalgasun‟a yaklaşık 50 km. kadar uzakta, Orhon Irmağı‟nın kıyısı ile Koço-Tsaydam Gölü civarında Köl Tigin ve Bilge Kagan anıtlarını buldu5. Otto Donner (1835-1909) ile J.R.Aspelin, 1890 yılının Ocak-Şubat aylarında Moskova‟da toplanan VIII. Arkeoloji Kongresi‟nde Yadrintsev‟den Moğolistan‟da iki yeni anıtın bulunduğunu öğrendiler. Bunun üzerine Fin-Ugor Cemiyeti, Alex Olai Heikel (1851-1924) başkanlığında bir heyeti, 1890‟da Koço Tsaydam bölgesine gönderdi. Heikel, 16 Ağustostan itibaren Köl Tigin ve Bilge Kagan Yazıtları‟nın kopyalarını aldı ve İrkutsk, Tomsk üzerinden 1891 Haziranında Helsinki‟ye döndü. Bu arada Urga (Ulan Bator)‟da Heikel‟den yazıtın Çince metin kopyalarını alan M.Popoff, derhal Rusça‟ya tercüme edip yayınlamıştır. Bunun üzerine Georg von Gabelentz (1840-1893), Köl Tigin Yazıtı‟nın Çince metninin, Gabriel Daveria (1844-1899) da Bilge Kagan Yazıtı‟nın Çince metin tercümelerini yaptı. 1892‟de Köl Tigin ve Bilge Kagan Yazıtları‟nın kopyaları ve resimlerinin albümü yayınlandı. 1891‟de Petersburg İlimler Akademisi, Radloff‟un başkanlığında bir heyeti bölgeye gönderdi. Elde edilen bilgileri Radloff iki seri halinde yayınladı: 1- Trudı Orhonskoy Ekspeditsy, 2- Sbornik Orhonskoy Ekspeditsy. Atlas ilk seride Fin-Ugor Cemiyeti ile aynı yılda yayınlanmıştı (1892)6. Söz konusu Atlasın diğer fasikülleri 1893 (2.fasikül), 1896 (3.fasikül) yıllarında basılmıştır. Vilhelm Ludvig Peter Thomsen (1842-1927) yazıtların Türkçelerini çözdü ve 15 Aralık 1893‟teki Danimarka İlimler Akademisi‟nin toplantısında okuduktan sonra derhal yayınlandı7. Bunu Radloff‟un yayını takip etti8. Bu arada E.H.Parker, Orhon Yazıtlarıyla ilgili geniş bir değerlendirmesini yayınladı9. 1892‟de Gustav Schlegel, Köl Tigin Yazıtı‟nın Çince metnini tercüme etti10. Bundan yedi yıl sonra Tokyo‟da Kurakichi Shiratori, yine aynı metni Almanca‟ya tercüme etti11. 5

“ Predvaritel‟nıy otçet o poezdke arheologiçeskiyu i etnofiçeskiyu i tsel‟yu v severniyu Mongoliyu i verhşinı Orhona” Ġzvestiya Vosto.Sib.Otd. i.R.G.O. XX/4. 1889, ss. 1-13. 6 Atlas Drevnostey Mongolii, İzdannıy po poruçeniyu imperatorskoy Akademii Nauk V.V.Radlovım Trudı Orhonskoy Ekspeditsiy vıp.1, SPb.1892. 7 “Dechifrément des İnscriptions de L‟orkhon et de L‟İenisei Notice preliminaire”, Bulletin de L’Academie Royale des Sciences et des Letter de Danemark, 1893, Copenhague 1894, ss 285-299 8 Die Alttürkischen Inschriften der Mongolei (XI-460 s.), Petersburg. 9 “Inscription de L‟Orkhon”, Journal of the China Branch of the Royal Asiatic Society, XXX/1(1896-97) Shang-hai 1899,1-38 10 La Stéle Funeraire du Teghin Giogh et ses copistes et traducteurs chinois, russes allemands, Memoire de la Societé Finno-Ougrienne, III, Helsingissa 1892, 45-56. 11 Die chinesische Inschrift auf dem Gedenkstein des K’üe T’e-kin am orkhon, Tokio, august 1899, s.2-24.

Ahmet TAġAĞIL

779

Ülkemizde ise Hüseyin Namık Orkun hazırladığı Eski Türk Yazıtları adlı eserinde Köl Tigin‟in Çince metninin Parker tarafından yapılan İngilizce tercümesini Gazi Terbiye Enstitüsü öğretmenlerinden Hadiye Erturkan'a Türkçeye çevirterek yayınlamıştır12. Çince Metnin Tercümesi: Müteveffa13 Köl Tigin’in Yazıtı Müteveffa Köl Tigin Yazıtı 1. Satır Şu Mavi Gökler14 ki, kainatta örtmediği (korumadığı) yoktur. Gökyüzü15 ve insanlar karşılıklı uyum sağladıklarında dünyada (yeryüzünde) büyük bir ahenk olur. Onun havası, evrende ve yeryüzündeki her şey karanlık ve aydınlığa (yin-yang)16 ayrıldığı için hali hazırda (uygulamada) her birinin reisleri vardır (her biri idarecileri tarafından idare edilir). Aslında (Hsiao-hou‟nun) sonraki 2. Satır nesilleridir17........... Önce Çin‟in mücadelesi vahşi çöllere yayıldığında (arttığında)18 Kan-ch‟üan‟deki19 saraya gelip Kuang-lu‟nun20 korumasını rica ettiler. O halde bu dostluğun eskiliğini gösteriyor (derinliği eskiliği mevcuttur). 12

Eski Türk Yazıtları I, İstanbul 1936, ss. 81-84 (2.baskı Ankara 1986). Müteveffa anlamına gelen Ku karakterinin aynı zamanda eski, yaşlı, arzu, niyet, bundan dolayı, sebeb ve benzeri karşılıkları da vardır. Bu durum göz önüne alındığında Müteveffa Köl Tigin‟in hatırasına gibi anlam da verilebilir. Bk.Liang Shih-ch‟iou, Chinese-English Dictionary, Tai-pei 1986, s.441. 14 Gök, Mavi Gök, Çin kozmogolojisinde çok önemli yer tutmaktadır. Aynı zamanda cennet anlamına da gelmektedir. Yeryüzüyle bir bütün oluşturur. Gök eril karşılığında olduğuna yeryüzü ise dişiliği temsil ettiğine inanılmaktadır. Bu konuda Bk. W.Eberhard, Çin Simgeleri Sözlüğü (çev. A.KazancıgilA.Bereket), İstanbul 2000, s. 74. 15 T‟ien (Gök, Gökyüzü ) ayrıca Tanrı anlamındadır. Onun karşılığı yeryüzündeki insanlardır. İnsanlar, Göğe yani Tanrı‟ya karşı saygılı davranırlarsa bir ahenk olur. Dünyaya böylece huzur gelmesine işaret edilmektedir. Ayrıca Bk. Liang Shih-ch‟iou, Chinese- English Dictionary, Taipei 1986, s.198. 16 Yin-yang: karanlık ve aydınlık, Çin felsefesinin ikili (dualist) prensibidir. Miladdan önceki çağlarda evrensellik felsefesi içinde gelişmiştir. Ayrıca burada Yin kelimesiyle kuzeyin soğuk bölgelerini, Yang karakteri ile de güneyin sıcak topraklarını kasdetmiş olabilir. Bk.J.J.M.De Groot, Universimus, Berlin 1918; O.Franke, Geschichte des chinesischen Reiches, I, s.119,127 vd, 146,303., 411; W. Eberhard, Çin Tarihi, Ankara 1942, s.17,33. Ayrıca bk. Mathews, Chinese-English Dictionary, T‟ai-pei 1985, s. 1115. 17 Hsiao hanedanının MÖ 2205-1818 yılları arasında hüküm sürdüğü ve Çin tarihinin bilinen ilk hanedanı olduğu kabul edilmektedir. Adı geçen hanedanın kuruluşunda kuzeyli kavimler yani Mançular, Moğollar ve Hunların atalarıyla bağlantısı olduğu anlatılmaktadır. Yani bildirildiğine göre Çinlilerin nazarında bütün bu milletler, Hsiao-hou‟nun soyundan gelmektedir. Bu konunun en iyi tarihi kayıtları Çin kaynaklarından Shih Chi 1, s.7; Shih Chi 110, s. 2879; Han Shu 94A, s. 3743; Chin Shu 97, s. 2548‟de anlatılmaktadır. 18 Büyük Hun İmparatorluğu, M.Ö. 209‟da Mao-tun‟un başa geçmesiyle birlikte kuvvetlendi. Orta Asya‟nın tamamını kontrol altına aldı. Ancak, MÖ II. asrın sonlarına doğru Çin‟deki Han hanedanı Büyük Hun İmparatorluğunun zayıflaması üzerine hakimiyet alanını Batı Türkistan ve Moğolistan‟a doğru genişletti. Hunların önemli bir kısmı Çin‟e bağlandı. Bk.De Groot, aynı eser, ss. 214-222; W. McGovern, Early Empires of Central Asia, North Carolina 1939, 185-194; B. Ögel, Büyük Hun Ġmparatorluğu Tarihi, II, Ankara 1981, s.1-148. 19 Kan-ch‟üan: günümüzde Shan-hsi‟de bir yerdir. Ayrıca taze bahar anlamına gelmektedir. Bk. Liang Shih-ch‟iou, Han-ying ts’e-tien, T‟ai-pei 1986, s.702. Hun hükümdarı Hou-han-ye, M.Ö.53 yılında oğlu Chu-lou-ch‟ü-t‟ang‟ı Çin sarayına gönderdi. Aynı hükümdar(Hou-han-ye Ch‟an-yü) bizzat gidince, MÖ 13

780

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

Bizim İmparatorluğun kurucusu Kao-tsu21 kurup yükselttiği İmparatorluğu 3. Satır T‟ai-tsung22 devam ettirdi. Sekiz bölgede (tarafta) kültür (Çin kültürü) öğretildi. Askeri başarılar (kültürel başarılarla) bir lütufta oldu23. Bu Mavi (Göklerin Mavisi) değiştiği için beraberinde unvanları, şerefleri neticede nesilden nesile ulaşır.......... 4. Satır Sınır vergileri geliyordu24. Sonra birbirimize baba oğul olarak bağlıydık25. Akınların tacizlerin yapılmadığı yayların okların kınlarına sokulduğunu gördük26. Siz bizi üzmediğiniz takdirde biz sözümüzden dönmeyeceğiz (kandırmayacağız)27. Bu da sınırlarımızın yeniden taciz edilmeyeceğinin (karşılıklı savaşmayacağımızın) garantisi olacaktır28.

51 yılında Çin‟deki Han hanedanı imparatoru Hsüan, Kan Lu saltanat devresinde onu Kan-ch‟üan‟deki sarayı Ch‟ih-yang‟da kabul etmiştir. Bu konuyu destekleyen tarihi bilgi Tsu-chih T’ung-chien 27, ss. 882, 887‟de kayıtlıdır. 20 Kuang-lu: parlak mutluluk anlamına gelmektedir. Bir diğer anlamı Tahkim Edilmiş Konaklama Yeri „dir. Burada Hou-han-ye‟nin Çin‟e bağlandığı için kendi merkezi kasdedilmiş olmalıdır. Aslında o merkezini kendini daha güvende hissettiği Çin sınırına taşımıştır. Çin‟e bağlandıktan sonra Hou-han-ye merkezini Çin sınırlarına yakın bir yer olan Kuang-lu‟ya nakletmek istemiştir. Burada Han hanedanı tarafından ülkesi içindeki rakiplerine karşı çok daha iyi korunabilirdi. 21 Köl Tigin Yazıtına yazılması için metni gönderen İmparator Hsüan Tsung‟un mensup olduğu T‟ang hanedanının kuruluşu 618 yılıdır. 907 yılına kadar süren bu imparatorluk kısa zamanda Orta Asya‟nında önemli bir kısmını içine alacak kadar büyümüştür. Kurucunun asıl adı Li Yüan‟dir. İmparator olduktan sonra Kao-tsu (Yüksek Ata / imparatorluğun kurucusu) unvanıyla anılmıştır. Bk.Eberhard, Çin Tarihi, s.197. 22 Asıl adı Li Shih-min olan bu imparator, hükümdar olduktan sonra T‟ai-tsung olarak anılmıştır. 627-650 yılları arasında tahtında kaldığı imparatorluğu kuvvetinin zirvesine çıkarmıştır. Doğu ve Batı Gök-Türk Devletleri onun zamanında zayıflayıp Çin‟e bağlanmışlardır. 23 Doğu Gök-Türk Devleti 630 yılının başında yıkılınca halkının önemli bir kısmı Çin‟e gitmişti. Çin‟deki T‟ang hanedanı onları Kuzey Çin‟deki eyaletlere dağıtarak yerleştirdiler. 648 yılında Orhun bölgesindeki Sir Tarduşların güçlerinin dağılmasından sonra Çinliler tarafından Doğu Gök-Türk ülkesindeki boylar eyaletlere bölündü. Neticede Orta Asya‟nın çok önemli bir kısmı T‟ang İmparatorluğu‟nun hakimiyetine girmişti. Burada söz konusu duruma işaret edilmektedir. Konuyla ilgili Çin kaynakları Chiou T’ang Shu 194A, s.5166; T’ung Tien 198, 1073a; Hsin T’ang Shu 215A,s.6042; Tsu-chih T’ung-chien 201. Bu olayların tafsilatı için Bk.A. Taşağıl, Gök-Türkler II, Ankara 1999, ss.13-50; Lin En-hsien, T’u-chüe Yen-chiou, T‟ai-pei 1987,s.6 vd; Wang Yün-wu, T’ang-tai Ġ-ti pien-cheng-shih-lüe, Tai-pei 1979, s.29. 24 Gök-Türk ülkesinden Çin‟e bağlananlar vergi vermeye başlamışlardı. 25 Çinli prenseslerle evlenen Türk hükümdarları Çin İmparatorlarının damadı olduktan sonra Çinliler tarafından imparatorun oğlu şeklinde düşünülmüşlerdir. Aslında böylece Orta Asya‟daki devletlerle Çin‟deki hanedanlar arasında evlilik yoluyla barış ittifakı gerçekleşiyordu. Bilge Kagan‟ının bir Çin prensesi ile evlenme teklifi İmparator Hsüan-tsung tarafından kabul edilmişti. Dolayısıyla Bilge‟yi damadı yani oğlu olarak görmektedir. Bu konuda daha fazla bilgi için Bk.S. Jaghid, Trade, Peace and War Between the Nomadic Altaic and the Agricultural Chinese, Pien-cheng Yen-chiou-suo Nien-pao, sayı 1, Tai-pei 1970. 26 650 yılından sonra Gök-Türk ülkesinden yaklaşık yirmi yıl Çin‟e karşı her hangi bir akın yapılmamıştı. Yani Gök-Türkler Çin‟e bağlanınca T‟ang hanedanı bir dönem rahat bir dönem geçirmiştir. Bu dönem sevindirici bir durum olarak kaynaklarda ifade edilmiştir. Ayrıca 723 yılından sonra gelişen Türk-Çin dostluğuna da işaret edilmiştir. 27 Eğer kuzeyden saldırı gelmezse kendilerinin de anlaşmalara sadık kalacağını ifade etmek istemiştir. 28 Eğer anlaşmaya uyulursa her iki tarafın sınırları korunacaktır.

Ahmet TAġAĞIL

781

5. Satır Değil mi? Merhum prens Köl Tigin, Kutlug Kagan‟ın ikinci oğludur. Şimdiki Bilge Kagan‟ın küçük kardeşidir. Onun sadakati ve dostluğu uzak ülkelerde duyulmuştur.(İki karakter eksik) Ona saygı duyan yabancılar kayboldular29. 6. Satır Onun büyük babası İ-ti-mi-shih Fu30, imparatorun nezdinde büyük hizmet ve şeref kazanması nasıl oldu? Sonra kendisi devam ettirebilir. Atası Kutlug Erkin31 tebası altındaki insanlarına çok insancıl yönetim gösteriyordu. Ve oğlu ve torunlarına devam ettirmesi nasıl 7. Satır Mümkün olmazdı? Böyle bir insanın bilgeliği doğuşundan geliyor32. Bu nedenle dostluk duyguları korumakta yardımcı olabiliyordu. Kuzeyde Hsien-lui33 sınırlarını kontrol altına alabiliyor, batı komşusu Ch‟u-yüe‟lerin34 alanlarına karışabiliyordu. İmparatorun emrine saygı duyuyordu. 8. Satır

Köl Tigin kazandığı askeri başarılarla düşmanlarını sindirdi şeklinde yorumlana bilir. Çin kaynaklarında Köl Tigin‟in babası Kutlug‟un soyu hakkında fazla detaylı bilgi yoktur. Sadece Doğu Gök-Türk Devleti‟nin son hükümdarı İl (İllig) Kagan‟ın (621-630 arasında kaganlık yapmıştır) ailesinden geldiği babasının 648‟den sonra Çin‟in kuzeyinde kurulan Ch‟an-yü Genel Askeri valiliğinde Tudun Çorluk yaptığı bildirilmiştir. Burada söz konusu edilen İ-ti-mi-shih Fu(Bey?)‟nun İl Kagan olması muhtemeldir. Köl Tigin‟in babası Kutlug‟un soyu hakkındaki bilgiler için Bk. Chiou T’ang Shu 194A,s.5167; Hsin T’ang Shu 215A; T’ung Tien 198/1073b; Wen-hsien T’ung-k’ao 343/2691b, ayrıca A. Taşağıl, Kutlug Kagan ve II. Gök-Türk Devletinin Kuruluşu, Bir Türk Dünyası Ġncelemeleri Dergisi, sayı 4, ss. 232,240. 31 Yukarıdaki notta bahsettiğimize bilgilere göre Kutlug Erkin (Ku-tou Hsie-chin) 648-681 yılları arasında bir dönem Tudun Çorluk yapan Kutlug Kagan‟ın babası olmalıdır. Dolayısıyla Bilge ve Köl Tigin kardeşlerin atalarına işaret edilmektedir. 32 T‟ang İmparatorluğu için sürekli yaptıkları savaşlarla son derece tehlikeli olan Kutlug Kagan (682-691) ve Kapgan Kagan (692-716) dönemlerinden bahsedilmemekte, onun öncesinde Çin‟e teslim olan ya da onların hakimiyetinde bulunan kişiler övülmek suretiyle Bilge ile yakınlaşılmaya çalışılmaktadır. 33 Burada yine İmparator Hsüan-tsung, Büyük Hun İmparatorluğu dönemine atıfta bulunmaktadır. Çin tarihinin ilk önemli kaynağı Shih-chi (Ssu Ma-ch‟ien tarafından MÖ 115-86 yılları arasında yazılmıştır)‟nin 110. Bölümünde (s. 2913) Hsien-luei‟lerin adı geçmektedir. Yine de kimlikleri tam açık değildir. Bence Sibirya bölgesinde yaşayan kuzey kabileler kasdedilmektedir. 34 Ch‟u-yüe‟ler: Batı Gök-Türk ülkesi içinden çıkan bir boydur. Tanrı Dağlarının kuzey eteklerinde yaşıyorlardı. 633 yılında Batı Gök-Türk ülkesinde tam karışıklıklar sürdüğü sırada bağlı oldukları Batı Gök-Türk Beyi Li-pi-tuo-lu‟nun zalimce idaresine katlanamayıp, yine Gök-Türk hanedanından gelen Ashih-na Mi-she Bey‟i kagan seçmek istemişlerdir. Ancak, o rakiplerinden korktuğundan kagan olmaya cesaret edemediği için Ch‟u-yüe‟leri alıp Doğu Türkistan‟ın Turfan bölgesinin kuzey taraflarına doğru gitti. Bugünkü Barköl‟ün doğusundaki kumluk sahada yerleştikleri için Kum Yığını anlamına gelen Shat‟o adıyla anılmaya başladılar. Daha sonra Sha-t‟o Gök-Türkleri adını aldılar. Zamanla Uygur Kaganlığına (745-840) ve Çin‟deki T‟ang hanedanına bağlandılar. Bu hanedanın zayıflaması üzerine Çin siyasetinde önem kazanmaya başladılar. Hatta 923 yılından sonra bağımsız devlet kurdular. Bu devlet 950‟ye kadar varlığını sürdürdü. Hsin T‟ang Shu 218, ss. 6153-6155 ve Wen-hsien T‟ung-k‟ao 2723, a,b,c/2724a. Ayrıca Bk. Wu Hsing-tung, BeĢ Sülale Çağında Sha-t’o’ların Çin Toplumuna Etkileri, Taipei 1979, ss. 191-194; Eberhard, Çin Tarihi, ss. 230-231. 30

782

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

T‟u-ch‟i‟nin mazhar olduğu dostluğu aldı35. Biz T‟ang‟la akrabalığı var olduğu için. Bu nedenle seni övdüm Saygı ve başarı ile. Büyük güven ve inanç gösterdim. Planımız (anlaşmamız) bölünmediğinde (bozulmadığında) güneşin alaca karanlığı kayboldu (Tegin vefat etti). 9. Satır Kalbimde çok acı hissediyorum. Ayrıca (çünkü) Tegin, kaganın küçük kardeşidir. Kagan (bizim) oğlumuz gibidir36. Böyle kabul edildiğine göre Baba oğul birbirlerine karşı saygılı olduklarında ağabey kardeş yakınlığı akrabalığı farklı olmadıklarını göstermez mi? İkiniz de gerçekte 10. Satır oğlumsunuz. Halen de Size karşı derin duygular hissediyorum. Bu sebeple (bunu göstermek için) zengin yazıtı diktirdim. Böylece uzaklara ve yakınlara yayılacak, çok ama çok uzun zamanlarda dinlensinler güneşin parlayan ışıklarıyla yeniden duysunlar konuşsunlar diye 11. Satır Çölün sınırındaki Ting-ling‟lerin37 topraklarında gerçek kahramanlar bulunuyordu. Sen Birinci prens olarak görevlisin. Sen farklı geniş bölgeleri idare ediyorsun. Sen biz T‟ang ile dostluk kurdun. Kim der böyle bir insan uzun süre 35

MÖ 60 yılında Büyük Hun İmparatorluğu tahtına Wu-yen-chü-te geçmiş; fakat ülke içindekşi huzursuzluk sona ermemişti. Zalim olan bu hükümdarın katliamlarından kaçan hanedan üyesi prensler sağa sola dağıldılar. Az sonra ölümü üzerine kardeşi Hou-han-ye tahta çıkarılmıştır. Buna rağmen yine ülkeye huzur ve asayiş sağlanamamış, ülkenin değişik bölgelerindeki prensler bağımsızlıklarını ilan etmişlerdi. Bunlardan biri de Hunların batı kanadını idare eden T‟u-ch‟i idi. T‟u-ch‟i hükümdar (ch‟anyü )olduktan sonra Hou-han-ye‟nin üzerine doğuya onbinlerce askeriyle yürümüş ve Hou-han-ye‟yi ağır bir bozguna uğratmıştı. Mağlup Hou-han-ye kaçtı. Geri dönen T‟u-ch‟i, büyük oğlu Tu-t‟u-wu-hsi‟yi Sol Ku-li Prensliğine, küçük oğlu Ku-mou-lou-t‟ou‟yu Sağ Ku-li Prensliğine tayin etti. Bu arada MÖ canını kurtarmak için Çin‟e sığınmış olan Je-chu‟nun kardeşi Wu-chie boyunun yaşadığı bölgenin idarecisi olmuştu. MÖ 57 yılına gelindiğinde Hun ülkesinde beş ayrı bölgede beş bağımsız hükümdar vardı. Bağımsız hareket eden güçlü kişiliğe sahip olduğu belirtilen T‟u-ch‟i, bir iftiraya kanarak yanlış işler yapınca çevresini dağıtmıştır. Ülkenin doğusunda bağımsızlıklarını ilan eden T‟u-ch‟i doğuya doğru ordu sevk etti. Aslında önce batıdaki Chü-li‟yi 40 bin süvariyle yenmişti. Arkasından dört Hun taht iddiacısı ortadan kalkınca Hou-han-ye ile T‟u-ch‟i tek başlarına kalmışlardı. Önce Hou-han-ye küçük kardeşini batıya gönderip 10 binden fazla T‟u-ch‟i‟nin askerini öldürdü. Bunun üzerine 60 bin kişilik ordu ile Hou-han-ye üzerine yürüyen T‟u-ch‟i yenilince kendini öldürdü. Oğlu ve yakınları gidip Çin‟e sığındılar. Böylece Hou-han-ye tek başına kaldı (MÖ 56). T‟u-ch‟i ayrıca Büyük Hun İmparatorluğunda kullanılan bir unvandır. Han Shu,94A, ss. 3795-3796; Tsu-chih T‟ung-chien 27, ss. 865-869. Bilge Kagan‟ın bir Çin prensesiyle evlenme teklifi uzun görüşmelerden sonra İmparator Hsüan-tsung tarafından kabul edilmişti. Ancak, bu evlilik gerçekleşmeden Bilge Kagan bir bakanı (Buyruk Çor) tarafından zehirlenerek öldürülmüştü. Ting-ling‟ler: Büyük Hun İmparatorluğu‟nu en kuvvetli hale getiren Mao-tun‟un (MÖ 209-174) hükümdarlığı döneminde geniş Kazakistan bozkırları ağırlıkta olmak üzere Kuzey-batı Hun sahasında yaşayan boylar grubudur. MS ortaya çıkan Ogurların atalarıdır. Batı grubu İrtiş Irmağı civarına yayılırken, güney grubu Gobi Çölü taraflarına yayılmıştır. Her ne kadar önemli tarihi roller oynasalar da haklarında bilgiler çok azdır. Ancak, sonraki asırlarda aynı coğrafyada görülen Kao-ch‟e (Yüksek Arabalı) ve Töles, Oğuz gibi boy gruplarının onların devamı olduğu söylenebilir. Doğu sınırları Sibirya‟dan Baykal Gölü‟ne kadar uzandığı bildirilir. MÖ 201 yılından önce Büyük Hun İmparatorluğunun hükümdarı (Ch‟an-yü) Mao-tun‟a bağlandılar. MÖ 101 yılından sonra Hun idaresi zayıflayınca Ting-ling‟ler başkaldırmaya başlamışlardır. MÖ 71‟de Hunlara ağır bir darbe indirdiler, MÖ 63‟te düzenledikleri bir akınla büyük bir yağma daha yaptılar. Kaynaklardan anlaşıldığına göre MÖ

Ahmet TAġAĞIL

783

12. Satır koruyamaz diye Yüksek yazıt dağa dikildi. Yerini aldı zengin (uygun) bir şekilde, sınırsız yerlerde duyulması için 13. Satır (dikiliĢ tarihi) Büyük T‟ang‟ın38 K‟ai-yüan39 saltanat devresinin yirminci yılında takvim sırasına göre 40 jen-shen‟da on ikinci ayda hsin-ch‟ou vaktinde shuo gününde yedinci günde, ting-wei zamanında (öğleden sonra 2 ile 4 saatleri arası) dikildi41. Köl Tigin Yazıtına yapılan Çince ilaveler: 1- Batı Yüzüne Yapılan Ġlave Köl Tigin Yazıtının Çince metnine bir satır ilave yapılmıştır. Söz konusu ilave 35 cm uzunluğunda olup, 15 karakterden meydana gelmiştir. Farklı bir tarzda yazıldığı açıkça görülmektedir. Bu metin üzerinde yaptığımız incelemelerde Hsüan-t‟ung saltanat devresinin 3. yılında, batı takvimine göre 1910 yılında Çin‟deki Mançu hanedanının K‟u-lun, yani Ulan Bator elçisi tarafından yazıldığını tesbit ettik. Elçi bölgeyi ziyareti dolayısıyla yaptırdığı koruma binasından duyulan şeref yazılmıştır. Metnin tercümesi: Hsüan-t’ung saltanat devresinin üçüncü yılında K’u-lun (Ulan Bator) elçisi Huo (Wa?)-santo-pen (Türkçe okunuĢu Huo-sen-do-bın), ziyaret etti, yüksek koruma inĢa etti.

2- Doğu Yüzüne Yapılan Ġlave: Yazıtın doğu yüzündeki tepelikte yer alan dağ keçisi damgasının burun kısmına da bir cümle ilave edilmiştir42. Bu defa diğerinden farklı olarak yazılan ay dahi belirtilmiştir. Yani 1910 yılının Eylül ayında (muhtemelen) yazıldığı belirtilmektedir.

75-71 yılları arası bağımsız yaşadılar. MÖ 49‟da bağımsızlık düşkünü Batı Hun hükümdarı Chih-chi onları ağır bir bozguna uğrattı. MS 85‟te Hunlara bir daha saldırdılar. MS III. asrın başında Hsien-pi‟ler Ting-ling‟leri eski topraklarına sürdüler. MS 447 yılına kadar kısa kısa da olsa onlar hakkında bazı bilgiler vardır. Bu tarihten sonra onların topraklarında Kao-ch‟e‟lar görülmektedir. Ting-ling‟ler hakkında daha fazla bilgi için bk. Shih Chi 110, s. 2893; Han Shu 94A, s. 3753; Wei Shu 4, 74,81,102; B. Ögel, İlk Töles Boyları, Belleten 48, s. 375 vd.; Eberhard, Çin’in ġimal KomĢuları, Ankara 1942, s. 70,71; K.Czegledy, Turan Kavimlerinin Göçü (terc. G. Karaağaç), İstanbul 1999, s.19, W. M. Mcgovern The Early Empires of Central Asia, North Carolina 1939, ss.118-120; Tuan Lien-ch‟en, Siung-nu Memleketi Tusındakı Dinglingder, Tanım Tarmaqtarı, Almatı 1998, s.12 vd.; MaenchenHelfen, The Ting-ling, Harvard Journal of Asiatic Studies, 1939. 38 T‟ang hanedanı (618-907) yılları arasında hüküm sürmüştür. 39 K‟ai-yüan: 13-756 yılları arasında hüküm süren T‟ang İmparatoru Hsüan-tsung‟un birinci saltanat devresinin yani 713-742 yıllarındaki dönemin adıdır. 40 Suei-tse: ayrıca bk. Mathews, Chinese-English Dictionary, s.762. 41 Bu tarih 733 yılının 28 Ocak tarihine karşılık gelmektedir. Ancak, L.Bazin, Eski Çin takvimleriyle de mukayese ederek Köl Tigin Yazıtı‟nın 1 Ağustos 732 tarihinde dikildiğini tesbit etmiştir. Bk. L.Bazin, Les Systemes Chronologiques dans le Monde Turc Anciens, Budapest 1991, 142; O. Sertkaya, Köl Tigin Yazıtı Ne Zaman Yazıldı ve Dikildi?, Orkun sayı 57, kasım 2002, s.18-21; Aynı müel., Göktürk Tarihinin Meseleleri, Ankara 1995, ss. 94-95. 42 Dağ Keçisi damgasının önündeki bu Çince yazıların fotoğraflarını Sayın Cengiz Alyılmaz lutfedip vermişlerdir. Kendilerine teşekkürlerimi sunarım. Alyılmaz, Köl Tigin Yazıtına Yapılan Eklemeler Üzerine adlı bir makale de yayınlamıştır, bkz. Orkun, sayı 59, Ocak 2003, ss. 24-27

784

3. Uluslararası Türkiyat AraĢtırmaları Sempozyumu

Metnin tam tercümesi: Hsüan-t’ung saltanat devresinin 3. Yılının 8. Ayında Huan-p’o’lu Ch’in burada özel görevle seyahat ederken buradan geçti, oydurmak suretiyle yazıyı yazdırdı.

NİL HARİTASI İLE SEYAHATNAME ARASINDAKİ PARALELLİKLER Nuran TEZCAN 1672 Haziran (1083 Safer)‟da Hac yolculuğundan dönen Evliya Çelebi Mısır valisi Kethudâ İbrahim Paşa‟ya intisap eder. Kısa bir süre sonra, İbrahim Paşa1 tarafından İskenderiyye, Dimyat, Circe, İbrim, Fûnc hâkimine mektup verilmesi ya da kale yoklaması, kaçan askerin tespiti, yol açılması ya da su getirilmesi gibi işlerle görevlendirilerek 1083 -12 Rebi‟ü‟l-âhir (/7 Ağustos 1672)‟de Nil yolculuğuna çıkar. Kahire-İskenderiyye-Reşid-Kahire-Dimyat-Kahire hattında Nil‟in kuzey kollarını gezen Evliya, tekrar Kahire‟den Fûncistân yolculuğuna çıkar. Nil‟in doğu sahilinde Circe, İsvan, İbrim üzerinden Fûncistân‟da Sennâre ve Cersinka‟ya kadar iner. Oradan kuzeye yönelip Habeşistan üzerinden Donkulab‟a ulaşır, Kızıldeniz‟in batı sahilinde Sevakin, Musova, Harkova‟dan Zeyla‟ya kadar iner, aynı yoldan geri dönerek Habeşistan‟ın kuzeyinden İbrim‟e ve oradan da Nil‟in doğu sahilini gezerek Kahire‟ye ulaşır. Yolculuğu 1084 Muharrem‟inin başında (1673 Nisan) tamamlanır (SN‟de 1083 olarak verilen bu tarih 1084 olmalıdır) 2. Bu tarihlere göre toplam 9 ay süren bir seyahattir; ancak Evliya‟nın SN‟de verdiği süreler göz önüne alındığında bu süre daha uzundur. Evliya, Cersinka‟ya 8 ayda geldiğini bildirir. Firdaniye‟de iki ay ve Sennâre‟de bir ay kalır. Harkova‟da da uzun süreli kalmıştır. Dönüş yolu da eklendiğinde bu süre 11-12 ayı bulur. SN‟deki tarihsel çizelge şöyledir: - Kahire -İskenderiyye (1083 12 Rebîü‟l-âhir /1672 Ağustos) (Y277b) - İskenderiyye -Reşîd - Kahire - Kahire - (Burlos) Dimyât - Kahire - Kahire‟den Fûncistân‟a çıkış 1083 başında (SN‟de yanlış olarak 1082-Y360b) - Circe 1082 1 Safer (12 Rebîü‟l-âhir 1083‟te Kahire‟den İskenderiyye‟ye yola çıktığına göre bu tarih yanlıştır. Y378a) - Firdâniye 1083 Receb (1672 Ekim; Y401a) - Sennâre‟de 1083 Ramazan (Bayram 24 Ocak 1673; Y 417b; 418b); - Cersinka - Cebel-i Şevâm 1 Zi‟lkade 1083/18 Şubat 1673 (Y429b Mısır‟dan buraya 180 konakta, 8 ayda geldiğini yazar). - Donkolap -Sevâkin - Musova - Harkova 1083 Kurban Bayramı /29 Mart 1673 (Y440b) - Zeyla - İbrîm 1 Cemâziyü‟l-âhir / 13 Eylül 1673; (Y 443a -Burada yıl yazılmamıştır, fakat 1084 olmalıdır. Çünkü Evliya, İbrîm‟de 1073‟te Uyvar seferine gittiğinden beri 11 yılda 9 padişahlık yer gezdiğini bildirir. Buna göre 1084 tarihi tutarlı olmaktadır). - Kahire 1 Muharrem 1084/18 Nisan 1673 (SN‟de yanlış olarak 1083- Q 350a P344b) Nil‟in başına gelirken Nil‟in doğu sahilini gezdiğini söyleyen Evliya Çelebi, dönerken batı sahilini gezdiğini bildirir.

Evliya SN‟de Kethudâ İbrâhîm Paşa‟dan övgüyle söz eder ve şişman olduğunu özellikle belirtir (Y224; Q353b P347b). Semiz lakabıyla tanınan Ebu‟l-hayr İbrâhîm Paşa 1081-1084/1670-1673 tarihlerinde Mısır valisidir. 2 Evliyâ‟nın Funcistân dönüşünde Kethudâ İbrâhîm Paşa azl edilir: 1084 Cemâziyü‟l-evvel /Ağustos1673 (Q 350b P344b); 1084 Cemâziyü‟l-âhir /Eylül 1673‟te Canpoladzâde Hüseyn Paşa vali olur (Q351a P345a); 1084 Kamaniçe imdadına üç bin asker gönderilir; 1086 Kurban Bayramı Hüseyn Paşa azl edilir. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 785-797

786

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Robert Dankoff‟la birlikte yayıma hazırladığımız Nil haritasında (Vat. Turc. 73)3 Evliya‟nın Kahire‟den İskenderiyye‟ye ve Dimyat‟a; Kahire‟den Vardan‟a, Kızıl Deniz‟de Zeyla‟ya kadar olan yol hattını izleyebiliyoruz. Haritada yaklaşık 475 yer adı geçmektedir. Bunların ancak pek azı SN‟de geçmez. Buna karşılık SN‟de 50-60 kadar daha fazla yer adı geçtiğini söyleyebiliriz. Evliya‟nın Nil yolculuğunda, Mısır‟ın güneyinde Sudan sınırındaki İbrim şehri önemli bir kavşaktır. Evliya, İbrim‟in Osmanlı‟nın en güney sınırı olduğunu, hatta Osmanlı‟nın sürgün yeri olduğunu bildirir. Bu uç noktaya gelmenin heyecanını duyan Evliya, İbrim‟de burasının coğrafi konumunu kaynaklara dayanarak betimler.4 Atlas ve Minor, Coğrafiyye, Padriyye, Koloniyye kitaplarına olan hayranlığını vurgular. Kendisinin de Papamunta (ilk dünya haritası olan Mappa Mundi) gibi gezip gördüğü kaleleri, nehirleri, şehirleri, gölleri, dağları “Nakkaş Hükmîzâde Alî Beg‟den gördüğümüz minvâl üzere tahrir etmiş...” “Cenâb-ı İzzet bu Nil ve Funcistân seyahati itmamın müyesser edüp eşkâlin tahrir edeyüz” der (Y392a). Evliya Fûncistân dönüşünde yine İbrim‟den geçer. Burada beyaz insanlar görüp sevinir, tekrar İbrim‟e ulaşmanın heyecanıyla yaptığı Nil seyahatinin ne kadar önemli olduğunu belirtir: Ey bu müsveddât-ı peşmîne-i hatt-ı müstekrehimizi tenezzül edüp tilâvet eden yârân-ı zevi‟lihtirâma şöyle ma‟lûm ola ki ilm-i âlem-şümûl ûlü‟n-nühâya muhtefî değildir kim bu seyahatimiz ve sergüzeşt-i ibret-âmizimiz ulûm-ı hey‟et-i harîtadan ve Atlas ve Cografiyye‟den ve Papamunta ve Minor‟dan ve tevârîh-i Kabâbıta ve tevârîh-i Yanvan‟dan ve ulûm-ı nücûmdan haberdâr olan erbâb-ı ma‟rifet-i zevî‟l-ukûlun ilimlerine lâhıkdır kim bu Fûncistân ve İsvân ve Berberistân ve Sûdân diyârlarında bu seyâhât-i hâr makdûr-ı (Y443b) beşer-i nâçâr değildir, ancak ihsân-ı Perverdigârdır ve cenâb-ı Bârî‟nin ulüvv-i inâyetidir kim bu hakîr-i pür-taksîre nasib olmuş”. Uyvar fethinden (1073/1665) bu yana seyahat hayatının değerlendirmesini yapar; 11 sene 9 padişahlık yer gezdiğini, Uyvar, Viyana, Batı Avrupa, Dâgistân, Azak, Kırım, Mora, Girid, Mekke-i Mükerreme‟ye gittiğini söyleyerek “kim zikrolunan ekâlimler kanda, Fûncistân u Berberistân kanda” (Y443b) diyerek nereden nereye geldiğini vurgular. Evliya Çelebi Nil yolculuğunun müstesna bir yolculuk olduğunun bilincindedir ve kendi seyahatinin yukarıda adı geçen coğrafya eserlerine bir “lâhık” yani “ek” olacağını söyler. Seyahat hayatı onu coğrafya eserlerine ve haritaya büyük ilgi duyma noktasına getirmiştir. Nitekim Batlamyus (Ptolemaios), Padre ve Kolon (Kolombus)‟ un “gezerek” eserlerini yazdıklarını bilmektedir: hukemâ-yı kudemâ tûl-ı dıraz-ı ömrleri ile geşt ü güzer edüp ilm-i usturlâb ile irtifâ‟ alarak âlâ‟ullâh vâkıf olup Atlas ve Minor ve Coğrafya ve Padriyye ve Koloniyye kitâblarına tahrîr edüp eşkâl-i dünyâyı tahrîr etmişlerdir (Y392a). Evliya‟nın bu düşüncesini SN‟nin çeşitli yerlerinde de dile getirdiğini görürüz. Örneğin; Seyahatname‟nin 1. cildinde İstanbul esnaflarını anlatırken haritacılara yer verir ve bunların çok seyahat ederek bu ilimde usta olduklarını söyler. “Esnâf-ı hartacıyân... Ebû Sûfyân .... kesret-i seyâhat ile bu ilmde yegâne-i asr olmuş idi” (163a). III. ciltte Tuna nehrini anlatırken dünya nehirleri hakkında bilgi verir ve bu nehirlerin seyyahlar tarafından “gezerek” keşfedildiklerini vurgular: Cümle seyyâhân-ı berr [u] bihâr ve hukemâ-yı kudemâ niçe bin kerre bu atlas-ı rûy-ı arzı geşt [u] güzâr edüp böyle bulmışlardır. Ve cümle enhârın kebîrlerin hadîs-i sahîh ile bilmişlerdir (115a). X. ciltte Batlamyus‟un dünyayı ilim ve akıl gücüyle anlatmasına karşılık, Yeni Dünya‟yı (Amerika) keşfeden Padre ve Kolon adlı ruhbanların hayatlarını seyahatle geçirdiğini özellikle 3 4

Ettore, R. (1949). A Turkish Map of the Nile River, about 1685. Imago Mundi. nr. 6, 55-57. Evliya, Sennâre‟de de bu kadar güneye inebilmenin duygu yükselimiyle kaynaklara dayanarak Sennâre‟nin coğrafi konumunun değerlendirmesini yapar. Bk. X.Y 417a.

Nuran TEZCAN

787

vurgular. Padre ve Kolon, Amerika‟nın keşfi için Bayezid-i Velî‟den yardım isterler ve “şu devlet size müyesser ola” diyerek 140 yıldır seyahat ettiklerini, bu uğurda ömürlerini tükettiklerini bildirirler: “... yüz kırk yıldır ben seyâhât ederim. Ve yüz on beş yıldır bu Padre seyâhât eder. Âhir ikimiz bu kadar müddet-i medîd ömr-i dırâzda bu dünyâyı yedi kerre devr edüp âhir bu dünyânın Sebte boğazından taşra gemimiz ile ilim kuvvetiyle cânib-i garba yedi bin mîl gidüp Yeni Dünyâ nâmında bir dünyâ bulduk ...” (Y 252a). Evliya, onların bu uğurda hayatlarını tüketip dünyayı gözlemleyerek anlattıklarını, Batlamyus‟un soğuk, sıcak ve tehlikeler dolayısıyla gidemediği yerlere gidip dünyayı doğudan batıya, kuzeyden güneye birkaç kez dolaştıklarını yalnız Akdeniz ve Karadeniz‟i gezmeyip Bahr-i Muhît‟i gezdiklerini, bu nedenle haritalarının güvenilir olduklarını bildirir. Bahr-i Okyanus, Bahri Hind, Danimarka, Portugal ve Yeni Dünya denizcilerinin onların haritalarına göre hareket edip dolaştıklarını yazar: “Netîce-i merâm ve hâsıl-ı kelâm eyle dünyâyı ilim kuvvetiyle bulan ve kesret-i seyâhat ile bu dünyâyı geşt [ü] güzâr edüp deverân eden Padre ve Kolon nâm ruhbânlar ifnâ-yı vücûd edüp niçe bin tevârihât tetebbü„ edüp kitâb-ı hey‟etlerden Atlas ve Minor ve Coğrafiyye tevârihlerine mürâca„ât edüp ömr-i dırâzı seyâhatde geçirüp hey‟et-i dünyâyı mâ-vaka„ı üzre tahrîr etdiler, ve zamân-ı kadîmde Feylekos ve Batlîmûs hakîmleri(n) şiddet-i şitâdan ve şiddet-i hârdan ve mahûf u muhâtara olup varılmayan yerlere mezkûr Padre ve Kolon berren ve bahren birer tarîk ile dünyânın şimâl [ve] cenûbuna şarkan ve garban birkaç kerre deverân ederek varup cirm-i dünyâyı seksen yedi bin mîl tahrîr etmişlerdir. Ammâ Akdeniz ve Karadeniz kenârınca değildir, hemân bu dünyâyı Bahr-i Muhît ihâta etmişdir, anın kenârınca geşt [ü] güzâr edüp tahrîr etmişlerdir. Hâlâ Bahr-i Okyunus ve Bahr-i Hind ve Donkarkız ve Danimarka ve Yeni Dünyâ ve Portakal mellâhları bu Padre ve Kolon râhiblerin tahrîrleri üzre hartalarına amel edüp deryâda şinâverlik ederlerİdrîs ve Hazret-i Dânyâl‟ın da aynı şekilde seyahat ile iklim-i evvel‟i belirlediklerini belirtir “... tûl-ı dırâz-ı ömrlerin âlem-i seyâhatde geçirüp cihânı tûlen ve arzan şarkan ve garban geşt ü güzâr ede ede âlâullâha vâkıf olarak ibtidâ iklîm-i evvel tarh etdiler” (Y 417a. Gâyet mu„temed hartaları vardır” (X. Y 252b). Ayrıca Hazret-i) . Evliya Çelebi yine onların Cenâb-ı Bârî‟nin lafz-ı kün‟ü ile yaratılan bu dünyanın sırrına vakıf olup 7 iklime böldüklerini, ama bunun ötesinin soğuktan dolayı oturulmadığını, bu nedenle de 7. iklimde kaldıklarını; aynı şekilde Fûncistân tarafının da sıcaktan ulaşılamadığını ve dolayısıyla ikliminin belirlenemediğini yazar; ama bu bölgenin artık mamur olduğunu bildirerek kendisinin yazacağını vurgular: “Ammâ bu Fûncistân tarafında hatt-ı istivâ‟nın ortasında dahi vilâyet-i İmrân ve vilâyet-i Zenc ve diyâr-ı Habeş‟e karîb şehirler vardır. Bunları dahi şiddet-i hârdan benî âdem sâkin olmayup iklîm tarh etmemişler. Ammâ yüz yıldan berü vilâyet-i İmrân ve şehr-i Zenc ma‟mûr olmuş; inşaallâh mahallinde arz-ı beled-i ve tûl-i nehâriyle tahrîr ederiz (Y417b)”. Seyahat kariyeri onu coğrafya ve haritacılığa öylesine yaklaştırmıştır ki; “Hakîr-i pür taksîr dahi seyâhât etdiğim bilâd-ı memâliki mahrûselerde olan kurâ ve kasabâtları ve şehr-i mu‟azzâmları ve cibâl-i azîmleri ve nehr-i kebîrleri ve cemî‟i menâzilleri şimâle ve cenûba ubûr etdiğimiz tahrîr etmeden iltizâm-ı mâlâ-yelzem edüp murâdımız geşt ü güzâr etdiğimiz diyârları kıylden kâle, kâlden hâle getirüp eşkâllerin yazmakdır” (Y 392a) deme noktasına gelmiştir. Böylece gördüğü şehirleri, dağları, gölleri ve nehirleri, kuzeyden güneye gittiği yerleri anlatmaktan amacının boşuna uğraşma olmayıp onları sözle anlatmak; sözden de resme dönüştürmek yani (resimli) haritasını yapmak (eşkâlin yazmak) olduğunu bildirir.

788

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Bu arada onun resim yapma merakını da belirtmek gerekir. Evliya, SN‟nin çeşitli yerlerinde yaptığı resimlerden söz eder. Mesela, Van‟da bir binanın duvarına kalyon ve kadırga resmi yapmıştır (IV. 257a); Anapoli/Anabolı kalesini anlattığı bölümde bir sayfa kâğıda kalenin tüm binalarını içeren resmini yapar (VIII. 279b); Manya‟da Ali Paşa kendisinden Zarnata kalesinin resmini yapmasını ister. O da renkli boyalarla Frenglerin bile hayran olacağı bir kale resmi yapar (VIII. 337a); Yanya‟da Arslan Paşa Camii‟nin 85 kademe olan minaresine çıkarak şehrin tüm genel görünümünü bir tabaka kâğıda resmeder (VIII. 347a). Bu resimler elimizde bulunmamaktadır. Elimizde bulunan tek resim ise SN‟nin VIII. cildindeki İnebahtı kalesinin çizgi-resmidir (338b). Nil yolculuğunun ayrıcalığının farkında olan, seyahat ile harita ilişkisinin bilincine varan, resim yapmayı seven Evliya‟nın bu tutkuları birleştiğinde, bir harita projesine girişmesinin doğal olduğu anlaşılabilir. Nil haritasının başındaki giriş metninde haritanın yazarı kendisinden “hakîr-i pür taksîr” olarak söz eder ve çevresindeki bazı kişilerin Nîl-i Mısır‟ı kimsenin anlatmadığını söyleyerek, ısrar etmeleri üzerine bazı coğrafya ve büldân kitaplarını kaynak olarak kullanıp (8 kitap adı sayar) tüm bilgilerini bu yeni esere koyup resimlerini yaptığını bildirir: “...bu kitâb-ı cedîde vaz‟ ve hey‟et-i resmile tasvîr etdik” diyerek eserin adını verir: “Ve bu kitâbın nâmını Dürr-i bî-mesîl în ahbâr-ı Nîl”. Nil haritası ile SN arasında gerek verilen bilgiler, gerekse söz varlığı ve anlatım tarzı açısından paralellikler vardır. Haritada yerleşim yerlerine ilişkin iki üç cümlelik bigilerin SN‟deki bilgilerin kısaltılmış, özetlenmiş, yoğunlaştırılmış şekli olduğu görülür. Bu kısaltma ve özetleme sırasında kimi bilgiler karıştırılmıştır; sayısal bilgiler ise genellikle tutarsızdır. Buna bazı örnekler vermeden önce haritanın Nil‟in kaynağı olan bölgesi üzerinde durmak istiyorum: Burası A ve B Bölgesidir.5 Evliya, A bölgesine ulaşamamıştır. Evliya, Sennâre‟den sonra ancak Cersinka‟ya kadar gidebilmiştir. Bildirdiğine göre; burası Nil‟in kaynağına 32 konaktır. Fakat vahşi hayvanlar ve insan yiyen kabileler dolayısıyla daha fazla gidememiştir. “Ammâ varmak müyesser olmadı” (Y 430a) diyerek hayıflanır. Oysa yolculuğunun başında Reşid ve Dimyat‟ta Nil‟in Akdeniz‟e döküldüğü “Merecü‟l-bahreyn”lerde Nil‟in kaynağını görmek için çok dualar etmiştir: “Cenâb-ı Bârî‟den i‟tikâd-ı tâm ile tâ Nîl-i mübârekin başı olan memleketlerin seyâhatin ricâ eyledim. Zîrâ Nîl-i mübârekin ibtidâ tulû‟ etdüği mahal Cennet-i Me‟vâ‟dır, derler, hakkında hadîs-i sahîh vardır. Anınçün Nîl başına varmağı ricâ eyledim, Hudâ müyesser eder. Âmîn yâ Mu‟în bi-hakkı hurmeti Seyyidi‟l-mürselîn” (Reşîd-Y 336b). Evliya bu duasını Fûncistân topraklarına geldiğinde Sây şehrinde de tekrar eder: “Ve hakîr bu Nîl-i mübârekin Akdeniz‟e munsab olduğu Reşîd ve Dimyât merece‟l-bahreynlerinde ikişer rek‟ât hâcet namâzı kılup du‟â etdim ki Ey, Bârî Hudâ, Nîl‟in deryâya mahlût olduğu merece‟lbahreynlerin ziyâretin müyesser eyledin. İlâhî Nîl‟in tulû‟ etdüği mahalleri ve Nîl‟in iki cânibinde medfûn evliyâ ve enbiyâların merkâd-ı pür-envârlarının ziyâretin müyesser eyle...” (Y 394a). B bölgesinde SN‟deki Fûncistân yolunda Evliya‟nın geçtiği vahşi doğayı ve altın madeni bilgilerinin yansıdığını söyleyebiliriz. Özellikle Osmanlı‟nın güney sınırı olan İbrim‟den sonra SN‟de doğa ve insan yapısı değişir, Evliya sık sık Rum oğlanı ve Rum ağacının burada artık görülmediğini vurgular. Kendisinin beyaz insan olduğunun farkedildiğini “pişmemiş âdem” “çiğ âdem” olarak nitelendiğini vurgular. Kendisine önce İbrim‟de, daha sonra Sây‟da güneye gitmesinin tehlikeli olacağı uyarısı yapılarak izin verilmez; ancak o her seferinde ısrarla gitmek 5

Tarafımızdan yayıma hazırlanmış olan Vat. Turc. 73 nolu Nil haritası A‟dan N‟ye olmak üzere 20 bölgeye ayrılmıştır. Bkz. Robert Dankoff, “Vatikan‟da Bulunan Nil Haritası Evliya Çelebi‟nin mi?” III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 26-29 Mayıs 2010.

Nuran TEZCAN

789

istediğini dile getirir, sonunda kendisine adamlar verilip müsaade edilir. İbrim‟den sonra Vâdî-i Halfa‟dan geçer. Burası otluk, ağaçlık, Nil‟in iki tarafı kayalık dar bir vadidir: Buradan “…mahûf ve muhâtara dırahtistân içre bebr ü peleng vahşî yırtıcı canavarlar havfın çekerek..” altı günde güneş görmeyen sık ormanlıktan geçip âl-i Osmân sınırı Sây şehrine ulaşır. “evsâf-ı memâlik-i âhirü‟l-hudûd-ı âl-i Osmân kal„a-i Sây-ı bî-emân nehr-i Nîl içinde bir vâsi‟ cezîrede...” diyerek şehir hakkında bilgi verir ve buradaki vahşi doğayı ve hayvanları sayar: Her menzili çöl çölistân ve berr ü beyâbân arslan ve kaplan ve fîl [ü] gergerdân ve zurnapâ ve ceyrân ve kepçe kuyruğ ve kûsfend-i beyâbân ve ukâb ve su„bân ve elvân elvân hımârân-ı berrîler ve mahûf u vahşî canavarlar ile mâl-â-mâldir (Y393b). Haritada E bölgesinde yer alan bu şehir şöyle anlatılır: E 14 Bu kal‘anın adı cezîre-i Sây derler Vâdî-i Halfa / olmakla buna Sây dediler. Bu mahalle gelince çöldür ve Funcistân / altı konakdır. Ve bî-emân vâdîdir, yılan ve çıyan su‘bân / ‘akreb fîl gergerdân arslan kaplan kepçe kuyruk çokdur. Bu kal‘ayı sâbıkan / Özdemir oğlu feth etmişdir ve hâlâ Mısrın hudûdudur ve Mısrın serhandi idi. / Ba‘dehu Func meliki müstevlî olup andan Kör Hüseyn Beg müstevlî olup hükûmet eder, / hem hudûd bir Vâdî-i Halfa derler cezîredir. Allâhu a’lem. Sây‟dan Vardân‟a kadar gelen Evliya hatt-ı istivâ‟yı yani ekvatoru geçtiğini sanır6. Evliya Vardân‟dan sonra yaklaşık irili ufaklı 25 kale, birkaç vadi ve gölden geçerek Sennâre‟ye gelir. Buradan Evliya‟nın gidebildiği en güney yerleşim yeri olan Cersinka‟ya ulaşır. Onun güneyindeki Cebel-i Şevâm‟a kadar iner ve “hatt-ı istivâ”dan 70 merhale Nil‟in başına gittiğini bildirir (Y 429a). Haritada Nil‟in kaynağından Vardân‟a kadar olan yerleri göremiyoruz. Haritada C bölgesinde yer alan Vardân haritadaki ilk yerleşim yeridir ve Nil‟in kaynağından Vardân‟a kadar olan bölge bazı genel bilgilerle yansıtılmıştır. Bu genel bilgiler, Nil‟in suyunun temizliği, vahşi hayvanlar, barbar kavimler ve madenler hakkındadır. B4 Bu cezîrede ne kadar hayyât-i / semîne ve tenânîn-i ...iyye var / ise gayrı yerlerde / yokdur. Ve kepçe kuyruk dedikleri / hayvân bu cezîrededir. / Cezîretü’l-Buhayre derler. / On beş günlük mesafedir. Kepçe kuyruk denen hayvan Evliya‟nın en çok korktuğu hayvandır. Cersinka‟dan Habeşistan‟a giderken Dumbiye vilayetindeki (Ve maymûnistân ve mahûf cavanarlar içine girdik -Y 433a) Porega şehrinde kepçe kuyruk leşine rastlarlar (Y433a) ve ona yakın Nazdi şehrinde de kepçe kuyruk ve öldürdüğü insan cesedini görürler: “Kepçe kuyruk dedikleri mel‟ûn hemân ceyrân sıfatlı ve kaddü kâmetde dahi ol cüssede, ammâ kuyruğu salkım saçak bir mel‟ûn, dağlara çıkup gitdi. Mezkûr herîfin yanına vardık, gûyâ pıhtı olup mahv-ı vücûd etmiş...” (Y434b). C3 Bu semt dağları vâdîleri ekserî mu‘azzam dağlar / sâkinlerdir. Ve çokluk kumdur. Hattâ ki melikleri / âdem-zât yokdur derler. Ve yedikleri fîl / ve sâir hayvânâtı ve yılanı ve çıyanı yerler. SN‟de Vardân‟dan sonraki Sudan topraklarında kal‟a-i Donkola-i Berberistân‟da “Ve kedi eti yemek mübâhdır, ciddi kutta ya‟nî lezîz kedi deyüp vakt-i zârûretde yerler. Ve Nîl-i zülâli nûş ederler. Bir kabîlesi dahi sahrâlarda zürâfe ve pîl ve gergerdân ve ceyrân sayd u şikâr edüp...” (Y404b). Donkola‟da insanlardan ecnâs-ı haşerât olarak söz eder (Y 405a). Donkola‟dan sonra Nil içindeki Tangusi kalesine gider: “Bu kal‟a cezîresinde çok timsâh olur. Her bâr koyun ve sığır ve deve kapar, suya gark edüp yavrularına nafaka eder. İsvân timsâhlarından mel‟ûn timsâhı vardır. Her birnin kaddi kırkar ve ellişer zirâ‟ gelür” (Y 405b). 6

Vardân‟ın ekvatorun ötesinde olduğunu söyleyen Evliya, Narinte (/Narnarinte)‟de ekvatoru geçtiğini düşünür (Y 396b). Ekvator Viktorya gölünün kuzeyinden geçtiğine göre Evliya yanılmaktadır.

790

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Donkola‟dan sonra “Berberî hâneleri” olan Şehr-i İdey‟de “… halkının me‟kûlâtları darı ve timsâh ve kedi ve tilki ve misk kedisi ve Nîl balığı yerler” (Y409a). Sennâre‟den güneye (Nil‟in kaynağına doğru) yola çıkan Evliyâ, Cersinka‟ya değin vahşi hayvanların bulunduğu vadilerden geçer. Bu yol üzerinde Şehr-i İberistân‟dan sonra Donkaade‟de halkı “zâgî ve dâgî ve yagî ve bâğî kavm” dir ve vahşî hayvan yerler (“ammâ kedi ve gergerdân ve hımâr-ı berrî ve toprakdan hâsıl olur yer sıçanı ve maymûn ve ceyrân ve sığın ve hargûş yerler”) (Y424a). Evliya, buradan timsahları seyrederek geçer “Bu şehirden kalkup yine cenûba Nîl kenârınca giderken niçe bin ejderhâ-misâl timsâhları temâşâ ederek gâh rimâl ve gâh türâb ve cibâl aşarak ...” Cebel-i Sindâs-ı Hazret-i İdrîs‟e ulaşır (Y424a-426a). Evliya Cersinka‟da Nil‟in kaynağının bulunduğu Cebel-i Kamer yakınındaki Kamer şehrinden gelen bir tüccarla yaptığı konuşmadan bu bölgenin karadan geçilemez olduğunu öğrenir, en büyük engel vahşi doğa ve kavimlerdir: “... Zîrâ yolları gâyet mahûf u muhâtara yerlerdir.... dağıstân sengistân yerler olduğundan âbâdân değildir. Sencere derler bir kavm vardır, dîn diyânet nadir bilmezler, kendülerden gayrı bir mahlûk görseler elbette dutup kebâb edüp yerler” (Y430a). Özetle; Evliya, haritada adı geçen vahşi hayvanları Nil ve Funcistân yolculuğu boyunca sık sık görmüştür. SN‟de timsah, sakankûr, özellikle kepçe kuyruk, yılan, arslan gibi hayvanlardan, fil ve kartallardan; fil, timsah, kedi, maymun gibi vahşi hayvan yiyen kavimlerden, onların timsahla cinsel ilişkilerinden bahseder. B5 Ma‘âdin-i zeheb. Altın ve altın madeni, Evliya‟nın Fûncistân yolculuğu boyunca sık sık varlığını vurguladığı bir madendir. Vardân‟dan sonra gittiği ve Kör Hüseyn beyin yağmaladığı Firdâniye kalesindeki altın yataklarından söz eder: “Ammâ bu kavm bu kal‟anın derûn u bîrûnun ol kadar kazmalar ile kazup harâb u yebâb edüp hadden bîrûn tibr çıkardılar, ya‟nî altun toprağı buldular” (Y 400b). Sennâre‟de pek çok kıymetli maden bulunduğunu belirten Evliya, buradaki altın yataklarından özellikle söz eder: “Ve diyârında kırk elvân ma‟âdin-i hâslara mâlikdir kim bir pâdişâh mâlik olmamışdır. Cümleden ziyâde çöl ve çölistânında altun tibri pâymâl-i rimâldir... Yine böyle iken vakt-i seherde cümle yılan ve çiyanları bî-mecâl iken altun tibrin cem‟ edüp firâr ederler… Bunun emsâli nice ma‟âdinler ve mutalsamâtlı defâyîn künûzlar vardır ve kim cümle râyegândır” (Y413b-414a). Sudan sınırında Habeşistan‟la canlı bir ticaret ilişkisinin olduğunu, altın çok olmasına karşılık işlemesini bilmediklerini söyler: “...aslâ bey‟ ü şirâlarında altun ve guruş yokdur. Ve tibrleri gâyet çokdur, ammâ kal edüp altun sikkeli etmeğe bilmediklerinden sikkeleri yokdur” (Y 414b). Evliyâ, Sennâre‟den Habeş‟e giderken de Koz vadisinde bulunan madenlerden söz eder: Koz kavmi “cümle uryândır, ancak avret yerleri ceyrân ve arslan ve kaplan ve bebr postları ile mestûrdur ...Ve dağlarında sommâkî kayaları gördük. Ve kurşum ve kükürd ve altun ve gümüş ma‟âdinleri kendi biter kendi yiter... ” (Y432b). Haritada; C bölgesinde buraların boş araziler olduğu, insan ve hayvan yaşamadığı, barbar kavimlerin olduğu, toprağının kırmızı olduğu yazılıdır. Ve Nil‟in kırmızı akmasının nedeninin de bu olduğu bildirilir. C4 Bu vâdîler hâlîdir ve hâr [u] yâbisdir esed(?)dir, benî-âdem sâkin olamaz ve hayvân gezmez ve toprağı kızıl ahmerü’l-levn / yâkut gibi kızıl olmağla füzûni mübârek Nîlde kızıl ve kırmızı olduğuna bâ‘is-i sebeb budur diyü rivâyet ederler. / Ve bu kızıl

Nuran TEZCAN

791

toprakdan tâ Cebel-i Kamer’e varınca üç yıllık mesîre yoldur. Vâdî-i harâbdır, lâ ins ve lâ cân ve lâ hayvân yokdur. Evliya‟nın Fûncistân seyahatinin uç şehri Cersinka‟da temmuz ayından önce kırmızı toprak yağıp kayaların ikişer üçer arşın kırmızı toprakla kaplanıp temmuzda da yağmurların yağması ile bunların Nil‟e karışması sonucu Nil‟in kırmızı aktığını bildirir: “mâh-ı temmûzdan evvel ol fâ‟il-i Muhtâr kâmil bir ay âsumândan kırmızı elenmiş amber-i hâm misâl bu diyâra toprak yağdurup cemî‟i sahrâda olan mücellâ mermer kayaları ikişer üçer arşın toprak setr eder... vakt-i Temmûz dahi erişüp âsumândan üç ay eyle matarlar boşanup bu mücellâ taşlar üzre yağan toprakları bu vilâyetlerden seyl-i revân sürüp Nîl‟e döker. Nîl dahi seylden cûş-ı hurûşa gelüp ol kırmızı toprak çamuriyle Temmûz‟da cerey‟an ederek Mısır‟a gelmesinin sebebi bu vilâyet-i Cersinka‟ya yağan toprak sebebiyle...(Y430a). C5 Bu vîrân arz-ı kızıl toprağa varınca dört aylık vâdî-i sahrâ yoldur. Ve buradan ötesi harâbdır, benî-âdem sâkin olacak / köy kend ‘imârât yokdur. Muhtelif elvân ağaçlıkdır. Ve dürlü dürlü muhtelif elvân otlar haşâyiş ve ekserî / otları bahârdır. Ve içinde olan haşerât-ı mârân u su‘bân ‘akreb ü çıyan ve fîl gergedân kepçe kuyruk / bebr arslan ve kaplan ve yırtıcı hayvânât çokdur. Benî-âdem amân bulup ilerü öte yanına / geçüp varamaz. Evliya bu bölgede “… semm-i helâhilli kepçe kuyruk gibi ve su‟ban ve evren gibi havfnâk canavarlar vardır. Ve yılan u çıyan ve akreb ve fîl ve gergerdân ve arslan u kaplan ve bebr ü peleng ve ukab ve yırtıcı canavarlar gâyetü‟l-gâye çok… (Y 430a) olduğunu yazar. Sennâre-Cersinka arasında geçtiği vadiler ve Şilcelâh vadisi çok sayıda fil, gergedan, bebr, peleng, hargûş, hımar, kazık boynuz, zürefâ, kûsfend gibi hayvanların olduğu bir vadidir (Y 426b). Daha sonra Vâdî-i Nâr-i Cahîm‟den geçer (Y428b). Burası iki kaya arasında vahşî hayvanların olduğu bir vadidir: “İki kaya mâbeyninde helâk ola yazdık. Ve hesâbın cenâb-ı Bârî bilür ankerek yılanları ve katır yılanı ve akrebler var kim şiddet-i hârda bu askerin hengâmelerin görünce herbiri birer su‟bâna dönüp der-ân cân verüp cânsız kaldılar. Anı ubûr edüp dereden taşra çıkınca tâze cân bulup ana karîb bir vâdî-i ferâhşâd içre...” (Y428b). C Bölgesinden itibaren Evliya‟nın geçtiği yerleşim yerlerini izleyebiliyoruz. C6 Vardân Bu mahal Nîlin şarkiyyesinden tarafa Kal‘a-i Vardân nâm ve Medînetü’lkübrâ derler Func pâdişâhın hükmünde dâbiri / hâkimi oturur. Bir yigirmi bin siyâh-cerde zencî askeri vardır cümlesi / mümînîn-i muvahhıdîn kavmdir. Amma güneşin harâret ıssısından tenleri gâyet siyâh / esveddir. Hem za‘îfler ve nahîf kavmdir. SN‟de “Şeddâdî tula-binâ bir kal‟a-i zîbâdır. Fûncistân melikinin dâbiri hâkimdir ve dâbirin tahtıdır. Gâyet ma‟mûr u müzeyyen şehrdir… on yedi bin siyâh çerde askere ve iki kere yüz bin Zengî ve Berberî ve Fûncî reâyaya malikdir. Ve cümlesi mezheb-i Şâf‟îde mü‟mînlerdir. Ve yedi câmi‟leri ve kırk adet zâviyeleri…mekteb-i sıbyânı… vardır…”; “Ve şiddet-i hârdan âdem beyninden pişer. Ve cümle halkı tüccârdır. Kaçan bir diyâra girseler, bâr u büngâhların ve zâd-ı râhilelerin deveye ve fîle yükledirler. Ve bu şehrin kıblesi poyraz rûzgârı üzredir, kıbleye teveccüh olundukda güneş sağomuz tarafından tulû‟ eder. Ve habeş ile bu şehrin mabeyni poyraz cânibine yigirmi konakda varılır. Bu vilâyet Habeş‟den ileri hatt-ı istivâ tarafına düşmüşdür ” (Y398a). SN‟de Vardân‟ın hemen yanındaki Sindî şehrindeki askerleri tarif ederken “... Ol kadar za‟îf ü nahîf kavmlerdir kim derilerinden üstühânları zâhirdir...” der (Y397b). Bu da haritada birbirine yakın yerlere ait olan bu bilgilerin birleştirilerek verilmiş olduğunu gösterir. D 4 Hafîr-i Sağîr kal‘asıdır. Kör Hüseyn / taht-ı hükmündedir. Yigirmi bin siyâh çerde zencî / askere mâlikdir. Ve niçe kerre yüz bin deveye ve hecîne / mâlikdir. Bin yüz ulu tağları vardır. Vâdî-i sahrâları / çokdur, hayvânât gezer, sığır gibi câmûs gibi ve develer

792

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

gibi bu tağlarda vardır. Vâdî-i / ve mesâlik bu memerri (?) vardır. Mağrib zemîne ve Tatâvân’a ve Merânkûş’a ve Fezzâni’ye ve Bornuv’a ve Tekrûr’a ve Sennûre’ye ve Berberiyye’ye ve / Bu tağlarda ekserî zümürrüd taşları çokdur. Ve vâdîlerinde nuşâdır ve tuz ve nebât hâsıl olurmuş. Mervîdir. Cebel-i kerâkime yolları vardır... SN‟de bu bilgileri Hafîr-i Sagîr‟den hemen sonra olan Hafîr-i Kebîr‟de buluyoruz. Burası Kör Hüseyn Beg‟in tahtıdır ve Evliya onun sarayında misafir edilir: “Develeri sahrâlarda sürü sürü ve bî-hisâbdır. Koyunları ve keçileri ve sığırları kezâlik lâ-yu‟addır” der (Y397a). Evliya, Hafîr-i Sagîr‟den önce geçtiği İsvân‟da zümrüt çıkan Nûbe dağlarını zikreder: “İsvân‟ın cenûb cânibinde olan kûh-i bâlâların” arkasının “sevâd-ı azîm” Nûbe vilâyeti olduğunu ve “Zîrâ ma‟âdîn-i zümürrüd Nûbe dağlarında hâsıl olur, kûhkenleri ka„r-ı zemînden çıkarırlar, anıniçün halkı mün‟imdirle... ammâ hakîr varup görmedim gören âdemleriyle ve vilâyeti halkıyle İsvân‟da müşerref olduk (Y386b) der. Ayrıca Circe hâkimi Ali Beg‟in zümrüdden kâse, fincan hancer kabzası eğer kaşı süsleri yaptırıp zengin olduğunu “Nûbe halkı nakl etdiler” diyerek Nûbelilerden duyduğunu, fakat “hâlâ mu‟attal imiş” diyerek vurgular (Y387a). Evliya‟nın duyum yoluyla aktardıkları haritada “mervîdür” kelimesi ile özetlenmiş olmalıdır. Bundan başka Evliya, İsvân dağlarındaki madenlerden ve bunların çokluğundan söz eder: “Ve bu İsvân‟da kırk gûne ma‟âdîn hasıl olduğundan (Y387b) mâ‟adâ tuz ve natrûn ve şem‟-i asel ve sâbûn-ı arz hâsıl olur... Ve bundan mâ‟adâ Cebel-i İsvân‟da kırk gûne ma‟âdîn vardır, ammâ istihrâcın bilmezler. Ve bu mahalle Nîl dört aylık yol amâristândan gelir ve iki aylık yol Nûbe diyârından gelir ve iki ay Berberistân ve Fûncistân‟dan ve dört ay cenûb tarafında harâbistândan gelir” (Y 386b). Burada Hafîr-i Sagîr ve İsvân‟a ait bilgilerin birleştirilmiş olduğu düşünülebilir. D 12. Bu kal‘aya Hafîr-i Kebîr derler mu‘azzam kal‘adır ve büyük şehrdir. Sâkin halkı siyâh Zencîdir / ve cümlesi mü’minîndir. Ve bu şehrde câmiler ve mescidler ve hânlar ve hammâmlar ve imârât-ı hayrât / çokdur. Kör Hüseyn Begin taht-ı hükmündedir. Ve bu şehrde kumâş bogası / ve gömlek bezi gâyet makbûldur ve fîl dişi ve gergedân boynuzu ve keler derisi / ve abanoz ve sâç agacı yollarında ve sokaklarında dökülmüş yatur, gâyet em(î)n ü emân / memleketdir. Bu kal‘ada Kör Hüseyn Begin yetmiş bin cerd[e] siyâh Zencî askeri vardır harb u kıtâle / hâzırlardır. Bu bilgileri SN‟de paralel olarak buluyoruz: Der beyân-ı kal’a-i Hafîr ve taht-ı kebîr... Bu kal‟a-i azîm cânib-i garba şekl-i müselles Şeddâdî binâ-yı kavîdir. Bizzat Kör Küseyn Beğ‟in tahtıdır... Ve bu kal‟a içre cümle bin altmış... evlerdir. Yigirmi mihrâbdır. Cümle halkı Şâfi‟iyyü‟l -mezheb ehl-i sünnet ve‟l-cemâ‟at musallî âdemlerdir... Ve elli kadar zâviye ve bir imâret ve iki vekâle-i muhtasar ve altı mekteb ve yigirmi sebil ve bir hammâm-ı sagîr ve yüz mikdârı dükkân ve on kahve ve yigirmi bozahanesi vardır. Ve cümle dükkânları şeb u rûz açıkdır, metâ‟ları şöyle durur, gâyet emn ü emândır. Bu kal‟anın yedi yüz askerîsi ve elli bin Berberî ve zâğî re‟âyâsı vardır. Zirâ‟at edüp ganîmet ederler Hamd-i Hudâ bu şehirde buğday ekmeği gördük... Ganîmet şehirdir... Ve bu şehrin kıblesi şimâl cânibine meyillidir., zîrâ hatt-ı istîvâ üzre bulunmuşdurkal‟a-i Sindî... Bu Sindî‟nin çârşû-yı bâzârında ve mahzenlerinde fîl dişi ve gergerdân boynuzu ve keler derisi ve abânûs ağacı dağlar gibi bâzâr yerinde pâymâl-i rimâl olup bî-kıymet yatır... (Y 397a-b). Haritada da kalenin üçgen şeklinde olduğu görülür. E11 Bu kal‘anın adına Sese derler. Kör Hüseyn Begin taht-ı hükmündedir. / Ve bir bin mikdârı kamışdan evleri vardır. İçinde sâkin on bin / siyâh-çerd[e] zencî askeri vardır. Çarşu bâzârı yokdur. Ve ceng aletleri / mancınık ve mızrak ve teber ve kemândır. Ve fîl ve esb ve hecîn süvârlardır. Ve Habeş serhandlerine yedi / konakdır. Ve mahall-i istivâü’ş-

Nuran TEZCAN

793

şems cenûbına yedi derece ötedir, yedi bin fersah / cenûbiyyede istivâ-i güneşden öbür cânibindedir. / Allâhu a’lem. SN‟de de Sese hakkında benzer bilgiler vardır; fakat ev ve asker sayısı farklıdır: “... Nîl‟in cânibi garbisinde bir kal„a-i metîndir ... hâkimine vardık. Kör Hüseyn Beg tarafından bir esmerü‟l-levn bir âdemdir... Kal„ası bir yalçın kaya üzre şekl-i müdevver bir Şeddâdî binâ küçük kal„adır. İçinde yüz mikdâr kamışdan hâneleri var. Top yokdur ammâ mancınıkları var kim vâcibü‟s-seyrdir. Hakîr ricâ etdim der vasf-ı mancınık-ı Nemrûd-ı la„în üç kantar gelir bir seng-i hârâyı mancınıkdan atdılar... Bundan gayrı âlât-ı silâhları ok ve yay ve kılc ve sapan ve hışt vemızrak ve çatal harbe ve fîl kalkanı kullanırlar... Bu kal„aya tâbi„ re„âyâları kırk elli bin kara saçlı esvedü‟l-vech âdemlerdir. Ve cümle uryânlardır, ancak avret yerleri mestûrdur...” (Y396a). Evliya, SN‟de Kolombo ile Menzil-i Vâdî-i Halfa arasında 7 Şellâlât olduğunu yazar. İlk Şellâl Kolombo‟da. İsvân‟dan hemen sonra büyük ve son bir Şellâl vardır. Nil‟in burada kayaların arasından dar bir boğazdan aktığını ve gemiciler arasında meşhur olan bu Şellâl‟den gemilerin âdetâ uçarak geçtiğini bildirir. F16 Bu mahallerde şelâldir yüksek tağlardan Nîl akar. Ve bu / mahalde boğazı Zü’lyezen kesüp dağları Nîli akıtmışdır. / Ve Nîlin iki cânibi evc-i semâya ser çekmişdir. Siyâh boz(?) kara kayalardır. / Ve bu mahalde ba‘zı gemileri boşadup makaralar ile kayalardan çeküp / İbrim tarafına aşururlar. Ammâ gâyet muhâlifdir. / Evâyil-i zamânda... bu mahalden akarmış. Evsâf-ı Kal’a-i Kolombo... Ba‟dehu Kabâbıta elinden Seyf-i Zülyezen feth edüp taht edindi. Ba‟dehu bu Şellâl boğazın kayalardan kat‟a edüp Mısır cânibine akıtdı... (Y384b). Eflâke ser çeküp garb tarafın Nîl döğer. Zülyezen kayaların kesüp bir boğaz açmışdır. Mısır‟dan gelen gemiler bu boğazdan yükiyle ubûr edemez, yükün boşaldup gemi hafîf oldukda gemileri makara ile yokuş yukaru çeküp İsvân tarafına aşururlar, ba‟dehu yükün develer ile taşıyup yine yükledirler” (Y385a). Nîl bu mahalde yedi boğazdır. Arab ve Rûm mellâhları içre Şellât boğazları meşhûrdur kim bir merhale yerden Nîl‟in feryâd u figânı istima‟ olunur. Zîrâ azîm dağlar ve kûh-ı Bîsütûn misâl kayalara urup girdâ misâl cereyân eder bir boğazı vardır, Nîl kendüyi bir minâre kaddi yerden pertâb eder... Hikmet bu kim ba‟zı Şellât gemisi bu girdâbdan Nîl ile uçup aslâ hatâ gelmez, cereyân edüp Allâh diyerek ubûr ederler. Zîrâ iki cânibi Cûdî dağları gibi semâye münkalib olmuş dağlardır... (385a). G1 Bu mahal kal‘anın adı Zü’l-yezen inşâ / binâsıdır. Bu mahalde Nîl-i mübârek yalıncak kayalardan inüp akar. / Bu mahalde Nîlin sadâ ve âvâzın gürültüsün bir konak yerden istimâ‘ ederler. / Mısr gemileri bu mahalle gelüp ‘ubûr olamaz, bundan öte gemiyle geçilmez. SN‟de İsvân‟dan sonra “evsâf-ı Şellâlât Bogazı bu Şellâl boğazların Kolombo kal‟asından beri üç merhale yer temâşâ etmedeyiz. Lâkin bu şellâl-i azîmdir kim nihâyet-i Şellâl‟dir, Rûm, Arab u Acem‟de meşhûrdur. Şellâl-i evvelde bir hayli evsâfı tahrîr olunmuşdur Bu mahalde dahi Nîl‟in iki cânibi semâya münkalib olmuş boz kayalardır… Gâyet mahûf u mehîb cebellerdir... Bu mahalde gemiler ra‟d gibi Nîl ile dağlardan uçar Urbân gemicilerinden gayrı bir âdem bu cür‟ete tahammül etmeyüp cümle tüccârı taşra çıkup boğazı ubûr edince karadan giderler. Bu mahallin kayaları birbirine karîb dar boğazdır... Telattum-ı Nîl‟den ve feryâd u figânından âdemin kulağı asam olur. Ve dâ‟imâ Nîl‟in hiddet ile cereyân etmesinden bu mahalde dâ‟imâ havâdan gûyâ yağmur yagup âdemi nemnâk eder... (Y 388b).

794

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

... Ve bu mahalde Nîl‟in sayha-i şiddetinden süknâ dahi mümkin değildir. Âdem birbirinin kelimâtın istima‟ etmeğe vezîr alay çavuşları gibi na‟raya rehâ buldurmağa muhtâcdır. Hele hakîr şiddet-i hârda sehl istirâhat edince serâsîme olduk (Y389a). Bu paralel bilgilerin yanı sıra Nil‟in bu dar boğazdan akarken çıkardığı gürültülü ses ve bu sesten dolayı işitememenin hem haritada hem SN‟de vurgulanmış olması dikkat çekicidir. F22 Bu bir vâdî-i sahrâ Vâdî-i ‘Urbân derler, bunda ‘Urbân / yılda bir kerre cem‘ olurlar, anınçün Vâdî-i ‘Arab / ve ‘Urbân derler. Evliya, Vâdî-i Arab‟dan geçer ve SN‟de de hemen hemen aynı cümlelerle anlatılır: “..bir vâsi‟ çemenzâr sahrâdır. Cümle urbân yılda bir kerre bunda cem„ olup yedi yedi gece bey ü şîrâ olduğuy içün Vâdî-i Arab derler” (Y390b). F25 Bu mahal Nîlin şarkiyyesinde ‘Urbân-ı Ebû Hûr nâm kabîle / saçlı siyâh zenc[î] kara ‘Urbândır. Dîn dinâyet bilmezler, / haşır neşir kıyâmet yokdur derler. Aşâyir-i Ebûhûr‟dan geçen Evliya bu kabile hakkında şu bilgileri verir: Sekiz yüz mezmûm u müflis Urbân-ı siyâh-likâ kavm-ı bed-likâ kara saçlı Zengî Araplardır. Aslâ dîn, dinâyet ve haşr u neşr nedir bilmezler…” (Y389b). F26 Bu mahal bir beldedir adına Kûştâmine derler. İkiyüz kamışdan / evleri vardır. Ve halkı mutî‘, bir mescid ve zâviyesi vardır. / Ve bir kahvesi ve bir bozacısı vardır. Bunda / Zinnûr Künûz Fârig Senyâl ‘Urbânı / iki bin kadar müslüman geçinür / bir kavmdir. Ammâ avretleri / setr olmaz uryândır / ayıb değildir. Bu / .......... / Künûz .... / ..... Evliya, Ebûhûr‟dan sonra Kabâ‟il-i Senyâl ve Beled-i Kûştâmine‟den geçer. SN‟de “iki yüz kamışlı re‟âyâ evleridir. Ve halkı mutî‟ ve bir zâviyesi ve bir kahvesi ve bir bozacısı var. Bunda dahi Künûz Urbânından bir kabile haymeleriyle sakinlerdir” (Y390a). SN‟de bundan önce yer alan kabîle-i Senyâl ise: ...iki bin müslim kavmdir. Urbân olduklarından avretlerinin yüzleri uryândır” (Y389b). Evliya‟nın Kolombo kalesinde verdiği bilgiler: “hâlâ İbrîm sancağı hükmünde ve İsvân kazası nâhiyesinde dizdârı ve neferâtları ref„ olup derûn-ı kal„ada üç yüz hasır evli Benî Ca„fer kabîlesi sâkinlerdir. Müslim geçinirler, ammâ mezhebleri Ca„ferîdir. Ve kal„a hâricinde ve çölde sâkin olurlar. Cümle altı bin kavimdir. Emvâl ü erzâkları vefret üzre mün„im kavmdir” (Y384b). Bu bilgiler haritada hemen hemen aynı içerikle özetlenmiştir: G8 Bu mahal kal‘a harâb vîrândır. / Bu kal‘anın adı KLRHBV (*Kolombo) nâm İsvân nâhiyesidir, içinde ağa ve neferâtı yokdur, / ancak etrâfında sâkin üçyüz mikdârı kamışdan hasırdan / evleri vardır. Benî Ca‘fer kabîlesi derler. Ve müselmân geçinirler / ammâ mezhebleri Ca‘ferî mezhebdir ve ‘âsîlerdir, / kimseye itâ‘at etmezler. Ve yedikleri kût-ı hurmâdır / ve erzâk mahsûlları hurmâdır, / be-gâyet hurmâ çokdur / bu mahalde. Haritadaki Dil ve Anlatım Özellikleri Bilindiği gibi, Evliya Çelebi‟nin SN‟deki dil ve anlatımı Osmanlı nesir edebiyatı içinde kendine özgü yapıya sahiptir. Haritadaki söz varlığı ve kullanım şekilleri Evliya‟nın SN‟deki karakteristik dil ve anlatım özelliklerine uyması bakımından dikkat çekicidir. Haritadaki cümleler, SN‟deki cümlelerin aynısı olmamakla birlikte aynı üslupla kurulmuştur. Evliya‟nın SN‟deki kelime türetme yöntemlerine benzer yöntemlerle türetilmiş kelimeler kullanılmıştır. Tipik örnekler: SN‟deki klişelerden: evc-i semâye ser çekmiş (F16) harb u kıtâl (D 12) ma„mûr u şenlik (M 18) bâg u bostân (Hc 13)

Nuran TEZCAN

795

Arapça kelimeleri tekili ve çoğulu ile aynı söz grubunda kullanma: memleket-i ekâlîm-i Zengibâr ve ekâlîm-i memâlik-i arz (B1) Ve bağlaçlı ve secili sıralamalar: haşerât-ı mârân su„bân „akreb çıyan ve fîl gergedân kepçe kuyruk bebr arslan ve kaplan ve yırtıcı hayvânât (C5) „acâyibâtı ve garâyibâtı lâ-yuhsâ (B3). lâ ins ve lâ cân ve lâ hayvân yokdur (C4). sengistân ve fûncistân daglarıdır (I 21 Burada Funcistân yer adı olarak söz konusu değildir, salt uyak yapmak için kullanılmıştır.) mezkûr mastûr ve medfûn (Hc 9) (secilerde uyak ve önuyak yapma) Verilen bilgiden sonra Evliya‟nın hayret ve hayranlık duygusunu vurgulamak için çok sık kullandığı Arapça ünlem ifadeleri: Allâhu a„lem (A1, C1, E11) V‟allâhu a„lem (A2,B3) V‟allâhu a„lem bi-mâ fî ilmih (A3) Bi-kudretihi te„âlâ (E8) Bi-emri‟llâh (F23, Ja 5, La 2) Bi-emr-i Hudâ (Jb2); be-fermân-ı Hudâ ( Arapça Bi-emri‟llâh için Farsça anlamdaşı kullanılmıştır) Bir sırrı hikmetdir (Hb6) İbretnümâdır, subhâna‟llâhü‟l-„azîm (C7) Hasaraha‟llâhu te„âlâ (Jb 18) Rahimehümu‟llâh (Jb 10) Sayısal bilgilerdeki klişe vurgular: niçe kerre yüz bin (D4) nice yüz bin kerre yüz bin (Hb 15) Karşılaştırma klişeleri: var kıyâs eyle / nemikdâr mesîre yoldur (C1) imdi buna göre kıyâs eyleyesiz (Jb 3) Özellikle Arapça ve Türkçe anlamdaş kelimeleri arka arkaya kullanması: dürlü dürlü muhtelif elvân otlar (B5) vâfirdir (D7), çokdur (D8) göl buhayresi (F14) buhayresi ya‟nî gölleri (Ka 24) ulu „âlî taglardır (I 21) „âlî taglar (I 23) ulu taglardır (Jb 19) fâris atlu (Ka 12) mahal yerleri (Ka 19) „azîm büyük (İ 7) ba„îd ırak (Hb 19)

796

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

kum rimâl (Ka3) arz-ı kızıl toprak (C5) arz toprağı (D8) topragı kızıl ahmerü‟l-levn yâkut gibi kızıl olmagla... kızıl ve kırmızı olduguna bâ„is-i sebeb (C4) SN‟de geçen “âdem hayrân olur” (Y378b) ifadesi “insân hayrânda olur” (Ha 7) biçiminde değiştirilmiştir. Türkçe kelimeyi Farsça tamlamada kullanması ve Türkçe kelimeyle tamlama yapma: İstivâ‟ü‟ş-şems ... istivâ‟-i güneşden (E 11) Arapça kelimenin üzerine Farsça ek getirerek kelime türetme ya da Farsça kelimeden Arapça kurallarla kelime türetme Evliya Çelebi‟nin üslubunun tipik özelliklerindendir: mekâbiristân (Jb9-10) meshût (F3), meshût taş olmuşlardır (F23) Meshût kelimesi, Evliya usulü Farsça saht‟tan Arapça ism-i mef„ûl olarak türetilmiştir; taşlaşmış, taş kesilmiş anlamındadır. Haritada F23 Vâdî-i Sübû„dur. SN‟de Vâdî-i Sübû„daki arslanlar için “bi-emri‟llâh taş olmuşdur” ifadesi kullanılır (Y390a). Mizahi kullanımlar: leylek kavmi (Hb15): Leylek sürüsünü teşhis yoluyla kavim olarak niteliyor. Mîrî Bal (Kc 20): Birimbal şehrinin adını “bal” dolayısıyla Mîrî Bal biçimine sokuyor. Mîrî yani “devlet malı” ele geçirenin karşılıksız olarak kullanacağı bir mal olması çağrışımıyla “bal” kelimesi arasında kelime oyunu yapıyor. Bunların yanı sıra SN‟de geçmeyen serhand (D 2,4,7,9; E 11-14; G 2,3,6), kühân (D 2, 5; İ 20), kühâne (D 3, 10), köylü (La2) gibi kelimeler de bulunmaktadır. Harita ile SN arasındaki gerek bilgi gerekse söz varlığı ve üslup özellikleri bakımından saptanan paralelliklerden başka haritayla Evliya Çelebi‟nin ilgisi açısından dikkat çekici olan bir iki özelliği daha belirtmek yerinde olur: Birincisi; Nil haritasının doğusunda (bkz. yayın M bölgesi) Evliya‟nın Nil seyahatinden önce Hac yolculuğu sırasında geçtiği ve SN‟de zikrettiği su kaynakları bulunan konak yerlerinin yer almasıdır. Bunların arasında Evliya‟nın hac yolculuğu sırasında uğradığı Tûr-ı Sînâ‟daki “deyr” de bulunmaktadır (bkz. yayın M51). Evliya, bu “deyr”in (St. Katerina Manastırı) patrikinden geçiş belgesi (papinta kâgızlar) almıştır (Y380b-381a)7. Ayrıca haritanın kuzeydoğusunda (bkz. yayın N bölgesi) Evliya‟nın daha önceki seyahatlerinde geçtiği şehir adları karışık ve genel olarak serpiştirilerek gösterilmiştir. Bunların çoğunluğu Malatya, Erzincan, Kütahya, Antalya, Antakya, Bolu gibi Anadolu‟da bulunan şehirlerdir. Bu yer adlarının haritada bulunması Evliya‟nın kendi seyahat hafızasının yansımasını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. İkincisi ise; haritada Rossi‟nin de adı geçen makalesinde belirttiği üzere, Defterdar Melek İbrahim Paşa‟nın (öl. 1097/1685) “rahmetu‟llâhi aleyh” ifadesiyle zikredilmesidir (bkz. yayın Jb1)8. Evliya, kendisinin Kahire‟de bulunmasından önce 1661-1664 yıllarında Mısır valisi olan Defterzade Melek İbrahim Paşa‟nın Kademü‟n-Nebî‟de yaptırdığı hayratlarından SN‟de övgü ile 7

SN‟de “ Ve Freng bıtrîki bir sâ‟at bağışlayup bir papinta kâgızları verdiler kim, “Seyyâh-ı âlemdir gelüp Tûr-ı Sînâ‟yı ziyâret etmişdir. Yedi kıral diyârında kimse mâni‟ olmaya” deyü yedi bıtrîkden papintalar alup...” (Y381a) diye belirttiği bu belge Yunanca olarak Pinelopi Stathi tarafından bulunup İngilizce olarak yayımlanmıştır. Bkz. Stathi, Pinelopi. “Greek Patriarchal Letter for Evliya Çelebi” Archivum Ottomanicum 23. 2005/2006. 263-268; Tezcan, Nuran “Evliya Çelebi‟nin Belgesel İzi “Papinta Kagız” Toplumsal Tarih (Mayıs) 2007, ss. 31-35. 8 Rossi, a.g.y. 75.

Nuran TEZCAN

797

bahseder (Y115b-116a; Y224a; Y225b). Ayrıca Evliya, Nil yolculuğu dönüşünde Kethüda (Semiz) İbrahim Paşa‟dan sonra Mısır valisi olan (1673-1675) Canpoladzade Hüseyin Paşa‟ya intisap eder ve onun hayratlarının yapımına bizzat şahit olur: “Ve yine bu Nîl‟i sed etmek içün Kadem‟ün-Nebî önünde ve beled-i Besâtîn önünde Cîze hâkinde ve Nîl sâhilinde iki sedd-i resîfler inşâ etdi kim her biri Nîl içinde yüzer zirâ‟ girmişdir ve seksener zirâ‟ kadleri ve ellişer zirâ‟ arzları. Böyle birer sedd-i kavî olduğuna hakîrin fakîrâne tarihidir: Evliyâ göricek esâsın anı / Dedi târîhini binâ-yı azîm. Sene (…) (Q 351a P345a). Haritada yine “rahmetu‟llâhi aleyh” ifadesiyle zikredilen Canpoladzade Hüseyin Paşa (öl. 1091/1680; haritada Cânbûlâd nâm zâde şeklinde yanlış yazılmıştır bkz. yayın Jb2)‟nın, Evliya‟nın seyahati sırasında bulunmayan bu eserleri (bkz. Yayın Ja7 ve Jb 2) haritada resmedilerek gösterilmiştir.

798

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

ORHON HARFLERİNİN MUHTEMEL EN ESKİ ŞEKİLLERİ OLARAK KUZEY HİNDİSTAN BÖLGESİ’NDE SAKA / KUŞAN DÖNEMİ YAZILARI Mehmet TEZCAN 1. Giriş Göçebe muhitinden gelip Türkistan ve Kuzey Hindistan sahasına yerleşerek buralarda çeşitli devletler ve hanedanlar kuran ilk sülale Sakalardır. Sakaları daha sonra Kuşanlar, çeşitli Hun zümreleri ve Türkler takip etmişlerdir. Esas itibariyle atlı göçebe bir yapıya sahip olan ve yazı, alfabe, takvim ve para gibi daha çok şehirli toplumların ihtiyaca binaen kullandıkları usulleri bilmeyen bu topluluklar, yeni geldikleri çevreye çok çabuk uyum sağlıyorlar, sıklıkla da bir önceki hanedanın ismini alarak kendilerini onların devamı olarak niteliyorlardı. Göçebeler, bir yandan onların yazı, alfabe, takvim gibi medeni usullerini kabul ederken, diğer yandan da onların dini geleneklerini, adetlerini benimsiyorlardı. Bürokratlarını ve devlet idarecilerini onlardan seçiyorlar, onların unvanlarını benimsiyorlar, paralarını taklit ediyorlar, hatta idare sistemlerini de yeni şartlara göre onlara uyarlayarak bölgedeki hâkim unsurun devlet yapısını, idare anlayışını kabul ediyorlardı. Ancak, zaman içerisinde kendilerini geliştirdikten ve bölgeye kabul ettirdikten sonra bazan kendilerine has olan yeni “icatlar” geliştirdikleri, yazı, alfabe ve takvimlerine eklemeler yaptıkları, önceki yapı aynen veya kısmen devam etmekle birlikte “milli” özelliklerini de devlet ve toplum hayatına yansıttıklarını, bunları fiilen uyguladıklarını görüyoruz. Türkistan’da ve Kuzey Hindistan’da Sakalarla başlayan bu göçebe – yerleşik kültür birlikteliği ve karşılıklı etkileşim, Kuşanlarla ve onlardan sonraki diğer devletlerle devam etmiştir. Saka çağından itibaren Kuşanlar vasıtasıyla MS VI. yy.daki “Türk” asrına kadar takip edebildiğimiz önemli bir etki de yazı ve alfabe olup, bunlar arasında, ilim âleminde “bilinmeyen yazı” tabir edilen ve yoğunlukla eski Saka ve Kuşan topraklarında bulunan bu yazı ile yazılmış ve edebi ve fazla uzun metinler olmadıkları için halen çözümlenememiş kitabeler, Orhon bölgesindeki Türklerin de yazı kültürünün erken bir basamağını oluşturmuşlardır. Konumuzu ilgilendiren ve bahsettiğimiz “bilinmeyen yazı” ile yazılmış kitabelerin genellikle bulundukları coğrafya ve Eskiçağda ve erken Ortaçağda bu coğrafyadaki başlıca bölgeler hakkında kısaca bilgi verelim. Eskiçağda Oxus olarak Batı dillerinde ifade edilen Amu Derya’nın her iki tarafında kalan, kuzeyde Hissar Dağları, güneyde ise Afganistan sahasındaki Paropamisadae (Hindukuş Silsilesi)’ye kadar olan bölgeye Grek ve Latin kaynaklarında Baktriana ya da kısaca Bactria, Hint kaynaklarında Bahlika, Eski İran kaynaklarında Baktriş denilmekte idi. Çin kaynaklarındaki Da Xia ile eşleştirilen Bactria’nın, Amu Derya’nın kuzeyinde bugünkü Özbekistan ve Tacikistan sahasında kalan kısmına Kuzey Bactria, güneyde, Hindukuş Dağları kuzeyinde kalan kısmına ise Güney Bactria denmektedir. Bölgeye Ortaçağlarda, ilk defa M.S. 386 tarihinde kaynaklarda zikredilen şekliyle Toharistan denmiştir. Bölgenin başkenti ise, Amu Derya’nın güneyinde yer alan ve Ortaçağlarda Belh, klasik kaynaklarda ise Bactra olarak ifade edilen şehirdi. Amu Derya’nın kuzeyinde kalan ve Surhan-Derya kıyısına tekabül eden kısma Ortaçağ Arap ve Fars kaynaklarında, (MÖ bu bölgelerde Sakaların bulunmalarından dolayı) Çağaniyan / Saganiyan ismiyle rastlanmaktadır ki Çin kaynaklarında da ilk önce Xuan Tzang’ın seyahatnamesinde bu isimle geçer. Kuşan İmparatorluğu’nun iki önemli yerleşim yeri olan Halçayan ve Dalverzin-tepe de Çağaniyan sahasında yer almaktadır (Rtveladze, 2005, ss. 16-17, 21). Bactria’nın Ortaçağ’da Maveraünnehr’e tekabül eden batıdaki komşu topraklarına Sogdiana, Sogdiana’nın batı ve kuzey-batısında, Aral Gölü güneyinde bulunan topraklara Horazmia, Merv sahasına karşılık olan kısma da Margiana isimleri verilmekte idi. Orta Afganistan’da Hilmend ırmağı çevresinde Kandehar merkezli bölge Arachosia, onun batısındaki yer Drangiana, Sakaların yerleşmesinden sonra ise Sakastana olarak isimlendirilmekte idi. Eskiden, İmparatorluğun

Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu, 2010, 799-818

800

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

kurucusu olan Kirus zamanında (MÖ 559-530) Ahmenid İmparatorluğu’na bütün bu yerlerin tabi kılınmasıyla İran’daki kavimlerle ve devletlerle Sakaların irtibatı da başlamış oldu (Rtveladze, 2005, ss. 110-111), Hellenistik dönemde büyük kısmı itibariyle Bactria Grek Krallığı’nın da yayılma alanlarını teşkil ediyordu; buralar, aynı zamanda Budizmin Kuzey Hindistan’da ilk yayıldığı, Hind yazılarının kuzeyde ilk görülmeye başladığı göçebe yerleşim alanlarıdır. Başlangıçta Sakaların, daha sonraki dönemlerde ise Kuşanların etkili oldukları bu alanlar, “bilinmeyen yazı”ların da çoklukla bulunduğu yerlerdir. 2. Sakalar ve Kuzey Hindistan’a Gelişleri MÖ I. bin ortalarından itibaren gerek bazı yazılı kaynaklarda, gerekse arkeolojik eserlerde Kuzey Hindistan topraklarında takip edebildiğimiz Sakalar, dönemle ilgili yazılı kaynaklar çok muhtelif oldukları için farklı isimlerle anılmaktadır. Erken Grek kaynaklarında “Skyth”, Iran kaynaklarında “Saka Tigrahauda” ve “Saka Haumavarga”, sonraki dönem bazı Grek kaynaklarında da “Saka / Sakai” olarak zikredilen kavim, Hint kaynaklarında ise “SakaYavanam” gibi isimlerle anılırlar (Dandamayev, 1994, ss. 44-46; Narain, 1998, ss. 5-6, 23-35, 4142). Erken dönem Grek kaynaklarında Karadeniz’in kuzeyinden Orta- ve Doğu Asya’ya doğru takip edilebilen Skythlerin devamı olarak zikredilen Sakaların Batı Türkistan’daki ilk varlıkları da yine İran kaynaklarından, Ahemenid / Pers devri kaya kitabelerinden anlaşılıyor. Ama aslında, Sakaların Kuzey Hindistan sahasında gözükmeleri MÖ I. binin ortalarından itibaren en azından iki ayrı dalga olarak karşımıza çıkmaktadır. I. binin tamamında kendilerinden söz ettiren Sakaların bölgedeki varlığının ilk safhası, MÖ VI. yy.lardaki dalga ile başlıyor, bu dönem hadiseleri Pers hükümdarlarının İran’ın doğusunda ve Batı Türkistan’daki faaliyetleri münasebetiyle kaynaklarda zikrediliyor; diğeri ise ondan neredeyse 500 yıl kadar sonra gelen ikinci dalgadır. Kirus tarafından imparatorluğa bağlanan Orta Asya’nın batı kesimlerindeki muhtelif Saka grupları ile Ahemenidler arasında siyasi, diplomatik ve kültürel ilişkiler başlamış oldu. Ancak Sakaların kendi yazıları olmadığı ve sadece sözlü geleneğe sahip oldukları için (Rtveladze, 2005, s. 112) bu türden bilgileri Pers kayıtlarından ve Grek yazarı Herodotos’un Tarih’inden öğrenebilmekteyiz. MÖ II. yy.ın ikinci yarısı içerisinde veya sonlarında gelişen olaylar münasebetiyle bizi burada daha çok ilgilendirecek olan safha ise Sakaların ikinci dalgasıdır, çünkü MÖ IV. yy.da Makedonyalı Aleksandros’un Orta Asya’nın batısında 330-327 tarihleri arasındaki faaliyetleriyle başlayıp Hellenistik dönemde II. yy.ın ikinci yarısında Baktria Grek Krallığı’nın Sakaların da içinde bulunduğu göçebelerce yıkılmasına kadar devam eden siyasi ve diplomatik münasebetler döneminde (Rtveladze, 2005, ss. 112-114) onlar hakkında daha çok yazılı belge sahibi olduğumuz gibi, bunların faaliyetlerini çeşitli çevre kavimlerin kaynaklarından ve arkeolojik malzemelerden de takip edebiliyoruz. Ahemenid İmparatorluğu’nun Makedonyalı Aleksandros tarafından MÖ IV. yy. sonlarında yıkılmasından sonraki duruma da kısaca temas edelim: Bütün İran ve Batı Türkistan sahasının batı kısmına hâkim olarak kurulan Selevkos İmparatorluğu, III. yy.ın ortalarına doğru zayıfladı ve onun toprakları üzerine önce İran’ın kuzey-doğu bölgelerinde Parthlar, Batı Türkistan sahasında ise “Bactria Grek” olarak da isimlendirilen Yavana (İyon) Krallığı ortaya çıktı. Bunlardan ayrılan bir grup, Kuzey Hindistan’da daha sonra İndo-Grek Krallığı’nı kuracaklardır. Parthların İran’a hakim olmalarından sonra ise MS I. yy. başlarında Gondophares adlı Parth asıllı bir lider, Kabil bölgesine gelip burayı ele geçirerek bölgede Kuşanlar zamanına, MS 40-50 tarihlerine kadar hakim olacak olan bir Indo-Parth (Pahlava, Çin kaynaklarında Anxi) Krallığı kuracaktır (Frye,1984, ss. 178-191, 197-204; Bernard, 1994, ss. 99-103; Puri, 1994, ss. 196-199) (Harita 1). İşte bütün bu devletler, hanedanlar, MÖ II. yy. ortalarından itibaren doğudan ve kuzeyden gelen

Mehmet TEZCAN

801

göçebeler ile irtibata geçtikleri gibi, onlarla aralarında çok yönlü kültürel münasebetler de olmuştur1.

Harita 1: Parthia ve Bactria Grek Krallıkları

Harita 2: Saka Krallıkları (HCCA 1994)

MÖ II. yy.ın başlarında Xiongnu shanyu’sü Mo Du ve onun sağ bilge prensinin vurduğu darbeler sonucu daha batıya çekilen Yuezhi’lar münasebetiyle yerlerinden oynatılan Sakalar (Sai / Saiwang) hakkında Çin kaynakları Shiji ve Hanshu, birbirleriyle çelişen bilgiler vermektedir 2. Öyle anlaşılıyor ki Sakalar, Tanrı Dağları bölgesinden sonra iki ayrı kol halinde batıya ve güneye doğru gelmişlerdir: Bir kol Batı Türkistan sahasına gelip burada yerleşirken, diğerleri ise oradan güneye inerek ve Pamirleri geçerek Keşmir üzerinden Kuzey Hindistan’a varmışlardır. İlk grup, Batı Türkistan sahasındaki Bactria Grek Krallığı (Yavana) topraklarına ve İran’daki Parth (Arşak) Devleti’nin doğu sınırlarına geldiler. Gerek arkeolojik, gerekse bilhassa Grek ve Latin kaynaklarında geçen tarihi bilgilerin yeni yorumlarına göre, Batı Türkistan sahasındaki Bactria Grek Krallığı, MÖ 140 ila 129 tarihleri arasında iki aşamalı olarak göçebeler tarafından istilaya uğradı. Birinci grubu oluşturan ve doğudan gelen Sakalar, muhtemelen MÖ 140’lı yıllarda Grek 1

Kuzey Hindistan’da hüküm sürmüş olan Saka sülalesi, bunların tarihleri, etnik durumları ve dilleri hakkında oldukça geniş bir literatür vardır (Konow, 1969, s. XX, 143: Raychaudhuri, 1972, s. 381, 483; Chattopadhyay, 1975, s. 53; Eggermont, 1982, s. 68). Purâna metinlerine göre, Hindistan’da hüküm süren yabancı kabilelerin kronolojik saltanat sırası şöyle idi: 8 Yavana (Grek) kralı dünyayı idare ediyordu; onları 14 Tusâra’lar, 13 Murunda’lar ve 11 Huna’lar takib etmiştir. Ptolemaios’ta da Ganj nehrinin doğusunda bulunan Maroundae’lerin ülkesinin kuzey Bengal’in Pundraları veya Bihar’ın Murundaları olup olmadığını söylemek Sircar’a göre zordur (Ptolemaios, VII, 2, 4) (M.S. 140 yılında). Samutragupta’nın Allahabad kitâbesinde de Saka-Murundalar zikredilmektedir. Çin ve Tibet kaynakları Kuşan kralı Kanişka’nın Pataliputra ve Ayodhya (Sâketa)’yı ele geçirişini ele anlatırlar. Kuşanlara tabi bulunan mahalli sülâle, muhtemelen Chattopadhyay’a göre Murunda diye isimlendiriliyordu. 11 yılına ait Kanişka’nın Zeda kitâbesinde de Kanişka, “Muroda (Murunda)” unvanını taşıyordu. Sircar da, Murundaların, Bihar’ın Kuşan genel valileri olduğu fikrindedir. Bachhofer, öyle anlaşılıyor ki bütün bu hususları dikkate alarak Kuşanların gerçekten Sakalar olduğu neticesine varıyor (Bachhofer, 1941, s. 250). Çin ve Batı kaynaklarına göre, Sai / Saka’ların Yuezhi’larla ilişkileri, Tanrı Dağları bölgesinden ayrılmaları ve Orta Asya ve Kuzey Hindistan bölgelerine gelişleri, buradaki faaliyetleri hakkında bk. Hulsewe – Loewe 1979, ss. 144-145, 216-217; Frye 1984, ss. 191-197; Puri 1994, ss. 191-196; Tezcan 1996, ss. 81-89, 123-131; Narain 1998, ss. 43-55; Taishan 1998, ss. 23-24, 32-37, 179-184; Benjamin 2007, ss. 181-184; Loescher 2008, ss. 6-7.

802

3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

Krallığı’na saldırarak başkentleri Ay Hanum (Eucratidea)’u tahrip ettiler (Loeschner, 2008, s. 6). Sacaraucae veya kısaca Sacai denen bu gruplar, daha doğudan gelen yeni göçebe saldırıları (Çin kaynaklarına göre, Da Yuezhi ve Wusunlar) veya kendi içlerindeki çatışmalar sebebiyle işgal ettikleri toprakları terk ettiler, Sogdiana bölgesi yeni istilacılar (Da Yuezhi) tarafından ikinci defa işgal edildi ki bunun tarihi olarak da bilginler, MÖ 130 / 129 gibi bir tarih vermektedirler. Da Yuezhilar, Amu Der

Vilnius Üniversitesinde Türkolojinin durumu - PDFCOFFEE.COM (2024)